несов. см. предать(ся).

сов. кого-что 1. атыылаа; 2. (предать) атыылаа, таҥнаран биэр.

с. умнан кэбиһии, умнуу; предать что-л. забвению умнууга хааллар.

ж. иһиллии, биллии; предать огласке иһитиннэр; избегать огласки иһиллэ-риттэн сэрэн; получить огласку иһилин, иһиллэн хаал.

сов. 1. кого кем, көмөн кэбис (өлбүт киһини); 2. что (предать забвению) көмөн кэбис, умнууга хааллар.

II сов. . кому-чему (предать) таҥнар, таҥнаран биэр; изменить родине ийэ дойдугун таҥнар; 2. чему кэс, төннөр; изменить своему слову бэйэҥ тылгын кэс; 3. кому (нарушить верность) киһиэхэ иэдэй, дьахтарга иэдэй; 4. кому-чему, перен. (перестать служить) таҥнары эргий, ханнан хаал; быстан хаал; счастье мне изменило соргум таҥнары эргийдэ; силы ему изменили күүһэ быстан хаалла; # изменить себе бэйэҥ май-гыгыттан туораа, атын киһилии быһыылан.

несов., уступить сов. 1. что биэр, туран биэр, ыһыгын; уступить билет в кино товарищу киинэҕэ билиэккин табаарыскар биэр; уступить дорогу прям., перен. суолу биэр; 2. кому, в чём (согласиться) сөбүлэн, чу- гуй, төнүн; уступить в споре мөккүөргэ чугуй; 3. кому-чему (в каком-л. отношении) итэҕэс буол, тутах буол, баһыйтар; он не уступит другим в подготовке бэлэмнэниитинэн кини атыттартан итэҕэһэ суох буолуо; 4. что, разг. (предать) биэр, атыылаа; он уступил мне один экземпляр книги кини миэхэ биир экземпляр кинигэни биэрдэ; 5. что, разг. (отдать дешевле) төнүн, түһэр; уступить три рубля үс солкуобайы түһэр.

наркоз; наркозта биэр = дать наркоз.

сов. что, разг. (дать пригореть) кэриэрт, хоруорт.

туохт.
1. Тугу эмэ кичэйэн уур, тут, сөптөөх оннун буллар. ☉ Помещать, определять что-л. куда-л.; хранить, беречь, держать что-л. Киһим мин сэлээппэбин, бартыбыалбын ханна эрэ харайа оҕуста. Н. Габышев
Мантан элеваторга, бурдугу кыайан ыраастыыр уонна сүтүгэ суох харайар сиргэ биир да туорах хаалбакка барыах тустаах. Л. Брежнев
«Быйыл хортуопуй, хаппыыста бөҕө үүннэ, харайар сир суох буолла, дьэ иэдээн!» — дэсиһии, мунньах аайы моргуһуу. КФА СБ
2. Кими, тугу эмэ кыһаллан көр, бүөбэйдээ. ☉ Окружать заботой кого-л., заботиться о ком-чём-л.
Аны Марыына Тойболу харайар, була-була көмөлөһө сатыыр. Н. Лугинов
Онно ас дэлэй үһү, умнаһыты мээнэ харайаллар үһү, кини умналаан мээнэ булабын диир. Эрилик Эристиин
Оттон Манаана кинилэри күн аайы хайдах үчүгэй ыанньыксыт буоларга, ынаҕы хайдах харайарга, ынахтан хайдах элбэх үүтү ыларга уһуйара. И. Данилов
3. Көмөлөһөн, үтүө оҥорон туохта эмэ биэр. ☉ Помогать, оказывать кому-л. милость, помощь
«Хара тыа харайдаҕына, тайах этэ сиэхпит», — дии-дии харчыга илиитин уунна. Баһыыбалаат, киэпкэтин кэтэ-кэтэ, тахсан барда. С. Руфов
«Дьэ хотунум Маарыйа, оҕом туһугар туохта эмэтэ харай, аһынхарыһый…» — диэтэ [Кэтириис]. ОИП Х
Хара бытык сүгүрүйэр уонна этэр: «Уолчааныам, умнаһыкка харай». ПНО
4. Сөбүлээбэт буола-буола киһиэхэ тугу эмэ төннөрөргө, «чэ, мэ, ыл» диэн дьаһайар суолтаҕа туттуллар. ☉ Выражает значение недовольства тем, что приходится кому-л. что-л. возвращать или отдавать (на, забирай)
«Мэ, бу иһиккин харай», — диэтэ Хара Бытык, быдараахпын быраҕан биэрэ-биэрэ. Н. Неустроев
«Дулҕалааххын» харай, мунньаҕаморгуора да суох төннөрөөрү кэлэн сытабын. Амма Аччыгыйа
5. Өлбүт киһини сиэрин-туомун толорон көмп. ☉ Похоронить, предать земле кого-л. достойно
Сайыҥҥы киһини төһө өр сытыарыахтарай, кэтэһиннэрэ сатаан баран харайдахтара дии. Н. Лугинов
Кинилэр аҕыйах хонон баран, киһилэрэ быстыбыт сураҕын истибиттэрэ, иккиэн баран доҕордорун харайан, буору булларан кэлбиттэрэ. «ХС»
Миитэрэй Ыстапаанабыһы биир дойдулаахтара улаханнык чиэстээн харайбыттара. Күрүлгэн
△ Көмөлөс, босхолоо, өрүһүй (таҥара кими эмэ анараа дойдуга ыларын туһунан). ☉ Взять, прибрать, призвать к себе (о боге)
[Манчаары:] Айыы тойон таҥара, Айыылаах дуусабын харайан, Абыраатаҕыҥ баҕас дуу. А. Софронов
Маайа …… кириэстэнэн барда. «Айыы тойон, сырдык тыыммын сымнаҕастык харай!» — диэтэ. Эрилик Эристиин
Мин сэгэрдэрбин айыы таҥара бэйэтэ харайбыта. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. хара ‘смотреть’, каракалп. карау ‘присмотреть’