и. д. от тохтот= остановка, прекращение.

и. д. от уҕарый = 1) смягчение, успокоение; 2) приостановка, прекращение.

и. д. от уурат = 1) прекращение, остановка чего-л.; көрдөөһүнү ууратыы прекращение поисков; 2) отстранение кого-л. от чего-л.; үлэттэн ууратыы отстранение от работы.

и. д. от уурай = прекращение, приостановка; окончание; үлэттэн уурайыы уход с работы; үлэлээн уурайыыларын саҕана к концу работы.

с. 1. таалыы, таалан хаалыы, туран хаалыы; 2. перен. (прекращение) ах барыы, симэлийии; # с замиранием сердца олус долгуйан.

с. 1. (прекращение близких отношений) тэйсии; взаимное отчуждение хардарыта тэйсии, тапсыбат буолуу; 2. юр. ылан биэрии; отчуждение собственности в пользу государства юр. бас билиини государство туһатыгар ылан биэрии.

I
аат. Туох эмэ дьайыыта кылгас кэмҥэ тохтооһуна, тохтоон, ханнан ылыыта. ☉ Прекращение, приостановка действия чего-л.
Саалар букатын тыаһаабаттар. Эмиэ аҕырым буоллаҕа... И. Эртюков
Аҕырым ардахпыт ааһыыта Арҕааттан сотору күн көрүө — Айылҕа аймана айдаарыа, Айана, үлэтэ салҕаныа. «ХС»
Түүн кус аҕырымыгар тахсан, эҥин-эгэлгэ кэпсээн бөҕөнү түһэрэбит. И. Федосеев. Дьогдьоот күһүн аҕырым тымныы быыһыгар сылаас түүннэр бүрүүкээннэр, куобах аһыыр тыатыттан быкпатаҕа. БН ЫБ
II
аат. Күһүн сир харатына, бастаан түһэр тымныы, тымныы тыал; күһүн быстах тымныйыы. ☉ Раннее осеннее похолодание; осенний холодный ветер (после чего обычно наступает потепление)
Аҕырыма аастаҕына, халлаан көнүө, дьыл эрдэ. СГФ СКТ

I
1.
тох диэнтэн хай. аата. Эмтээһин саамай сыаналаах ньыматынан плеврит убаҕастарын суон иннэнэн тоҕуу буолар. НПИ ССЫа
[Түһээн] духууну тоҕуу — халтай үлэҕэ. БРИ ТТ
2
тоҕуу-хоруу диэн курдук. Холкуоска бурдук быһыытыгар Винокуров диэн биригэдьиир уон икки гектардаах бурдук сиригэр улахан тоҕууну оҥорбут. А. Олбинскай
3. көсп. Ханнык эмэ үлэ, тэрээһин хаамыытын, салгыы оҥоһулларын тохтотуу, харгыстааһын. ☉ Прекращение, нарушение дальнейшего осуществления чего-л., срыв
Бурдук хомуурун хампаанньатын аанньа ыытымына тоҕууну таһаарда. Күндэ
II
көр тоҥуу
Аалыах тоҕуута. ПЭК СЯЯ
Тоҕуу бүргэһинэн Тобулбут сирдэригэр Тоһоҕотун уган [охсон барда]. Күн Дьирибинэ

1. аат.
2. Урукку өйдөбүлүнэн сүөһү, кыыл ханныттан, быарыттан эбэтэр улар куртаҕыттан көстөр, күн сырдыгар көһүннэҕинэ, күнү-дьылы тосту уларытар (хол., силлиэни, дохсун ардаҕы, тымныыны, куйааһы түһэрэр) аптаах таас. ☉ Магический камень, который обнаруживается в желудке или печени скота, лося, оленя, а также глухаря. По народному поверью, его появление вызывает резкое изменение погоды (бурю, дождь, холод и т. п.)
3. Халлаан сэтэрбит курдук улаханнык уларыйан, дохсун силлиэ, буурҕа түһэн өрө-таҥнары ытыллыыта. ☉ Необычайно сильное проявление бури, непогоды
   Буурҕа, холорук ытыйбытын курдук Буор оргуйбут, Күдэн көппүт, Мас барчаламмыт, Сата турбут, Сапсык буолбут. П. Ойуунускай
   Тоҕус холорук доҕуһуоллаах, аҕыс сата аргыстаах, …… ат атаҕын тыаһа өрө тибийэн, үтүгэн аартык айаҕар ньиргийэн кэлэн баран, хорус гына тохтуур. Суорун Омоллоон
4. көсп. Улахан хабараан охсуһуу, кыргыһыы. ☉ Жестокий бой, кровавое сражение
   Эмиэ сэрии силлиэрдэ, Эмиэ сата тардылынна. Күннүк Уурастыырап
   Днепр арҕаа эҥээригэр Дирбиэн сата тыаһаата. Кыайыы тимир тибиитэ Өстөөх үөрүн кыйдаата. И. Чаҕылҕан
5. көсп. Туох эмэ үлүскэннээх күүрээнэ, күүһэ. ☉ Неослабевающая сила чего-л. (напр., какого-л. чувства)
   Кырдьык кыайыылаах сатата, Сырдык сытыы ыҥырыыта, Саҥа олох киэҥ хардыыта Биһигини араарбыта. С. Данилов
   Саргылаах санаам кыната, Сахалыы ырам сатата Эйиигин кытта буолуоҕа, Эйиигин арчылыы туруоҕа. М. Ефимов
   Кини нуучча өйүн-санаатын сататын албын суолунан тохтотуо суоҕа. П. Филиппов
6. даҕ. суолт. Сата курдук күүстээх (тыал); саталанар, күүстээх тыалланар (хол., туох эмэ көтөр албастаах кыната). ☉ Свирепый (о ветре); поднимающие сильный ветер (напр., о крыльях кого-л., обладающего магической силой). [Кыһыл Ойуун:] Кырыыстаах сата кынаттаах Кыһыл Ойуун улуу дьаалы Хааннаах далай ытыспынан Хара норуот хараҕын аһан, Көрбөт хараҕын көрдөрөн Көҥүлүн уотун уматыам дуо?! П. Ойуунускай
   Балаҕан барыкка тимирэн, Халҕана «хаахыр» диэн хаалбыта, Барбыт дьон суолларын тибиинэн Хахсааттаах сата тыал саппыта. Күннүк Уурастыырап
   Уонунан этиҥнэр Охсулларын санатар Уолусхан сата тыаһым Улам-улам Уларыйан киирэн барда, Оччоото, намыраата. П. Тобуруокап
   ♦ Сата баһын тарт — 1) тугунан эмэ улахан иирээн, айдаан тахсарыгар сылтах буол. ☉ Стать поводом к раздору, скандалу
   Саҥардаххына сата баһын тардыаҥ турар. Болот Боотур; 2) улахан айдааны тарт, иирээни таһаар. ☉ Поднимать большой шум, сеять раздор, устраивать скандал
   Сатаабат сата баһын тардар (өс хоһ.). — Оо, абаккам… ол хара түүлээх субайы тиэрэ биэрбит киһи, баччатааҕы киһиэхэ ас да бөҕө буолуох этэ… — Кэбиһиий, доҕоор, сата баһын тартаҕыҥ дьэ ол дии. «ХС». Сата буурай — дохсун сата, дохсун силлиэ; саталаах дохсун охсуһуу, кыргыһыы. ☉ Буря огромной силы; свирепое сражение, жестокий бой
   Сата буурай түһэн Сатыылаан турбутугар, Өстөөҕү сүүһүн тэһэр Үтүөкэннээх снайпер дэппиккин Үөрэн даҕаны истибиппит, Үс бүк үрдээбиппит. Р. Баҕатаайыскай
   Сата буурай быыһыгар сааллар чаҕылҕан уоттара сапсыйдылар. Эрилик Эристиин
   ◊ Сата таас — сата
7. 1 диэн курдук. [Ап-Чарай:] Ээй-ээ, били ини-биилэр иһээхтииллэр эбит. Олоруохтааҕар кинилэри муодалыам буоллаҕа, сата тааһым сатаны түһэрээ ини. И. Гоголев
   ср. др.-тюрк. йат ‘колдовство, волшебство, связанное с вызыванием дождя и ветра’, сата ‘коралл’, тюрк. йада, йада-таш ‘магический камень, силой которого вызывают выпадение и прекращение дождя и снега’, бур. зада ‘ненастье, дождливая погода’, монг. дьада ‘безоар для вызывания ветра и дождя’