1. прич. от соответствовать; 2. прил. (подходящий, пригодный) сөптөөх, табыгастаах; найти соответствующее помещение сөптөөх дьиэтэ бул.

становиться ни к чему не пригодным, не способным.

1) побуд. от кыраа=; 2) быть проклятым; кыраппыт киһи проклятый человек (ни к чему не пригодный, неудачник).

прил. 1. (пригодный для питания) иҥэмтэлээх; питательные вещества иҥэмтэлээх веществолар; 2. (сытный) тотоойу; питательная пйа а тотоойу ас; # питательная среда биол. ас буолар эйгэ.

с. разг. 1. (существование) олоруу; житьё его не плохое кини олоруута куһаҕана суох; 2. (проживание) олоруу, олохсуйуу; дом, пригодный для житья олоруохха сөптөөх дьиэ; # житья нет сатаан олордоруттан ааста; житьё-бытьё олох-дьаһах.

I
туохт. Мөлтөөн, ахсаан хаал. ☉ Становиться слабее, слабеть
Тоҕус тоҕойдоох суолга Туорхайыам дии санааммын Туттар үбү ылбатым. Саха нар. той. IV
II
даҕ.
1. Сэниэтэ суох, үлэҕэ-хамнаска тулуйумтуота суох, мөлтөх. ☉ Физически слабый, маломощный, невыносливый. Туорхай үлэһит. Туорхай ат
2. Саарбах, хобдох, киһи наадатын толуйбат. ☉ Недостаточно пригодный для чего-л., малопригодный
Хайа муҥун соҕотоҕун сылдьыамый? Сон сабыы туорхай, сөрүө тэллэх сөрүүн, ыҥыыр сыттык ыарыылаах, титирик орон тииһиктээх. И. Гоголев

1. даҕ.
2. Төһө да саас ылан истэр, кырыйдар даҕаны этэҥҥэ сылдьар. ☉ Немолодой, но ещё в силе
   Боккуолаах Сөдүөт иккиэн да үрүк-түрүк туруктаах сылдьан биэнсийэлэригэр тиийдилэр. Н. Кондаков
   Мин манна, дойдубар үрүк-түрүк туруктаах олордорбун, бука, кыраҕа кыһаммакка туһалаах оҕонньор буолуом этэ. «ХС». Сааһырдаҕым ахсын дойдубун ахтарым үксээн барда, арыый үрүктүрүк эрдэххэ төрөөбүт түбэни булбут ордук буолсу. ТМН ДК
3. Алыс алдьамматах, өссө да туһалыан сөптөөх (сэби-сэбиргэли, таҥаһысабы о. д. а. этэргэ). ☉ Ещё пригодный к использованию, ношению (напр., об одежде)
   Үрүк-түрүк тордох ыстааны, болотуна ырбаахыны күрдьүгэс тыһаҕас кэлэн сиэн кээспит. Амма Аччыгыйа
   Бу оҕолор үчүгэйгэ кэтэр үрүк-түрүк былааччыйалара да ахсааннаах буолара дии. М. Обутова-Эверстова
   Кинилэри үөрүүлээхтик атаарарбыт, үрүк-түрүк таҥаспытын, туох баарынан эрдэттэн кистээн сакаастаһыы, болдьоһуу бөҕө буоларбыт. «Сахаада»
4. сыһ. суолт. Онон-манан, быстахостох (өйдөө). ☉ Местами, фрагментарно, отрывочно (помнить)
   Үрүк-түрүк өйдүүр курдукпун. Өрүү эһэм миигин атаахтатарын: холустук төбөбүн имэрийэрин, кэтэхпиттэн сып гына сыллыырын. Урсун
   Стокгольмы хайдах эрэ үрүк-түрүк өйдүүбүн. Өйүм-санаам Россияҕа тиийэн олороро. «ХС»

1. сыһ.
2. Киһи курдук (тыыннааҕымсытан этии). ☉ Подобно человеку. Айылҕаны [общиннай родовой тутул дьоно] син биир киһилии тыынар тыыннаах, ыалдьар эттээх, кыыһырар, үөрэр сигилилээх курдук өйдүүллэрэ. Саха фольк.
3. Үчүгэйдик, сөптөөхтүк. ☉ По-человечески, нормально (как подобает)
   Этэ быстан сор бөҕөнү көрдө, саҥардыы киһилии хаамар, хамныыр буолан эрэр. Болот Боотур
   Кини киһилии дуоһуйа сынньаммытын билбэппин. С. Данилов
   △ Өйдөнөр гына, холкутук, кыыһырбакка. ☉ Понятно, спокойно, без раздражения, (говорить)
   Бэйи эрэ, доҕоор, эн киһилии олохтоон кэпсээ эрэ. И. Никифоров
   △ Сиэрдээхтик, бэрээдэктээхтик (сырыт). ☉ Скромно, порядочно (вести себя)
   Киһилии сырыттахха Ханна да үлэ дьоно амарахтар. С. Данилов
   Отой кылгас кэмҥэ арыый өрүттэн киһилии сылдьаат, сонно урукку аччык, хаамаайы олохторун тамты умнан …… бараллара абатын! Н. Лугинов
   Киһилии сылдьартан ордук Туох да үчүгэй суох курдук. И. Баишев
4. даҕ. суолт. Хоп курдук, сэнэх. ☉ Годный, пригодный, подходящий (о вещи)
   Киһилии сүгэ. Киһилии мал. — Дьадаҥы ыалга туохтара кэлиэй: көхөлөрүгэр киһилии таҥас көстүбэт, иһит-хомуос да кэмчи этэ. Н. Якутскай
   △ Үчүгэйдик, сөптөөхтүк үлэлиир, дьайар. ☉ Действующий в нормальном режиме
   Киһилии оскуола. — Хаһан бу сопхуос киһилии сопхуос буолуоҕай, ээ? «ХС»
   ♦ Киһилии киһи — олус үчүгэй майгылаах, толору сиэрдээх киһи. ☉ Порядочный, отзывчивый человек (букв. человечный)
   Айылҕа сокуоннарын ким билэ сатыыр, айылҕаны харыстыыр, тупсара, байыта сатыыр, ол буолар киһилии киһи диэн. «Чолбон»
   Сахалар саамай хайгыыр тыллара «дьон киһитэ» «киһилии киһи» диэн буолара. «ХС»

1) огонь, пламя; оһоххо уот умайар в печи горит огонь; уокка олорт = ставить на огонь (для варки); уокка бус = обжигаться огнём; уокка умай = гореть в огне; уотунан оонньоомо прям., перен. не играй с огнём; уот онно кострище; уот уйата центр огня в камельке; уот эттэ огонь сказал (по народному поверью, если что-л. задумать или предположить, а в это время в огне послышится треск, то задуманное не сбудется); уокка бырахтахха кэҥсик тахсыбат (киһитэ) а) опустившийся (человек); б) ни к чему не пригодный (человек) (букв. если бросить в огонь, то и горелым не запахнет—формула самоуничижения); 2) свет, освещение; күн уота солнечный свет; электричество уота электрический свет; уулусса уоттара уличное освещение; уоту ас = а) включать свет; б) открывать огонь, начинать стрелять; уоту умуруор = выключать свет, гасить свет # күн уота сиэбит он загорел на солнце; (кутаалаах) уокка олорт = ругать, бранить кого-л.; не давать покоя кому-л.; уот ааныттан с самого начала; уот ааныттан аккаастаа = отказать в чём-л. с самого начала; уот айах острослов, бойкий на язык; уот иччитэ уст. дух — покровитель домашнего очага; уот иччитин курдук өһүргэс погов. обидчив, как дух домашнего очага (об очень обидчивом человеке); уот кугас огненно-рыжий; уот кураан сильная засуха; уот курдук орто вполне удовлетворительный; вполне приличный, достаточно хороший; уот өттө передняя сторона (напр. кровати); уот салаабытын курдук хоть шаром покати; уот тымныы лютый мороз; уоту туппут курдук мечущийся в спешке; уоту тутар кэриэтэ очень опасное или нежелательное предприятие, занятие; уот ыла кэлбит кэриэтэ= прийти за чем-л. в большой спешке (букв. всё равно, что прийти за огнём); уот ыстанарын (или ыстаммытын) курдук вдруг, неожиданно, внезапно; уотта тут = освещать (напр. лучиной, свечой); уот харахха (эт=) в самый раз, точно (сказать); уоту көрөн олоробут или уот диэки көрбөт буолан олоробут у нас кончились продукты; варить нам стало нечего (букв. мы уже (больше) не смотрим на огонь); уотун умуруор= подавлять чью-л. инициативу, чей-л. энтузиазм (букв. погасить чьё-л. пламя); харах уота а) острота зрения; б) блеск в глазах; в) пронизывающий взгляд.