м. 1. (навоз) кии, саах; 2. (приплод) төрүөх.

1) приплод; 2) молодняк; 3) разг. родившийся (в таком-то году).

годовой, годичный, ежегодный; колхоз сыллааҕы дохуота годовой доход колхоза; сыллааҕы былаан аһара толорулунна годовой план перевыполнен; төрүөх сыллааҕы тахсыыта ежегодный приплод молодняка; сыллааҕы уоппуска годичный отпуск.

лошадь, конь || лошадиный, конский; сыһыыга сылгылар аһыыллар на поляне пасутся лошади; сылгы иитиитэ коневодство; сылгы иитээччи коневод; сылгы төрүөҕэ приплод лошадей; сылгы үөрэ табун лошадей; сылгы этэ конина; сылгы сыата конское сало; сылгы субайа а) свежая жидкая конская кровь; б) конская кровяная колбаса.

сов. 1. кого-что аҕал, илт; принести домой покупки атыыласпыт малгын дьиэҕэр аҕал; 2. кого (дать приплод) төрөт; 3. что (дать, доставить) биэр, аҕал; принести доход дохуотта биэр; принести пользу туһата аҕал; принести урожай үүнүүтэ биэр; # принести благодарность махталла биллэр, махтан; принести клятву андаҕарда биэр, андаҕай; принести жертву сиэртибэтэ оҥор, сиэртибэлээ.

аат., түөлбэ. Эһэ быйылгы оҕото. ☉ Медвежонок (нынешний приплод)
Эһэ… былырыыҥҥы оҕолорун үүртэлиир. Саҥа төрөппүт наргычаларын илдьэ хаалар. Болот Боотур. Кэнн ики к эмҥ э с орохтор эһ эҕэ б ө р ө хапкаанын иитэн моһуоктуур буоллулар. Онно үксүгэр эһэ наргычалара түбэстэхтэринэ тута өлөллөр. А. Пахомов

I
саҥа алл., кэпс. Үөрүүлээх биһирээһини көрдөрөр, үксүгэр да эбиискэни кытта туттуллар. ☉ Выражает радостное одобрение, обычно употребляется с частицей да
[Мүлдьү:] Бүү! һук! Дьэ харсыһыы буолла... һок! һок! Чуокка кыайда. Ай-да биһиги Чуоккабыт! Суорун Омоллоон
Ай-да, обургуо-о! ПЭК СЯЯ
[Маайыс:] Ай-да, аҕам маладьыас (кууһар). С. Ефремов
II
эргэр. Тугу да үөскэппэт буол, үөскэтэр дьоҕургун сүтэр (кырдьан, ыалдьан — киһи, сүөһү туһунан). ☉ Потерять способность производить, давать что-л. (от болезней, старости, напр., приплод, молоко — о корове)
Үүтүттэн, уруутуттан айан барбыт сүөһү (ынах, сылгы). Уруутуттан айан барбыт киһи буолуо. ПЭК СЯЯ

аат.
1. Киһи-сүөһү, хамсыыр-харамай саҥа төрүүр оҕолоро, саҥа төрөөн эбиллиилэрэ. ☉ Новорождённые у живых существ, приплод
Кэннигитигэр хаалар, хааҥҥытын сүтэрбэт, төрүөххүтүн ууһатар оҕото-уруута төрөтүҥ! П. Ойуунускай
Табаны бөрө сиир. Оттон таба көтөр төрүөҕүн сиир. И. Федосеев
Сүөһү иитиитин инники кэскилэ — төрүөх. Ким элбэх төрүөҕү ылан ииппит, ол үүтү да, эти да элбэтэр. «Кыым»
2. Сүөһү төрүүр кэмэ. ☉ Пора родов у скота, отёл
Төрүөх бириэмэтигэр ыстаада олох чуумпу буолара наада. А. Данилов
Төрүөххэ бэлэмнэнии дьаалатынан уһуннарылынна. «Ленин с.». Быйыл төрүөх эрдэ саҕаламмыта. «ХС»
3. бот. Үүнээйи аһа, үөскэх. ☉ Часть растения, содержащая семена, плод
Ууну кутан үүннэриллэр хортуоппуй сирэ бары хомуллубут хортуоппуй төрүөҕүн аҕыс уон-аҕыс уон биэс бырыһыанын биэрэр. «ХС»
4. көсп. Туохтан эмэ үөскээбит көстүү, быһыы-майгы. ☉ Порождение, результат, плод чего-л.
Хос ааттаһыы оччотооҕу намыһах култууралаах, ньүкэн олох дэлэгэй төрүөҕэ. ФЕВ УТУ
♦ Төннүбүт төрүөх — кэхтибит, буомурбут, мөлтөх оҕо-уруу, ыччат (эт-хаан эбэтэр өй-санаа өттүнэн). ☉ Потомок, потерявший лучшие, ценные свойства своих предков, выродок
Хроническай алкоголиктартан олус үгүс төннүбүт төрүөх уонна аар акаары оҕолор [төрүүллэр]. УФГ ӨТАҮТ. Төрүт киһи (ыал) төрүөҕэ, ытык киһи (ыал) ыччата (ыамата) — дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэр үтүө төрүттээх киһи. ☉ Родовитый, благородных корней (букв. порождение родовитого человека, детёныш почтенного человека)
Кини бэйэтин «төрүт киһи төрүөҕүнэн, ытык киһи ыччатынан» ааҕынар да, ким да ону билиэн, аахсыан баҕарбат. Н. Габышев
◊ Төрүөҕэ (төрүүрэ) тахсар — өлгөмнүк үөскүүр, төрүүр-ууһуур (хол., сүөһү). ☉ Размножаться, плодиться, давать большое потомство (напр., о скоте)
Бу нэһилиэк оччоттон билиҥҥэ диэри төрүөх тахсарынан, бурдук үүнэринэн биллэр. «ХС»

аат.
1. Балык, үөн-көйүүр эбэтэр кыыл төрүөҕэ. ☉ Молодь рыбы, личинки насекомых, приплод животных
Дьараҕа мустар быыкайкаан балык ыамаларын тута сатыыра да, уон тарбаҕын быыһынан саккырыыллара. Далан
[Кырса] ардыгар уон алтаҕа тиийэ оҕону төрөтөн ньырылатар. Эймэҥнэһэн элбэх ыама диэтэҕиҥ. И. Федосеев
Ыран өксөччү тартарбыт тыһы бөрө уонна кини ыамалара — эдэр бөрөлөр — салааска тула үөмэхтэстилэр. В. Протодьяконов
Чыып [кутуйах] буор анныттан ханнык эрэ хомурдуостар ыамаларын булан ылбыта. В. Бианки (тылб.)
2. көсп., эргэр. Ким эмэ ыччата, төрүөҕэ. ☉ Чей-л. потомок, отпрыск
Сатана бөҕө ыамата дэлэйин бэркиһиибин ээ. Тохсуолар дуу, үөдэн дуу. Суорун Омоллоон
«Биллэр дьон ыамалара эбиттэр, — дии саныыр. — Онно-манна тиийэн-түгэнэн, кинилэртэн киһи тугу да кистиэ суох». Н. Якутскай
Ыамаларыҥ сыгынньах истэрэ кытара сылдьар. И. Гоголев
3. көсп., бот. Үүнээйи силиһин самалык үнүгэһэ. ☉ Отпрыск корневой, придаточный побег (у растения)
Биэ эмиийин уонна атын да үүнээйилэри силис ыамаларынан ууһаталлар. КВА Б
Кэйигэс уга ыамаларынан ууһуур. КВА Б
Ыт тылын силиһин ыамаларын уһуна биир квадратнай миэтэрэлээх сиргэ тоҕус уон миэтэрэҕэ тиийэр. ЛИК СОТҮҮүТ
4. көсп., сөбүлээб. Киһини (ордук оҕону, эдэр киһини) төрүттэринэн үөҕүү курдук туттуллар. ☉ Бранное слово, обычно адресуемое ребёнку или молодому человеку по отношению к их происхождению, отродье
Лобуох ыамата чолоҕор, оттон бэйикэй! Күннүк Уурастыырап
[Михаил:] Эйиэхэ төрөппүт ийэҕинээҕэр, кырдьык иннигэр өлөн эрэр бырааккынааҕар ити туора топпут, кытарчы уойбут баай ыамалара ордук буоллахтара дии! С. Ефремов
Ол иһин, тууһут Ньукулай ыамата туох аанньа буолуой. М. Попов
♦ Төрүт киһи (ыал) төрүөҕэ, ытык киһи (ыал) ыччата (ыамата) көр төрүөх
Удьуор киһи урдуһа, төрүт киһи төрүөҕэ, ытык киһи ыамата барахсан эбиккин. ПЭК ОНЛЯ III
Эн даҕаны Ытык ыал Ыамата буоллаҕыҥ, Төрүт ыал Төрүөҕэ буоллаҕыҥ. П. Ойуунускай. Төрүт киһи төрүөҕэ Ытык киһи ыамата Буолуо дии санааммын, Үтүө киһи истэҕэ диэммин Алта уонча сүүстээх остуол аһа Астаабытым таах хааллаҕа. Саха фольк.