м. разг. оһоҕос түгэҕинээҕи оҕо, бүтэһик оҕо.

сущ
(мн. ч. нет)
уу түгэҕинээҕи былыык

арҕар диэнтэн хай
аата. Сир түгэҕинээҕи саҥаттан саҥа баайдары арҕарыылар, киһи саамай өргөннөөх баҕа санааларын, сырдык ыраларын инникилээн куотан эрдэлээн оҥоһуллаллар. «ХС»

аат. Сүөһү, кыыл кэлин атаҕын уонна иһин икки арда. ☉ Пах (у животных). Бырта-сүөһү быттыга
◊ Бырта сыата — сүөһү, кыыл иһин түгэҕинээҕи сыа. ☉ Паховый жир. Былдьаһыктаах бырта сыата (өс хоһ.)

туохт., эргэр. Кэргэн кэпсэт. ☉ Свататься
Бу кыыһы Сэйимчээн түгэҕинээҕи Балыгычаан диэн үрэх баһыттан кэлэн биир баай уола, бэрт бүрэ дьүһүннээх, аҥалатыҥы киһи сыыттаһан кэпсэппитин кыккыраччы аккаастаан кэбиһэр. Н. Заболоцкай
[Полутыкин] күбүөрүнэ бары баай кыргыттарыгар сыыттаһа сылдьыбыт. И. Тургенев (тылб.)

туохт. Киҥнээхтик, кытаанахтык хараҕын кырыытынан көр. ☉ Бросать злобный взгляд, коситься злобно, свирепо
Бүлүү түгэҕинээҕи киһини кынчарыйбыкка дылы (өс ном.). Дьөгүөрдээн уолун алдьархайдаах быһыытыттан наһаа кыһыйан кырыктаахтык кынчарыйбыта буолар да, туттуммакка күлэн сатаарытар. Амма Аччыгыйа
Суон Бүөтүр утары тугу да булан эппэккэ, оҕонньору сибилигин туран илдьи тэпсэн кэбиһиэх курдук кырыктаахтык дьөлө кынчарыйан олордо. Болот Боотур

аат. Көтөр иһин түгэҕэ, иһин түгэҕинээҕи сыата. ☉ Нижняя часть птичьего брюшка, жир в нижней части брюшка птицы
Хаас халатын сыатыныы чэбдик иэдэстэрдээх. Амма Аччыгыйа
[Эбэ эмээхсин:] Бу хала сыатынан сотон көрүүм. Суорун Омоллоон
Онтон остуол. Халыма байым күндүтэ. Анды халата, хатыыс хаһата. С. Данилов
ср. тюрк. казы ‘брюшной жир лошади’

аат., геогр. Үрдэл сирдэр икки ардыларыгар үөскээбит хотоол сир. ☉ Долина между возвышенностями
Мунньуллубут сөҥүү боруодаларын дьапталҕаларын баттааһыныттан сир хаҕын бөҕө туруга суох өттүлэригэр хотостуулар буолуталаабыттар. КВА МГ
Өскөтө уулаах араҥа өтүппэт араҥалар икки ардыларыгар баар буоллаҕына, уонна ити араҥалар бүлүүһэ курдук хотостугас буоллахтарына, хотостуу түгэҕинээҕи араҥа уулара улахан баттааһыҥҥа түбэһэллэр. МНА ФГ

аат.
1. Хойуу бадараан, бырыы; суураллыбыт туох эмэ хойуута. ☉ Густая грязь, болото; жижа, гуща чего-л.
Алларааҥҥы алаастара — хотон кирэ-хаҕа сүүрүгүрэн киирэн үөскэппит ньоҕорото. Далан
Оботтоох баай хотонугар Оҕус, ынах ньоҕоротугар Умса түһэн сыттахпыт. П. Тобуруокап
Кус моонньун уһатан, сиидэлиир аппарааттаах тумсунан уу түгэҕинээҕи ньоҕорону бэрийэр. ББЕ З
2. көсп. Туох эмэ куһаҕана, хаалынньаҥа. ☉ Отбросы (напр., общества), пережитки
Эн эдэргин, эн олоҕуҥ инники турар. Оттон биһиги дьон саамай ыттара, уопсастыба ньоҕорото буолабыт. Далан
Биһиги сопхуоспут урукку улахан ночооттоох үлэ ньоҕоротуттан кэнники сылларга таҕыста. «ХС»
ср. эвенк. нянгня, нянгра ‘грязь, месиво’

I
аат., эргэр.
1. Кыра оҕону эмнэрэн аһатар билиҥҥи суоска кэриэтэ оҥоһук. ☉ Рожок, соска (для кормления младенцев или детёнышей животных). Муос эмсэх. Өрбөх эмсэх
□ Туҥуй ынах туматынан Тумуктаах эмсэҕинэн Ньуулдьаҕай, куччугуй бэйэбин Уһааран улаатыннарбыта. С. Зверев
Кини [оҕо] аттыгар таҥас эминньэхтээх муос эмсэх таҥхалла сыппыта. И. Никифоров
2
эминньэх диэн курдук. Баллыгынай маҥнайгы күннэригэр төбөтүн алын өттүнээҕи эмсэхтэринэн уу аннынааҕы үүнээйилэртэн тутуһааччы. ББЕ З
♦ Эмиий куурдар, эмсэх кээһэр оҕо көр эмиий
Мин ийэлээх аҕам буолуохсут Оҕонньордоох эмээхсин киэннэрэ, Айыыһыт атаарар, Иэйэхсит тэйитэр, Эмиий куурдар, Эмсэх быраҕар, Ньилбэк сойутар, Тоһоҕо тохтотор, Оһоҕос түгэҕинээҕи Оччугуй кыыстара. Күннүк Уурастыырап
Богдьо Балбаара кыыһын сааһыран иһэн оҕоломмута: «Оһоҕос түгэҕинээҕи, эмиий куурдар, эмсэх кээһэр бүтэһик оҕом», — диирэ. С. Маисов
ср. уйг. эмчэк, тат. имчэк, алт. эмчек ‘женская грудь; сосок’
II
1. Оҥорбут уйгутун апчарыйтаран, көлөһүннээһиҥҥэ, кыһарыллыыга, атаҕастабылга түбэспит киһи. ☉ Тот, кто подвергается угнетению, притеснению, эксплуатации со стороны другого
Лээһэй баайдар Эмсэх гынан, Адьырҕа баайдар Аһылык оҥостон, Хамначчыт хараҕын уутунан Халыҥ хаһаламмыттар, Сордоох сүһүөҕүн уутунан Суон саалламмыттар. С. Зверев
2. Кыһалҕа, санаа-оноо баттааһына, соро-муҥа. ☉ Страдание, мучение от переживаний
Кини бандьыыттаабыт буруйун-сэмэтин боруостаан, кэлин бу учаастак төһүү үлэһитэ буолар. Ол да буоллар, санаа-оноо эмсэҕэр эмнэрэр. С. Федотов
ср. др.-тюрк. емгэк ‘мучение; тягость’