частица модальная, выражает презрительно-раздражённое отношение говорящего к кому-чему-л.: ырыалаах баҕастаах ! ещё и поёт!; тапталлаахтар баҕастаахтар ! ишь какие, ещё влюбляются!; ыттаах баҕастаах ! ещё и с собакой!

прил. I. (изо льда) муус; ледяная гора муус хайа; 2. (очень холодный) муустаах, тыбыс-тымныы; ледяная вода муустаах уу; ледяные пальцы тыбыс-тымныы тарбахтардаах; 3. перен. (презрительно-холодный) муус тымныы; ледяной взгляд муус тымныы хараҕынан көрүү.

1. прич. от уничтожать; 2. прил. (губительный) өлөрөр-өһөрөр, и мири сотор; уничтожающий огонь артиллерии артиллерия имири сотор уота; 3. прил. (резкий) эһэн таһаарар; уничтожающая критика эһэн таһаарар критика; 4. прил. (презрительный) өлөрөн түһэрэр, абааһы көрөр; уничтожающий взгляд өлөрөн түһэрэр көрүү.

сыһ. Аанньа ахтыбаттыы, сэниирдии. ☉ Пренебрежительно, презрительно
Буут Уйбаанабыс, кыараҕас харахтарынан биһигини сэнээбиттии элэс көрөөт, Кустуровка сымнаҕастык эттэ. Н. Габышев
Бастаан миигин үрдүк уҥуохтаах, дьыр курдук синньигэс бытыктаах, эдэр комбат сэнээбиттии көрбүтэ. Эрилик Эристиин
Сэнээбиттии үөһэттэн аллара көрөн туран кэпсэтэр дьоҥҥо уруокпун билбэт маҥнайгы кылаас оҕотун курдук сананабын. «ХС»

и. д. от сонньуй = лёгкая улыбка; албын сонньуйуу лукавая улыбка; эҕэлээх сонньуйуу хитрая улыбка; кэлэйбиттии сонньуйуу презрительная улыбка.

сыһыан эб. Аат тылы кытта туох эмэ мөлтөҕүн, көстүүтэ суоҕун бэлиэтиир уонна сороҕор этээччи үгэргиир сыһыанын көрдөрөр: элээмэтэ, дуома. ☉ Как модальная частица, в сочетании с существительными подчёркивает незначительность, невзрачность, несущественность кого-чего-л., выражает презрительно-ироничное отношение: ничтожество, видимость
Ийэм илдьи сытыйбыт таҥаһым ыратын абырахтыыр түбүккэ хаалла. Амма Аччыгыйа
«Бастаан көрдөрөн, үөрэтэн биэрдэргин, син мэхэнисээтэр ырата этим буоллаҕа дии», — диэтэ уонна иһигэр бэркэ сөбүлүү санаата. В. Титов
Мин, уйарҕаан, ытыа эбиппин да, сүрэ бэрт, эр киһи ырата буоллаҕым дии. П. Аввакумов

аат.
1. фольк., миф. Аллараа дойдуга олохтоох, Орто дойду дьонугар араас куһаҕаны аҕалар абааһы, өстөөх биис. ☉ Живущие в Нижнем мире враждебные людям чудовища, абаасы, причиняющие жителям Среднего мира различные бедствия
Аҥаардас харахтаах адьарай биистэрэ атаҕастааннар, киэҥ көхсүбүт сүүтүктээҕэр кыараан, уһун санаабыт саптааҕар синньээн олоробут. Ньургун Боотур
Арҕаа диэкиттэн Адьарай биистэрэ, Аҕыс салаа кутуруктаах Ала моҕой кыыл буолан Алдьатан киирдилэр. Нор. ырыаһ. Абааһы аймаҕын, Адьарай биистэрин Уолуйбут харахтарын умуруортаан өрөгөйдүүбүн. С. Данилов
2. көсп. Куһаҕан, эрэлэ суох киһи. ☉ Дурной и ненадежный человек
Адьарайы тоҕо хаайыыттан босхолообуттара буолла? Аанньанан бэйэтинэн кэлбэтэҕэ чахчы. И. Данилов
Адьарайы сирэйгин быһа охсон баран үөдэннээн тимириэм ээ. Икки харахпар көстүмэ, киэр буол. Эрилик Эристиин
Чыычаахпын мөҕөн муҥнуу олорор адьарай кыыһа буоллаҕым дии. Амма Аччыгыйа
3. көсп. Буоссата, туһата суох (абааһы көрөн, сэнээн этии). ☉ Что-л. бесполезное и ничтожное (пренебрежительно, презрительно о ком-чем-л.)
Адьарайы [ыты] өлөрүөхпүн илиим барбат. Амма Аччыгыйа
Албан аат адьарай итинник, Бүгүн баар, сарсын суох үгэстээх. И. Гоголев
Бургунастар адьарайдар, эмиэ ынахтар буоланнар, үүттэрин дуомуттан балтараа буут арыы тахсыбата. Күндэ
бур. ажирай

сыһыан т.
1. Туох эмэ өр кэтэспит, күүппүт кэнниттэн буоларын бэлиэтииргэ туттуллар (тиһэҕэр, хайа аайы). ☉ Выражает субъективно-эмоциональное отношение говорящего к тому, что долго ожидаемое действие все-таки совершилось (наконец, наконец-то)
Дьэ, өйдөөтө ээ. Амма Аччыгыйа
Кэтэспит Маайбыт, дьэ, кэлбит дии! Эллэй
Тохсус ыйыгар Орлов, дьэ, тахсыбыта. Суорун Омоллоон
2. Саҥарааччы сирэр, кэлэйэр-сиргэнэр, сиилиир сыһыанын көрдөрөр (эмиэ, буолар да эбит). ☉ Выражает отрицательное, осуждающее и презрительно-ироническое отношение говорящего (ну и вот так, тоже мне)
Дьэ дууһа... Сирэйэ да баар дии. Амма Аччыгыйа
Дьэ дьон да бөҕөҕүт дии. А. Федоров. Дьэ көҕүс да көҕүс, бирээмэ бурдук да ыһарга сөп кырыстаах көҕүс буолан биэрдэ. Суорун Омоллоон
3. Кэпсээ диэн соруйар аҥаардаах ыйытыыны көрдөрөр. ☉ Выражает вопрос с побуждением к более подробному рассказу (ну?)
Инньэ дииллэр дии. Дьэ? Суорун Омоллоон
Бу кулгуйдаҕын көр эрэ. Ону дьэ? «ХС»
4. Этиилэр, араас тыллар, этиллиилэр сыһыан суолталарын, сыһыан тыллары, холбоһуктары дэгэттииргэ, күүһүрдэргэ, чорботорго туттуллар. ☉ Оттеняет, усиливает, выделяет, акцентирует модальные значения предложений, различных слов, выражений, модальных слов и сочетаний (ну, ведь, вот, да, еще, ну и, вот это)
Миша, дьэ үөр, бирээнньикпит минньигэс да минньигэс буолсу. Суорун Омоллоон
Бухатыырбыт, дьэ кытаат, Модун тиитин модьуй, тарт! Эллэй
Дьэ бэйэм да ууратаары сылдьабын. Кырдьык, сүрэ бэрт. Амма Аччыгыйа