прил. 1. практическай, практика; практические занятия практическай занятиелар; 2. см. практичный 1.

дьайыс диэнтэн хай
аата. Водород кислороду кытта хардарыта дьайсыытын түмүгэр уу үөскүүр. КДМ Х
Киһи билиитэ кини үөрүйэҕиттэн, практическай үлэтиттэн, ол аата материальнай предметтэри, эттиктэри кытта дьайсыытыттан үөскээн тахсар. ДИМ

аат., геол. Сир хаҕын састаабыгар киирсэр кристаллыҥы быһыылаах, биир састааптаах химическэй холбоһук (сэбдьи). ☉ Минерал
Сыаналаах миньэрээл.  Кинилэр бу дойду үүнээйитин, хамныыр-харамайын үөрэтэллэр, миньэрээллэр уонна туһалаах хостонооччулар кэллиэксийэлэрин хомуйаллар. И. Данилов
Биһиги Сахабыт сиригэр биирдиилээн да дьон, булчуттар, араас миньэрээллэри, күндү таастары булан, улахан практическай көмөнү оҥорбут чахчылара үгүстэр. С. Е фремов. Бу манна (холбуйаҕа) араас суол миньэрээллэр боруодалара баар. ДНА СХБКК

даҕ. Дэлэгэйэ суох, кэмчи, тутах. ☉ Небольшой по количеству, недостаточный, скудный
Таҥныах диэтэххэ Таҥнар таҥаһынан Татым эбиппин. П. Ойуунускай
Оччотооҕуга ас-үөл сүрдээх татым этэ. Г. Колесов
Тиэхиньикэнэн хааччыллыы татым. «Кыым»
△ Ырааҕы-киэҥи хаппат, кыараҕас (өй, санаа, билии). ☉ Ограниченный, недалёкий (о знаниях, уме, думах)
Түҥкэтэх буолуу төһөҕө даҕаны өй татымын, култуура намыһаҕын туоһулуур. И. Гоголев
Ыларов эмчит быһыытынан теоретическай билиитэ татым, практическай дьоҕура кыра. Р. Баҕатаайыскай
[Алкоголик] ону-маны киэҥник кыайан эргитэн ырыппат, татым санаалаах киһи. ДьИэБ
ср. халх. татог ‘еле хватающий’

1. аат. Кыһыҥҥыга тиийбит торбос; борооску. ☉ Теленок в первую зиму (в период стойлового содержания)
   Бары эдэр эрчимнээх, көхтөөхнэмнээх буоланнар, икки сүүс биэс бороону сыл таһаарбыттара. «ЭК»
   Ырыганнаабыт борооҥҥо балык миинэ «өлбөт мэҥэ уута» буоларын саха дьоно бэрт өрдөөҕүттэн билэллэр. БИ УЛАа
2. даҕ. суолт. Бороон буолбут (торбос); бороон тириитинэн оҥоһуллубут. ☉ Достигший стойлового периода содержания (о теленке); сделанный из шкуры теленка этого возраста
   Хаардаах бугул саҕа Халадыйар хатан хататтаах, Бороон торбос саҕа Боҕуйа охсор чокуурдаах [Хатан Тэмиэрийэ]. П. Ойуунускай
   Кугас бороон суумкаттан Кумааҕытын хостоото. Күннүк Уурастыырап. Тэҥн. торбос
   ◊ Бороон көрөөччү — борооннору көрөр, аһатар сүөсүһүт. ☉ Скотник, ухаживающий за телятами, достигшими стойлового периода содержания
   «Атамай» сопхуос Маҕанытааҕы отделениетыгар биэс отделение бороон көрөөччүлэрин уонна сүөһү иитиитин специалистарын научнай-практическай конференциялара буолла. «Кыым»

туохт.
1. Иэн, сабардам өттүнэн аччаа (сарбыллан эбэтэр иһинээҕитэ туолан). ☉ Уменьшиться по площади, в объеме (при заполнении чем-л.), стать тесным
Кэҥэс соҕус хос эрээри дьааһык үөһэ дьааһык, куул үөһэ куул бүөлээбит буолан кыараҕастыйан көстөр. Софр. Данилов
Сааскы сынньалаҥ буолан, оройуоҥҥа үөрэнэр оҕолор кэлбиттэр. Киэҥ кулууп кыараҕастыйбыкка дылы. А. Федоров. Сүөһү мэччийэр сирэ кыараҕастыйбыта, үгүс сайылыктар ууга устубуттара. «Кыым»
△ Синньээ, кэтитинэн улам кыараан бар. ☉ Стать у´же, сузиться
Оттон кырсаны бултуурбар мэнээктээбит, тохтообут сиригэр хаар бугулу оҥоробун. Ол бугулбут маҥнай киэҥ, онтон кыараҕастыйар, хорооннуубун. «Кыым»
Онно аартык улам кыараҕастыйар, суорба таастар улам күөхтүйэллэр, ынырыктыйаллар. М. Лермонтов (тылб.)
△ Куччаан, сөп түбэспэт, баппат буол (таҥнар таҥас туһунан). ☉ Стать у´же, стеснять движения (обычно об одежде и обуви)
Рак улаатан истэҕин аайы сөп буола-буола, эргэ хаҕа кыараҕастыйар. ББЕ З
Оччотооҕуга мин чоройо улаатаммын, таҥаһым элээскэтэ тартайан, кыараҕастыйан, күлүү-элэк оҥостооччулар. С. Тока (тылб.)
2. көсп. Тиийиммэккэ-түгэммэккэ ыарахан балаһыанньаҕа киир, кыһалҕалан. ☉ Оказаться в бедственном положении, испытывать нужду
Дьокуускайтан биһиэхэ ас-таҥас өссө да кэлэ илик ээ. Быыска ылларан бэйэбит кыараҕастыйан олоробут. Пьесалар-1956.
3. көсп. Куччаа, тутахсый, кыараа (хол., туттуллар эйгэтэ). ☉ Сузиться, ограничиться (напр., о сфере употребления чего-л.)
Мэлдьи аҥаардас саҥа чаастарын эрэ быһаартарыынан муҥурданыы түмүгэр грамматическай ырытыы практическай суолтата кыараҕастыйыан сөп. СОТТҮө
Сахалар аатырбыт кэрэ, баай тылбыт туттуллар эйгэтэ кыараҕастыйда. «ХС»
♦ Көхсө кыараҕастыйда — <киэҥ> көхсө кыараата диэн курдук (көр көҕүс II)
Кууһума Кыралыырап охсуһууга соҕотоҕун хаалла. Киэҥ көҕүс кыараҕастыйда. Амма Аччыгыйа
«Айаным суолуттан туораатым дуу, хайдаҕый?» — диэн киһи муммута быданнаабытын кэннэ дьэ билиннэ …… көхсө кыараҕастыйан, тыына-быара ыгыллан барда. Н. Заболоцкай

I
аат.
1. Тугу эмэ тупсаҕайдык оҥорорго, айарга айылҕаттан бэриллибит талаан. ☉ Талант, дар, способность, особые природные данные
Чинчийээччи дьоҕура, син-биир худуоһунньук, поэт дьоҕурун кэриэтэ, киһи ахсын бэриллибэт. Софр. Данилов
Суруйар уонна саҥарар дьоҕурдар куруук бииргэ аргыстаспыт бэйэкэлэрэ буоллаҕа. Ф. Софронов
Ол айылҕаттан силис тардыбыт күндү бэлэҕи, ол дьоллоох дьоҕуру хайдах туһанан, туохха туттан улам сайыннаран иһэрэ дуу, төттөрү кэҕиннэрэн кэбиһэрэ дуу, киһиттэн бэйэтиттэн тутаахтааҕа өрүү саарбаҕа суох суол. «ХС»
2. Сатааһын, сатабыл. ☉ Умение, сноровка, опыт
Киһи бэйэтин дьоҕуругар ордук дьүөрэлээх идэни талан ыллаҕына, ол идэтинэн үлэлээн, дьоҥҥо, уопсастыбаҕа үгүс туһаны аҕалар буоллаҕына …… оннук киһини олоҕун суолун сөпкө булуммут киһи диэн ааттыыллар. Софр. Данилов
Ыларов эмчит быһыытынан теоретическай билиитэ татым, практическай дьоҕура кыра. Р. Баҕатаайыскай
Кини, бэрэссэдээтэл кириэһилэтигэр олорон баран, …… сыыйа үлэһиттэри дьоҕурдарынан, билиилэринэн-көрүүлэринэн көрөн, өрө-таҥнары сыымайдааһыны уларытыыны-тэлэритиини оҥортолообута. С. Никифоров
Саҥа Конституция этэринэн идэни, дьарык уонна үлэ көрүҥүн бэйэ аналыгар, дьоҕуругар, идэтийбит бэлэмигэр, билиитигэр, үөрэҕэр сөп түбэһиннэрэн итиэннэ уопсастыбаннай наадыйыылары учуоттаан талан ылар быраап буолар. ФММ ДьКС
3. Тугу эмэ гынарга сөптөөх кыах. ☉ Возможность, умение производить какие-л. действия
Уу хайа боруодаларын суурайар дьоҕура уларыйарынан сибээстээн, өрүс саҕаланар уонна түһэр сирдэрин диэки хочотун оҥоһуута уонна онно дьапталлар сөҥүүлэр тус-туспа састааптаах буолуохтаахтар. Г. Угаров
[Биһиги дойдубут] обороналанар дьоҕура өссө хаһан даҕаны бачча бөҕө, бачча эрэллээх буола илигэ. Л. Брежнев (тылб.)
II
дьоҕуран олор - хаһан да туруом суоҕа диэбиттии дьиппинийэн, олохтоохтук оҥостон олор. ☉ Сидеть, показывая всем своим видом, что не намерен сдвинуться с места
Тэлиэгэҕэ тобус-толору арбуһу тиэйбит биир киһи дьоҕуран, куорап иннигэр олорон иһэн, …… казахтыы ыллыы иһэр эбит. Эрилик Эристиин
Елбой нойон күндү түүлээҕинэн бүрүллүбүт үрдүк өйөнүүлээх олоппоско дьоҕуран олорон утуктуур. Пьесалар-1956. Тэҥн. дьуоҕар