прил. 1. (преклонных лет) аар кырдьаҕас, ытык; маститый старец ытык кырдьаҕас; 2. (почтенный, признанный) кыырыктыйбыт төбөлөөх, ааттаах-суоллаах; маститый писатель кыырыктыйбыт төбөлөөх суруйааччы.

страд. от биһирээ = быть одобренным, признанным, одобряться, признаваться; эн үлэҥ биһирэннэ твоя работа одобрена.

даҕ.
1. Бочуокка, ытыктабылга сылдьар эбэтэр онуоха сөптөөх. ☉ Пользующийся почетом среди окружающих, уважаемый или заслуживающий такого отношения. Бочуоттаах ыалдьыт
□ Эргиэн үлэһиттэрин ортолоругар бочуоттаах, ытыктанар кырдьаҕас. М. Попов
Уҥуоҕум ыараан, Сыанаҕа сылдьар Сырдык аат сымсаан, Муннук сир аайы Муҥнана ытаан, Муомуран баран, Бу дьоллоох олох Бочуоттаах ууһа Буолбутум, тукаам. Эллэй
2. Киһи хайа эмэ уобаласка ситиһиитин, үтүөтүн бэлиэтииргэ олохтонор уонна иҥэриллэр. ☉ Устанавливаемый или присваиваемый в знак признания чьих-л. больших успехов и заслуг в чем-л. (напр., о званиях). Бочуоттаах аат. Бочуоттаах ааттары иҥэрии
△ Оннук ааты ылбыт, биллиилээх (киһи). ☉ Отмеченный каким-л. почетным званием, знаком; признанный. Бочуоттаах шахтер. Бочуоттаах ыстаал уһаарааччы
3. Киһи бочуокка тиксэр, улаханнык сыаналанар. ☉ Доставляющий человеку почет, честь; высокоценимый. Бочуоттаах сорук. Бочуоттаах эбээһинэс
□ Дьиэни тутуу — куруутун саамай бочуоттаах үлэлэртэн биирдэстэрэ. Н. Лугинов
△ Киһини бочуоттуурга аналлаах, мааны. ☉ Предназначенный для оказания почета, чести человеку, лучший (напр., о месте). Бочуоттаах миэстэҕэ олор
□ Онно [Кулаковскайы] саамай бочуоттаах миэстэҕэ олорпуттара. Суорун Омоллоон
4. көр бочуотунай
1.
Кини хараҕын симэн, Биэс сууккаҕа утуйбатаҕа. Ытыктыы куруйан, ый тахсан Бочуоттаах харабыл буолбута. Күннүк Уурастыырап

1. аат.
2. Ырыа толорооччу, ыллыыр идэлээх киһи. ☉ Человек, умеющий петь или занимающийся пением профессионально, певец
   Саха оҕуһун мииннэ да ырыаһыт (өс хоһ.). Уол үҥкүүһүтэ, ырыаһыта, көрө-нара туох да олус буолбут. Саха фольк. Сатыыр да буол, Сатаабат да буол — Киһи эрэ барыта саас Ырыаһыт буолар, атаас. Т. Сметанин
   Ырыаһыт ыксыыр күнүгэр Өрөөбүт уоһун өһүлэр. Баал Хабырыыс
3. Ырыа айар идэлээх киһи, ырыа айааччы. ☉ Сочинитель, автор песен
   С.А. Зверев — үлэһит дьон ортотуттан үөскээн тахсыбыт ырыаһыт. Софр. Данилов
   Саха норуотун умнуллубат хомуньуус уола, бастыҥ талааннаах ырыаһыта, саха суруйааччыларын тапталлаах убайдара уонна иитээччилэрэ Платон Алексеевич Ойуунускай үтүөкэннээх киһи этэ. Амма Аччыгыйа
   Бар дьон аныгы ырыаһыттан олох дьиҥ сиэриттэн ылыллыбыт уусуран тыллаах хоһоону күүтэр. Эрилик Эристиин
4. даҕ. суолт.
5. Олус үчүгэйдик ыллыыр, кэрэ куоластаах, ыллыыр-туойар. ☉ Обладающий красивым голосом, умеющий петь, голосистый, поющий
   Ырыаһыта да суох бүгүн Ырыаһыт буолуоҕун курдук. Баал Хабырыыс
   Кэҕитэн ырыаһыт да оҕо. М. Доҕордуурап
6. Ырыаны айар. ☉ Воспевающий, сочиняющий песни
   Бу киэһэни, бу туманы Хаһан эрэ мин ахтыам. Ахтыбычча манньыйан Ырыаһыт дууһаланыам. С. Данилов
   Ыл, тут ырыаһыт доҕоруҥ Бастакы бөдөҥ айыытын! Дьуон Дьаҥылы
   ◊ Норуот ырыаһыта — бар дьонун, норуотун билиниитин ылбыт, кутун туппут уус-уран тылынан хоһуйан ыллыыр киһи. ☉ Всенародно признанный певец-импровизатор
   Норуот ырыаһыта К. Оросин айылҕа көстүүлэрин көннөрү уустаан-ураннаан ойуулааһынынан муҥурдаммат. Эрчимэн
   Норуот ырыаһыттарын үйэтитии, кинилэр кэхтибэт кэрэ историяларын үөрэтии, кырдьык кэрэхсэбиллээх даҕаны, кэскиллээх даҕаны. «Кыым»
   Савва уонна Николай Алексеевтар курдук норуот ырыаһыттардааҕынан Баатаҕай нэһилиэгэ оройуоҥҥа киэҥник биллэрэ. АҮ. Ырыаһыт бэйиэт — ырыа буолан ылланар элбэх хоһооннордоох бэйиэт. ☉ Автор текстов многих песен, поэт-песенник
   Норуокка элбэхтик ылланар ырыа тылын суруйбут киһини ырыаһыт бэйиэт диэн тапталлаахтык ааттааччылар. СДТА
   Алексей Бродников — ырыаһыт бэйиэт. «ХС». Ырыаһыт чыычаахтар — саҥалара кэрэ дорҕоон буолан ырыа, муусука курдук иһиллэр көтөрдөр. ☉ Певчие птицы
   Ырыаһыт чыычаахтыы Мин дайан, Баҕардым — Ыллыахпын-туойуохпун. А. Абаҕыыныскай
   Ырыаһыт чыычаах ыллаабакка сатаммат, ыллаатаҕына эрэ дуоһуйар. И. Данилов
   Биһиги дойдубутугар ылыныллыбыт айылҕа харыстабылын туһунан сокуон ырыаһыт чыычаахтары өлөрөрү уонна уйаларын алдьатары бобор. «Кыым»

1. даҕ.
2. итэҕ. Таҥара быһыыта быһыылаах, муҥура суох үрдүк сырдык күүстээх. ☉ Божественный, наделённый божественной благодатью, силой, святой. Сибэтиэй таҥара. Сибэтиэй тыын
   □ Эбэтэр үөһэттэн сибэтиэй таҥара илэ түһэн оҕобун тилиннэрдэҕэ буолуо. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Киһилии этэ-хаана суох, айыыны-хараны билбэт, аҥаардас сибэтиэй тыыннарынан олохсуйбут биибилийэҕэ кэпсэнэр дьикти ырай киһи тэһийбэт дойдута эбит. Н. Заболоцкай
   △ Таҥара курдук сырдык күүстэммит. ☉ Освящённый, наделённый божественностью, божественной благодатью. Сибэтиэй евангелие
   □ Таҥара дьиэтин тэрэпиэһинньигэ Александр преподобнай сибэтиэй күлүгүн ыйан көрдөрбүтэ. Н. Якутскай
   Бачча ньаалбааны тобус-толору кыпкыра алтан кириэстэрдээх. «Абыралгыт бу сибэтиэй кириэскэ баар», — диир. Суорун Омоллоон
3. көсп., кэпс. Киһи сүгүрүйэн туран ытыктыыр, үрдүк сырдык иэйиилээх; ытык. ☉ Освящённый высоким чувством, самый светлый и глубоко чтимый
   Сэттэ иилээх-саҕалаах Сибэтиэй ийэ дойдубут Сиҥнэстиэҕэ дэһэҥҥит Сэлэ иһиттэн тахсымаҥ! Сиҥнэстиэҕин иннигэр Сибэкки ньүөссүн кырыһынан Ситэриилээх дэһэллэр. С. Васильев
   Кеша олоҕун аргыһынан талбыт киһитэ Вера эмиэ кини курдук сир үрдүгэр саамай сибэтиэй идэлээх — эмчит. «Кыым»
   Бу аан дойдуга дьахтар тапталыттан ордук сибэтиэй, кэрэ туох да суох. А. Куприн (тылб.)
   Мин күндү ийэлэрим сибэтиэй ытыстара олох киэҥ хонуутугар кэскиллээҕи ыспыттара. Р. Гамзатов (тылб.)
   △ Улахан харыстаах, күндү, ытык. ☉ Оберегаемый человеком как самое светлое, священный (напр., об образе человека)
   [Күөх Көппө:] Оттон киһи сибэтиэй мөссүөнүн алдьатан көрдүн эрэ. Суорун Омоллоон
4. көсп., кэпс. Туох да айыыта-харата суох, толору ыраас. ☉ Нравственно чистый, безгрешный, благородный
   [Хряк:] Чепуха! Сиргэ сибэтиэй кыыс суох! [Булат:] Бааллар! Манна үлэлиир саха кыргыттара Үксүлэрэ олус сэмэйдэр, ыраастар, Башкир кыргыттарын курдуктар. И. Гоголев
5. аат суолт., итэҕ. Христианнар өйдөбүллэринэн, олоҕун таҥара, таҥара дьиэтин тустарыгар олорбут уонна өлөн баран үөһэ тахсан таҥараһыттары араҥаччылааччы буолбут киһи. ☉ По понятиям христиан, человек, проведший жизнь в служении богу и церкви и после смерти признанный небесным покровителем верующих, святой
   Биллэрин курдук, оннооҕор улуукан сибэтиэйдэр уонна бороруоктар бар дьон олоҕуттан букатыннаахтык тэйэллэрэ кэбэҕэстик ситиһиллибэт этэ. Индия к. Таҥара дьиэтин хадаҕалыыр тойотторбут биһигини сибэтиэй буолар иһин аҥаарбыт хайдыар, быһаҕаспыт быстыар диэри айыка диэбэппитигэр сүбэлииллэр. Эрилик Эристиин
   Константин төһө да аһынар сүрэҕэ суох, итиэннэ уодаһыннаах импэрээтэр буолбутун иһин, таҥара дьиэтэ кинини сибэтиэйинэн биллэрбитэ. КФП БАаДИ
   ◊ Сибэтиэй буор фольк., кэпс. — күн сирэ, аан дойду. ☉ Подсолнечный мир, земля как место обитания людей
   Сибэтиэй буорум улаҕаа өттүнэн [Сырдык күнүм] урбайа киирдэ. Саха нар. ыр. I
   [Баай Байбал:] Сырдык дууһабыттан арахсыахпар диэри, бу сибэтиэй буор сирбиттэн уларыйыахпар диэри таҥара биэрбит аһыыр аһым, таҥнар таҥаһым баар. П. Ойуунускай