м. 1. (промежуток времени) соруок, болдьох, кэм; продлить срок болдьоҕун уһатан биэр; 2. (дата, предельный момент) болдьох; приехать в срок болдьох хор кэл; прошли все сроки болдьох барыта ааста; # дайте срок разг. күүтэ түс; ни отдыху, ни сроку не давать кому-л. тыынна да ылларыма.

прил. 1. (находящийся на краю) уһук, бүтэһик; крайний дом уһук дьиэ; 2. (отдалённый) уһук, ыраах; крайний север уһук хоту; 3. (предельный) уһук, тиһэх; крайний срок уһук болдьох; 4. (исключительный) наһаа, муҥутуур; крайняя усталость наһаа сылайыы; крайний реакционер мунгутуур ре-, акционер; # крайние меры уһук миэрэлэр; в крайнем случае муҥур уһукка тиийдэххэ; по крайней мере муҥ сатаатар, муҥар тиийдэххэ; крайняя необходимость мүлчүрүйбэт кыһалҕа.

прил. 1. (наполненный) толору; полные вёдра толору солуурдар; театр полон театр толору; 2. кого-чего, кем-чем, прям., перен. толору; двор был полон всякой домашней птицы араас иитиэх көтөрдөрүнэн тиэргэн толору этэ; он полон надежд кини эрэл санааларынан толору; 3. (абсолютный) толору, букатыннаах, муҥур; полная победа толору кыайыы; полная тишина толору чуумпу; полный хозяин толору хаһаайын; полное доверие толору итэҕэл; 4. (достигший определённой нормы) толору, ситэри; полный метр толору метр; ему полных тридцать лет кини толору отута; полное знание дела дьыаланы толору билии; 5. (наивысший, предельный) толору, муҥутуур, муҥ; полный успех толору ситиһиилэнии; полной рысью муҥ сэлиинэн; 6. (упитанный) суон, этиргэн; полный ребёнок этиргэн оҕо; полный мужчина суон киһи; # полным-полно тобус-толору.

1. аат.
2. Дойду (үксүгэр «төрөөбүт төрүт дойду» диэн дэгэт суолталаах). ☉ Страна, земля, край (обычно в знач. «родимый край»)
   Бырастыы, Иркутскай куоратым, Барабын үөскээбит кыраайбар. Күннүк Уурастыырап
   Кынаттаах аймаҕа итии кыраайдарга күрэнэн көттүлэр. М. Доҕордуурап. Саха сирин соҕуруу өттө — ыччат кыраайа, кини айар-тутар киэҥ дуола. Хорсуттар с.
3. Уобаластан улахан административнайтерриториальнай единица. ☉ Административно-территориальная единица, край. Красноярскай кыраай. Алтайскай кыраай
4. даҕ. суолт.
5. Киин сирдэртэн олус ыраах, уһук (үксүгэр сир-дойду). ☉ Отдаленный от центра, дальний, окраинный (обычно о землях, странах)
   Үскэм хорсун уолаттар Кытыы кыраай сирдэртэн Ыксаласпыт эбиккит. С. Зверев
   Кырыа хаардаах, кыыдааннаах кыраай муннук дойдуга уордаах этиҥ дарбыйда, Уохтаах сата часкыйда. Күннүк Уурастыырап
   Кыраай халлаан кырыыта Кыыһан, сырдаан кылбайда. С. Васильев
6. кэпс. Уһук, кырыы; туох эмэ муҥур уһуга, баранар кырыыта. ☉ Край, конец; крайняя точка чего-л.
   Ол кыраайтан ол кыраайга дылы биир күрүө буолуо. П. Ойуунускай
7. сыһ. суолт., кэпс. Наһаа, ааһа, муҥутуур. ☉ Чересчур, чрезмерно
   Мороду кынаттаахтан эрэ кыраайынан ордук. П. Ойуунускай
   Ньэлчэкэ муҥурун биллэрбэтэҕэ үһү. Арай биирдэ эрэ кыраай түргэнинэн барбыта буолуо диэн дьон сабаҕалыыллар. Далан
   Кыраай киэҥ халлааммар, Кылбаҥныы-кылбаҥныы кыҥкыныы ыллаахтыыр Кыталыгым тэҥнээҕэ. И. Чаҕылҕан
   ♦ Муҥ кыраай — 1) саамай муҥутуур, саамай ыраах (уһуга). ☉ Самый крайний, самый дальний, предельный (последняя точка, у последней черты)
   Арай мин саныырбар, Аан дойду баранар муҥ кыраай уһуга — Алааһым түөрт өттө буоларын курдуга. Эллэй; 2) туох баар кыаҕынан, күүһэ баарынан. ☉ Изо всей силы, что есть мочи, во весь опор (напр., бежать)
   Охоноос сүһүөҕэр турда да — Муҥ кыраай сүүрүүнэн ыстанна. Эллэй
   Муҥ кыраайынан көр муҥ. Арай аҕам илин диэкиттэн муҥ кыраайынан көтүтэн кэлэн, дьиэ таһыгар ыҥыырыттан ыстанан кэбиһээт, тэһиинин күрүө тоһоҕотугар иилэ бырахта. Н. Лугинов
   Гоша ойон туран, муҥ кыраайынан хаҥас көстөр иирэлэр диэки тэбиммитэ. Далан
   Эмискэ билигин барбыт уолаттар, аттарын бокуойа суох кымньыылаан, муҥ кыраайдарынан харбыалатан иһэллэрэ көһүннэ. Е. Неймохов
   ◊ Кыраайы үөрэтии — ханнык эмэ сири-дойдуну үөрэтэн билии (үксүгэр олохтоох, дойдуларын, олохтоох дьонун үөрэтиини сөбүлүүр дьон дьарыга). ☉ Краеведение
   Биһиги оройуоҥҥа туризм уонна кыраайы үөрэтии диэн өйдөбүллэри тус-туһунан араарбакка уопсай үлэ ыытыллар. ҮөАЧҮ. Кыраайы үөрэтээччи — олорор сирин-дойдутун үөрэтэн билэр киһи, олохтоох дойдуну билэргэ идэтийбит киһи. ☉ Краевед
   Бастакы алмааһы саха булчуттара булбуттарын туһунан чуолаан Бүлүү кырдьаҕас кыраайы үөрэтээччитэ П.Х. Староватов суруйбута. Суорун Омоллоон
   Биллиилээх библиограф кыраайы үөрэтээччи Н.Н. Грибановскай туруулаһан туран араҥаччылаабытын …… түмүгэр музей ыһыллан хаалбакка үлэтин салгыы турбутун киһи долгуйа, махтана ааҕар. «ХС»

м. 1. (предельная линия, конец) кытыы, кырыы, уһук; край одежды таҥас кытыыта, таҥас тэллэҕэ; край стола остуол кытыыта; передний край обороны воен. оборона инники уһуга; на самом краю саамай кытыыга; . налить стакан до краёв ыстакааҥҥа ыы-бычча-ры кут; литься через край 1) таһынан бар, таһымнаа; 2) перен. таһымнаа, муҥутаа, өрөгөйдөө; 2. (страна, местность) кыраай дойду; родной край төрөөбүт кыраай; 3. (административная единица) кыраай; Дальневосточный край Дальневосточнай кыраай; # сидеть с краю кытыыга олор; из края в край сири--дойдуну тилийэ;конца-краю нет уһуга-улаҕа-та биллибэт; на краю гибели өлөр уһукка; на краю света сир улаҕатыгар; хватить через край разг. наһаалаа, алыстаа.