уст. привидение, призрак.

дух умершего, привидение (в поверьях).

м. 1. (привидение) сибиэн; 2. (то, что создано воображением) харах баайыыта, санаа түөкэйэ (санааҕа эрэ баар курдук көс-төөччү).

1. сыһ. Быстахтык, кылгас кэм иһигэр. ☉ Ненадолго, кратковременно, недолго
   Дьиэлэригэр наар урут-хойут кэлэн, элэс курдук көрсөн ааһаллар. Н. Лугинов
   Этиэх бэтэрээ элэс түргэнник Элбэх сири эргийэ эҥистэ. И. Чаҕылҕан
   Ирина Сергеевна аан утары турар сиэркилэҕэ элэс курдук көрүнээт, таһырдьа таҕыста. С. Никифоров
2. даҕ. суолт. Сыыдам, дьулурҕа, түргэнтэн түргэн, быһыйтан быһый. ☉ Быстрый, стремительный, проворный
   Мин даҕаны Элик кыылы Эккирэтэн ситэр Элэс быһый этим. И. Чаҕылҕан
   Элэс тыал эрийэн, эдэр тиит суулунна… Иэдэспит күлүмнэс ууланна. Эллэй
   Айааровы, кыыһырбыт түгэнигэр, төһө да түргэнин-элэһин иһин, ол этэр харахпынан көрдүм, кини кимин-хайатын биллим. С. Дадаскинов
   ср. алт. элес ‘силуэт, неясное очертание, призрак’, каракалп. елес ‘иллюзия; призрак (привидение)’

аат.
1. эргэр. Урукку итэҕэлинэн илэ сылдьар абааһы, киһини сиэччи. ☉ Дух умершего, привидение
«Ама, Лэгиэнтэй атыыһыттаахха олорор дьахтар - илэ сылдьар дэриэтинньик буолуо дуо?» - диэн санаа өйүгэр көтөн түһэр. Н. Якутскай
Хараанай эмээхсин тиэргэнигэр мэнэрийэн өрө тэбэ сылдьарын илэ көрбүттэр. Күнүстэри илэ сүүрэр дэриэтинньик буолбут. И. Гоголев. Дьаакыбылап ойоҕо Огдооччуйа эмээхсин дьону хара санаатыгар тардан, кинилэр хараҥаларын туһанан, Маайаны илэ сылдьар дэриэтинньик диэн дьиэтигэр хаайан уоттаабыттарын, кэргэнэ Сүөдэр кэлэн өрүһүйэр. «ХС»
2. көсп., үөхс. Куһаҕан быһыылаах, мөкү майгылаах (киһи). ☉ Человек со скверным, дурным характером
[Мэхээс оҕонньор:] Мин аньыыбын-харабын элбэтэргэ, мин сорбун-муҥмун үксэтэргэ төрөөбүт илэ дэриэтинньик эбиккин. П. Ойуунускай
Кэтириис үөттүрэҕинэн Сиидэркэни сирэйгэ дугдуруйбахтаата. «Бэйи, тохтоо! Бу туох дэриэтинньик дьахтарай! - Дэриэтинньик диэбит буола-буола. Өллөххүнэ бэйэҥ дэриэтинньик буолуоҥ». И. Гоголев
Бэйи, ити оҕонньоруҥ туора дьоҥҥо хайдах эрэ ньылҕаархай, сайдан курдугун иһин дьиэтигэр дьиҥнээх дэриэтинньик диэтэҕиҥ. «ХС»
русск. диал. еретник 'колдун, нечестивец', сиб. 'дух, тень умершего колдуна'

м. 1. (оптическое явление) дьэргэлгэн; мираж в пустыне кумах куйаар дьэргэлгэнэ; 2. перен. (обманчивое видение) харах албына, харах баайыыта.

прил. 1. сибиэн; призрачное видение сибиэн көстүүтэ; 2. (воображаемый) харах баайыыта, санаа түөкэйэ; призрачная опасность харах баайыыта куттал; 3. (неясный, зыбкий) бүдүк, көрүнньүк.

I
туохт. Туохтан эрэ санааҥ олус астынан, дуоһуйан, көтөҕүлүн, дэбдэй. ☉ Радоваться
Һа, аны кус кэһиилээхтэр, бу үөрдэхпин! Амма Аччыгыйа
Сурук тутар үчүгэйиэн! Чэпчии, үөрэ түһэҕин. П. Тобуруокап
«Үөрэ истиэх тустааххын, Үлэлиэҕиҥ!» — диэн тылы, Үөрэ этиэх тустааххын «Үлэлиибин!» — диэн тылы. С. Данилов
«Хата, оҕом Аанаҕа дьукаах түбэспититтэн үөрэ олоробун», — диэтэ Мавра. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. өгир, өгүр ‘радоваться’
II
аат.
1. Биир көрүҥнээх көтөр, сүүрэр элбэх буолан сылдьар бөлөҕө. ☉ Группа животных, птиц, насекомых одного вида: стадо, стая, табун, косяк, гурт. Хаас үөрэ. Үрүмэччи үөрэ
□ Чооруос халыҥ үөрэ ирбинньиктэнэн ааһа көттө. Амма Аччыгыйа
Арҕаа толоон түгэҕэр ньирэйдэр хойуу үөрдэрэ буралла сырсаллар, мэҥирээн эйээрэллэр. М. Доҕордуурап
Уруккута эбитэ буоллар, манан, арай, үөр балыктар сэллээн ааһыа эбиттэрэ буолуо. В. Яковлев
Дэриэбинэ таһыгар дьэллик ыт үөрэ үөскээн, куобах оҕотун, бэйэтин да күүскэ тутар. ПАЕ КБАТ
△ Ханнык эмэ үөртэн биир чилиэнэ (хол., атыыр үөрүттэн). ☉ Член, особь стада, табуна, косяка, стаи. Атыыр тоҕус үөрэ. Отучча үөрдээх мороду
□ Чэлгийэн көстөр күөх хотоол нөҥүө өттүнээҕи сырыынньа томторго холкуос дуул атыыра отучча үөрүнүүн таалалаан тураллар. М. Доҕордуурап
2. көсп. Өстөөх дьон бөлөҕө. ☉ Вражеская банда, орда, свора
Өссө сэрии буоллаҕына, Өстөөх саба түстэҕинэ — Көҥүл, дьоллоох олохпутун Көмүскэһэ барыахпыт, Күөмчүһүттэр үөрдэрин Күдэн гынан эһиэхпит! Күннүк Уурастыырап
Фашист үөрүн күлгэ көмөн, Көҥүл күнэ оонньуо. Эллэй
◊ Атыыр үөрэ көр атыыр II
Үс атыыр үөрүн аҕалан далга хаайталаан кэбиһэр. Суорун Омоллоон
Туобуйа баай улахан хара тураҕас атыырын үөрэ Хатыҥ үрэх эҥээригэр хаһан аһыы сылдьар. Н. Павлов
ср. др.-тюрк. үгүр, тат. оер, алт. үйүр, үүр ‘стадо, табун, стая’
III
аат., миф., эргэр. Былыргы сахалар итэҕэллэринэн, куһаҕаннык өлбүт эбэтэр өлөн баран хараллыбатах киһи кута илэ абааһы буолан сылдьыыта. ☉ По поверьям якутов: превращение души покойника, не нашедшей успокоения, в үөр — злого духа, который причиняет живым всякие беды и несчастья
Бахсы тойоно Дьэллэҥэй кинээс кэнники үөр буолан Болугур айыытын, Алтан айыытын, Мэлдьэхси айыытын, Игидэй айыытын кытта бииргэ аттаах, аарыктаах, хоболоох, чуорааннаах илэ сылдьар аттаах буолар этэ. Саха фольк. Былыр бу бабаарынаҕа түөрт булчут быстаран өлбүттэрэ үһү. Үөрдэрэ билиҥҥэ дылы илэ сылдьар дэһэллэр. Суорун Омоллоон
«Харатаайаптаах моҥнон өлбүт кыыстара Маайа үөр буолан сылдьарын көрбүттэр», — диэн кэпсээн тарҕанна. Н. Якутскай
♦ Үөрэ ытаан ааһар эргэр., миф. — былыргы саха итэҕэлинэн, өлбүт киһи үөрүн (дууһатын) абааһылар кини тыыннааҕар сылдьыбыт сирдэринэн кэритэллэр. Үс хонук иһигэр кэритэн бүтэриэхтээхтэр, ол иһин ыксатан таһыйаллар, онтон өлбүт киһи үөрэ ытыыр. Үөр ытаан ааһара кулгаах чуҥкунуурунан биллэр дии саныыллара. ☉ По древним верованиям якутов: после смерти человека злые духи заставляли его душу облетать в течение трёх суток все места, которые умерший посещал при жизни
Поторапливая, злые духи стегали душу умершего, отчего она плакала. Плач души умершего отдавался звоном в ушах кого-л.. Өлбөтөхпүнэ төгүрүк сылынан кэлиэҕим, өллөхпүнэ үөрүм ытаан ааһыаҕа, иккилээх оҕо саҕа барҕаҥ дьэс эмэгэт буолан этэ дьиэһийэн ааһыаҕа. Ньургун Боотур
Күһүҥҥү хараҥаҕа үөр хаас кылыкынаан ааспат, өлбүт киһи үөрэ ытаансоҥоон ааһар. И. Гоголев
ср. каракалп. үрей ‘призрак’, хүрей ‘привидение’

туохт., эргэр. Кыыран көннөрү киһи билбэтин-көрбөтүн билэнкөрөн быһаар (ойуун, удаҕан туһунан). ☉ Находясь в состоянии транса, иметь видение, провидеть, распознавать и толковать что-л., недоступное восприятию обычных людей (о шаманах, шаманках)
Көрдөһөбүн, көрүүлэнэн көр. Ким уорбутун бар дьоҥҥо этэн биэр. Болот Боотур
Хас ыалдьыбыт киһи ахсын, хас сүөһү өллөҕүн, хас сүтүк таҕыстаҕын ахсын барытыгар ойууну ыҥыраллара, кыырдараллара, көрүүлэнэллэрэ. Н. Якутскай
[Оҕо] ууга түһэн өлбүт, онон көстүө суоҕа — диэн көрүүлэммитэ үһү [Аапаахаан диэн тоҥус удаҕана]. Эрилик Эристиин

I
аат.
1. Утуйа сытан түһээн тугу эмэ көрүү, түһээһин. ☉ Видение каких-л. явлений или кого-чего-л. во время сна
Муҥ саатар, түүлбэр дьоллоох буоллаҕым дуу! Бу мин олоҕум — олох дуу, түүл дуу? П. Ойуунускай
Түүлбэр кытта көрсөммүн Түөспэр ыга кууһабын, Утуйдарбын даҕаны Убуруурга дылыбын. П. Тобуруокап
Учуонайдар түүл диэн урукку уопут көстүүтэ диэн быһаараллар. «ББ»
△ Киһи тугу түһээбитэ, түһээн көрбүтүн ис хоһооно. ☉ То, что снится, грезится спящему, сон, сновидение
Кыыс …… сарсыарда уһуктаат, эригэр түүлүн кэпсиир. Саха фольк. [Кини] оронугар таалан сытан түүлүн быһаара сатыыр. Н. Якутскай
Оҕонньор ити сытан дьикти түүлү түһээтэ. С. Никифоров
♦ Түүлүгэр да суоҕа — түһээн да баттаппат диэн курдук (көр баттат)
Биэс сыл анараа өттүгэр бу курдук мас чоҥкуйан хаалан, ыал муннугар олоруом диэн түүлбэр да суоҕа. А. Софронов
др.-тюрк. түл, тюрк. түл, түс, түш, төш
II
аат. Түннүк сабыыта буолар чараас куруһуба таҥас. ☉ Тюль
Түннүктэрин түүлүнэн сабыталаата, муннукка остуол туруорда. М. Доҕордуурап
Түннүк түүллэрин улаханнык сэргэҕэлии көрдө. А. Фёдоров