сов. 1. кого-что (выбросить) ылан бырах, ылан кэбис; 2. кого-что, перен. (исключить) бырах, ылан кэбис; 3. что, разг. (сделать что-л. неожиданное) таһаар, оҥор; 4. что и без доп., прост, (преждевременно родить) оҕото куоттар, оҕото түһэр; # выкинуть флаг былааҕы таһаар, былааҕы тиир; выкинуть из головы төбөҕүттэн киэр үүр, олох умун (санаама).

1. несчастье, горе, беда; хара сор несчастье, мука; сор быатыгар к несчастью; сору көр = хлебнуть горя, повидать горя; сор маһы кэрийбэт, кипини кэрийэр поел. горе ходит не по деревьям, а по людям; 2. в знач. нареч. диал. исключительно, превосходно, очень; сор ытааччы он превосходный стрелок; сор көрүгэс он очень зорок # сор суоллан= погибать, пропадать (обычно преждевременно, от несчастного случая).

суорума суол преждевременная смерть; суорума соргу несчастливая участь, несчастная доля.

сыһ.
1. Бачча эрдэттэн, туох эмэ буолуохтаах кэмин иннинэ. ☉ Так рано, преждевременно, раньше времени
Кини эрин билиҥҥиттэн бу курдук саҥарыа-иҥэриэ диэбэтэҕэ. П. Ойуунускай
2. Бачча эдэриттэн. ☉ С такого раннего возраста
Дьэ, атаһым маладьыас киһи, билиҥҥиттэн борбуйун көтөхпүт. Н. Неустроев
Билиҥҥиттэн бардам майгылаах. Сиһин этэ ситтэҕинэ хайыай! И. Гоголев

I
суорума (сор) суоллан (соруктан, оҥоһуулан) — быстах өлүүгэ өл, быстах үйэлэн. ☉ Умереть преждевременно, не своей смертью, погибнуть
Ньиэмэс буулдьатыттан эдэр сааһыгар суорума соруктаммыта. Софр. Данилов
Былыр былыргыттан кыһыл көмүс иннэ диэн төһөлөөх киһи суорума суолламмыта буолуой?! «ХС»
[Сусанна Павловна:] Төһөлөөх элбэх барахсаттар, тапталларыгар табыллыбакка, суорума суолламмыттара буолуой? «ХС»
ср. бур. зуурма, орд. дьуурма, халх. зуурм ‘полуготовый, недоделанный, на полпути; рано родившийся; выкидыш’
II
көр суорба
Утарыта уурталаабыт курдук, Суостуганнаах суорума таас оһохтоох эбит. Суорун Омоллоон
Үрэхтэри чаастатык туорааһын, суорума таастары кытта уһуннук хабырыйсыы дьону да сылатта, бульдозер да эмсэҕэлээтэ. «ХС»

I
туохт. Тириитин сүл, хастаа; кими эмэ сыгынньахтаа. ☉ Сдирать, снимать что-л. (напр., шкуру); раздевать кого-л. [Уолака:] Нохоо, тахсан аккын сыгынньахтаа эрэ
[Сатараал:] Ат барахсаны ньылбалыырым кэмнээх буолуо дуо. Суорун Омоллоон
Ыалым диэн ыты аһыныам суоҕа, тириитин ньылбалыаҕым. М. Доҕордуурап
Бөһүөлэк хоту эҥээринэн үрэххэ түһэр салаа үрүйэҕэ модун буулаҕа бульдозер уонна экскаватор сир үчүгэй араҥатын ыраастаан маһын-отун ньылбалаан …… кэбиспиттэр. «ХС»
II
туохт. Итэҕэс ньирэйи төрөт (ынах); кулуннаа (биэ). ☉ Преждевременно телиться, жеребиться; выкидывать плод (о корове, кобыле)
Анах сүөһү алтахтаата, Уулаах өттө Умса-төннө түстэ, Оҕотун ньылбалаата, Оһоллоро үксээтэ, Олохторо огдолуйда. П. Ойуунускай
Бөөлүүн эмиэ икки ынахпыт ньылбалаабыт. Төрүөхпүтүттэн быйыл илиибитин соттор дьон буоллубут. Болот Боотур
— Хайа били булумньу оҕотун хайаатыгыт? — Хабытай ньамаарар. — Ньылбалаан кэбиспит. «Чолбон»

1) убегать, сбегать; уходить; ат туттарбакка куотта конь не дал себя поймать, убежал; 2) избегать кого-чего-л., уклоняться от чего-л.; үлэттэн куотар он уклоняется от работы; 3) уходить вперёд, обгонять, перегонять; 4) превосходить ростом, оказываться выше; уҥуоҕунан куотар он ростом выше # оҕо куоппут произошли преждевременные роды.

туохт.
1. Кэмин, болдьоҕун иннинэ буол. ☉ Произойти раньше срока, преждевременно
Биэлэр сааскы тымныы тыалга супту оҕустаран, төрүөхтээх кэмнэриттэн эрдэлээтилэр. В. Протодьяконов
Көрдүгэн, уу хонон мустубут аҥхалаат сирдэр эрдэлээн тыллар чэчиктэринэн симэннилэр. С. Маисов
Күһүҥҥү ыһыы сааскытааҕар үүнүүтэ икки нэдиэлэ эрдэлиир. ПАЕ МСТ
△ Кэмэ кэлиэн иннинэ, эрдэ кэл (дьыл кэмин этэргэ). ☉ Наступать рано, раньше срока (о временах года)
Онно күһүн эрдэлээн кэлэр, Саас хойутаан сибэккилэнэр. Эллэй
Күнү-дьылы билгэлиир киин биллэрэринэн, быйыл саас эрдэлиир чинчилээх. «Кыым». Сороҕор анды көҥүлүгэр эбэлэр сайан, төһө даҕаны дьыл эрдэлээтэр, саҥардыы ырбыыланан эрэр буолаллар. АИА КБ
2. Туох эмэ буолуохтаах кэмин иннинэ оҥор. ☉ Делать что-л. раньше времени
Тоҕо эрэ куруорка ситэ сынньаммакка, уонча хонук эрдэлээбит. Далан
Бу тоҕо эрдэлээтигит, оккутун бүтэрдигит дуо? Эрилик Эристиин
Хоһуунап кулун тутардааҕы былааны лаппа эрдэлээн толорорго тыл эппитэ. П. Степанов
△ Тугу эмэ бастакынан, урутаан оҥор. ☉ Опережать кого-что-л. в чём-л.
Ньукулаас бултуу барарыгар бу сырыыга киһититтэн эрдэлээтэ. С. Никифоров
Туста сылдьан Дмитрий, киһитин хамсаныытын билэрэ бэрт буолан, эрдэлиир. ВВ ТТ
3. кэпс. Сарсыарда эрдэ тур. ☉ Вставать рано утром
Уйбаан, ханна бараары бүгүн эрдэлээтиҥ, дьэ, сүрдээх дьыбар буолбут. А. Софронов
Дьон муста илигинэ дьыалатын быһаартара охсоору, эрдэлээтэ. Н. Лугинов
Сарсыарда буолбут, Уйбаан Сэмэнчигин киллэрээри эрдэлээбит. Н. Түгүнүүрэп
4
урутаа 2 диэн курдук. Доҕорбут кылгас үйэлэммитэ, убайыттан эрдэлээн хомоппута. Доосо. Эмээхсиним мин кэннибиттэн барыахтаах этэ, эрдэлээн, миигин тулаайахсытта. Т. Находкина

1. аат. Киһиэхэ эрэйдээхкыһалҕалаах быһыы, киһи эрэйдэнэр муҥа. ☉ Несчастье, страдание, мучение
   Дьол сор икки киһини кытта тэҥҥэ сылдьаллар (өс хоһ.). Билигин мин дьол туһунан таҥараҕа тиксэр кэриэтэ санаан ааһабын. Оттон сору хас хардыым аайы көрсөбүн. М. Доҕордуурап
   «Бу туох айыыбар сорго түбэһэн эрэбин?» — дии-дии, Сөдүөччүйэ ытамньыйда. М. Доҕордуурап
   2
   даҕ. суолт., сордоох диэн курдук. Саха боруодата диэн кырата-куйата, ааста эрэ диэн эмиэ сор сүөһү этэ. Н. Лугинов
   Субу сор олох Сотору сууллуо! Эллэй
   Бүгүҥҥү оркестр сөҥ, толуу дорҕоонун, Бүрүөһүн литавра бүтэй охсуутун Дьүөрэлии өйдөөҥ дуу, эһиги ыччаттар, Дьүдьэх, сор олохтоох өбүгэм ынчыгар. В. Сивцев
   ♦ Сор суоллаах — эрэйдээх-кыһалҕалаах олохтоох; дьоло суох. ☉ Несчастный, преследуемый несчастьем
   Сииккэ сиэлбит, хараҥаны ытыспыт сор суоллаах, уһун муҥнаах мин буоллум. С. Зверев
   Сол курдук, сур бөрө сокуона сокуоннаах, Сор суоллаах олоххо олоорпут биһиги. С. Васильев
   «Сор суоллаахтар, биирдэ күөх окко үктэммэккэ, күнтэн сүтэрбит буолуо», — диэтэ Сөдүөччүйэ. М. Доҕордуурап. Сор суолланна — быстах өлүүгэ өллө. ☉ Погибнуть, умереть преждевременно (обычно от несчастного случая)
   Суолтан тэйиччи, сыгынньах кырдалга, Сор суолламмыт хаһан эрэ көмүллүбүт. С. Тарасов
   Дьахтар бурдук ыһыыта бүтэрин аҕай кытта эмиэ сор суолламмыта. И. Никифоров
   1953 с. атырдьах ыйыгар кини [Бобков] эмиэ сор суолламмыта: ууга түһэн өлбүтэ. «ХС». Сорун (сор хаанын) сордоо — кими эрэ эрэйгэ тэп, улаханнык эрэйдээмуҥнаа. ☉ Мучить кого-л., причинять страдания кому-л. «Аат сүөһүтэ сорбун сордоон да эрэр!» — диэн ботугураабытынан, Микиитэ ынах кэнниттэн сүүрдэ. Амма Аччыгыйа
   Кини миигин куруутун ыстырыыстыыр, сорбун сордуур этэ. Н. Якутскай
   Кыра сылдьан иринньэҕэ, ыарыһаҕа — сор хааммын сордообута. В. Титов. Тоҕус сорунан — элбэх күүскүн, сыраҕын биэрэн туран, олус эрэйдэнэн. ☉ соотв. с горем пополам, с грехом пополам
   Атаҕым батыллыбытын тоҕус сорунан ороон, эмиэ сыылан истим. М. Доҕордуурап
   Куоһарыы [киһи аата] тоҕус сорунан чаанньык эрэ өрөрө. Н. Босиков
   Тоҥуу хаарынан бэрт бытааннык, ыарыыбын тулуйа-тулуйа тоҕус сорунан сыылан, түүнү быһа айаннаан, халлаан сырдыыта санчааһы буллум. И. Сосин
   ср. уйг. шор ‘несчастье; судьба, доля, участь’, бур. шоро ‘беда’, алт. шор ‘неудача’

1. даҕ.
2. Кылгас кэмнээх, түргэнник ааһар, тохтуур. ☉ Временный, преходящий, проходящий быстро. Быстах ардах. Быстах тыал. Быстах кэм. Быстах тымныы. Быстах тутуу. Быстах былаас
   □ Бу быстах тутуу элбэҕин! Олбуордар, ыскылааттар, хоспохтор хойууларын! Н. Лугинов
   Быстах кэмҥэ олоруум, Москва киһитэ дэнэбин. Баксаалга күүтүө доҕоруом, Ахтан, амньыраан тиийиэҕим. Баал Хабырыыс
3. Аҕыйах ахсааннаах, кыра эбэтэр түбэспиччэ буолар, көстөр. ☉ Немногочисленный; случайный
   Боччумнаах булка сылдьан быстах куска-балыкка аралдьыйар сатаммат. Амма Аччыгыйа
   Наахаралар кыра быстах ийэ ууһугар улахан суостаах-суодаллаах, күүстээх-хааннаах дьон эбиттэр. Эрилик Эристиин
4. аат суолт.
5. Туох эмэ быһыллан, хайытыллан араарыллыбыт сороҕо. ☉ Отрезок, обломок, обрывок чего-л.
   Сатаан саҕаламмат, дьаарыстаммат саҥалар быстахтара иһиллэллэр: «Ооккоом»... «Бабушка»... «Мэнигилээмээр»... Амма Аччыгыйа
   Тутаҕы, быстаҕы тулуйан Тумнарга үөрэн эн, Үлэлээ өрүүтүн сэмэйдик, Үлэлээ үгүстүк; Үчүгэй, үйэлээх Үлэттэн төрүттээх. Күннүк Уурастыырап
6. Туох эмэ туһата, суолтата суоҕа. ☉ Незначительная, ничтожная, несущественная часть чего-л.
   Быстаҕы саҥардаҕым, Туспаны туойдаҕым, Буоһата суоҕу Ботугураатаҕым буоллун! А. Софронов
   ♦ Быстах былаҕай — оһол, оһолго өлүү, соһуччу, эмискэччи өлүү. ☉ Несчастный случай; неожиданная смерть
   Быһыйы кытта сырыһыннаран Быстах былаҕайга ыллараҕын; Абааһыны кытта адьырыһыннаран, Араас алдьархайы арыйаҕын. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Кини быстах былаҕайга былдьамматаҕа, улуу дьыала иһин охсуһа сылдьан, үчүгэй үчүгэй курдук геройдуу өлбүтэ. Ф. Софронов
   Быстах былаҕайтан быыһаммыт, Дьаҥ-дьаһах таарыйбатах, Тумуу-сөтөл тумнубут. Тоҕус улуус уолугар Холооннооҕун булбатах, Сэттэ улуус киһитигэр Тэҥнээҕин билбэтэх. С. Зверев. Быстах былдьат — алҕаска өл; буолуо суох куһаҕан быһыыга алҕас түбэс. ☉ Умереть, погибнуть случайно; случайно и неожиданно попасть в беду
   Кини быстах былдьатыам диэн сүрэҕэр ыттарбыт быһыылааҕа. «ХС»
   Быстах симиэрт көр быстах былаҕай. Ол эрээри тоҕо маннык оҕо курдук быстах симиэрт айаҕар киирэн биэриэй? П. Ойуунускай
   Абыраамаптаах туох да силиһэ-мутуга суох быстах симиэртэр эбит. Л. Попов. Быстах ыйаахтан — кылгас үйэлэн, эрдэ өл. ☉ Умереть преждевременно, рано
   Тыл иҥнэҕинэ, Аат хонноҕуна, Сэттээх-сэлээннээх буолуо: Быстах ыйаахтаныа, Суомах оҥоһууланыа, Өтөр үйэлэниэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   ◊ Быстах былыт — кыра, кылгас кэмҥэ ардыыр былыт (хол., этиҥ былыта). ☉ Небольшая туча (напр., грозовая)
   Күн ойоҕолуу көрөн турдаҕына, быстах былыттан өҕүөмэр ардах түһэн ааһар эбээт. Амма Аччыгыйа
   Быстах былыт уһулу ойон тахсан, ханна түһүөн мунчаарбыт элиэлии, хочону эргийэ көттө. С. Федотов
   Кэлэн истэхпитинэ, быстах былыт ибиирэн, таҥаспытын илитэн, тоҥон бардыбыт. Н. Габышев