көбүөх гын = момент, от көбүөхтээ = а) вдруг, внезапно вздуться; б) силиться приподняться.

I : өндөс гын = однокр. от өндөй = вдруг приподняться, привстать.
II повыше, чуть выше (ростом); эдьиийэ балтыттан өндөс старшая сестра чуть выше младшей.

дэгдэс гын = момент.-однокр. от дэгдэй: а) вдруг встать на носки, приподняться на цыпочки; б) перен. подняться быстро, вдруг (о настроении); үөрэн дэгдэс гына түстүм от радости у меня поднялось настроение; в) перен. легкомысленно расхвастаться (напр. от похвалы, поощрения).

көбүөх гын. Биирдэ өндөх гын, хамсаан ыл. ☉ Силиться приподняться, шевельнуться
Аттара ити биэс уонча көстөн аҥарын курдугу эрэ айаннаан бараннар, көбүөх гынар күүстэрэ эстэн, олох турунан кэбиспиттэрэ. Е. Неймохов
[Ихаки] утарылаһааччытын көбүөх да гынар күүһэ эстиэр диэри, сылатара-сындалытара. «Кыым»
Бүтэһик сөкүүндэлэргэ иккиэн, этэргэ дылы, көбүөх да гынар күүстэрэ суох буолан эстэн хаалбыттара. «ХС»

туохт.
1. Сэниэлэммиттии чэпчэкитик эмискэ өндөс гын, сэгэс гын. ☉ С лёгкостью приподняться, вскочить
Сэргэчээн, сэгдьэс гынан, сыарҕаттан чэпчэкитик түһэ эккирээт, хаарын тэбэммэхтээтэ. Болот Боотур
2. көсп. Эмискэ санааҥ көтөҕүллэн чэпчээ, санааҥ чэпчээбит, көтөҕүллүбүт курдук буол. ☉ Вдруг почувствовать лёгкость, приподнятость духа, настроения, вдохновиться, воодушевиться
Дагдайбытын тухары Дагда эбит диэн Сэнии санаата, Сэгдьэс гына түстэ. П. Ойуунускай

туохт.
1. Өрө көтөҕүлүн, өндөй. ☉ Приподняться
Тогойкин, күн өрө дэбдэйэн тахса илигинэ тиийдэрбин диэххэ айылаах, тиэтэйэн, сыыйа тэбэн сардырҕатан истэ. Амма Аччыгыйа
Туллукчаана мичээрэн, хаастара өрө дэбдэйэн таҕыстылар, соҕотохто Хабыыча аттыгар баар буола түстэ, кууспахалаан, сыллаан-уураан барда. В. Протодьяконов
Имэ дэбдэйэр. «Кыым»
2. көсп. Санааҥ көтөҕүллэн тугу барытын кыайыах курдук санан, эрдийэн кэл. ☉ Воспрянуть духом
Үһүөн иллэһэммит, аһынньык үтүө санаабытын холбоон, тыынар тыыннааҕы өлөртөн быыһаан, үөрэ, дэбдэйэ түстүбүт. Н. Габышев
Илья Васильевич онон санаата көтөҕүлүннэ, дэбдэйдэ, түүн аанньа утуйбата. Н. Габышев
△ Киһиргээ, мин аҕай дэнэрдии тутун. ☉ Хвастаться, проявлять легкомысленное хвастовство (в ответ на похвалы, поддакивание)
Киһи барыта мүөттээх тыл тиийбэтинэн хайгыа - тоҕус үйэ тухары доҕор буоларга, аҕыс үйэ тухары атас буоларга андаҕайыахтара. Ол аайы эн үөрэн, дэбдэйэн өссө аһаҕас ытыстаныаҥ, өссө дьөлөккөй илиилэниэҥ. Далан
Өскөтө мин туохтан эмэ дэбдэйэн, өргөйөн - сүөм үрдээбит курдук сананным, киэбирээри гынным да - ол атырдьах ыйынааҕы сарсыарданы саныыбын. Н. Габышев

туохт.
1. Туруох курдук гын. ☉ Слегка приподняться со своего места, привстать
Дыбдык оҕонньор ити элбэхтик истибит суостаах аатыттан куттанан, сыҥаһаттан өгдөйөн иһэн төттөрү олордо. И. Гоголев
Мииккэ дьиэҕэ киирээри өгдөйөн эрдэҕинэ, чачархай баттахтаах уол сукуҥнаан кэлэн, кэккэлэһэ олорон кэбистэ. П. Аввакумов
Оргууй өгдөйөн көрбүтэ, биэсалта кус бэттэх аһыы сылдьаллар эбит. «Сахаада»
2. Атаҕыҥ тумсугар тур (тугу эмэ ыраах баары көрөөрү). ☉ Приподниматься на цыпочки, на носки (чтобы увидеть далеко находящиеся предметы)
[Сарыптаҕас кынат] атаҕар өгдөйөн моонньун уһатан, тулатын көрүнэ сатаата да, биир да атын чыычааҕы көрбөтө. П. Тобуруокап
Өлөксөй кэтэҕэр мэлис гыммыта, онтон оргууй аҕай сирэйин быктаран, охто сытар киһини, моонньун уһатан, өгдөйө-өгдөйө көрбүтэ. П. Аввакумов
ср. туркм. егдеклемек ‘быстро шагать, спешить, идти стремительно, торопливо (слегка согнувшись или подавшись вперёд и ступая не на полную ступню)’

туохт.
1. Көстүбэт, тыаһаабат буола сатаан сэрэнэн, төҥкөччү туттан, сыбдыйан хаамп, туохха эмэ чугаһаа. ☉ Красться, подкрадываться
Аргыый аҕай талах быыһынан Сэмэнчик үөмэн истэҕинэ, кустара маатырҕаһа-маатырҕаһа көтөн бардылар. Н. Неустроев
Никита тыаһа суох үөмэн киирэн оронугар сытара. Н. Лугинов
Кэри-куру дьиэтигэр соҕотоҕун сыттаҕына, аан сэрэхтээхтик аһылынна, үөмэн үктүүр тыас иһилиннэ. И. Гоголев
Көҕөн саҥарар сирин диэки бөкчөйөн үөмэн истим. Т. Сметанин
2. эргэр. Өрө ыстан, туох эрэ үрдүгэр ыстанан таҕыс. ☉ Приподняться, подпрыгнуть, вскочить на что-л. Уончалаах уол бүдүрүйдэ, тырамбаай үктэлигэр аҥаар атаҕынан тобуктуу түстэ, аҥаар атаҕын тумсунан сиргэ тирэнэн кэбиһэкэбиһэ өрүтэ үөмэ сатыы истэ. Амма Аччыгыйа
Иккис күнүгэр уу эбилиннэр эбиллэн, быһыт иннинээҕи томточчу кутуллубут сырыынньа буор эниэни өрө үөмээри салаамахтаан ылла. М. Доҕордуурап
Үөрүү киһини көтүтэр Үөмэн тиийбэт үрдүккэ, Үтүө санааны көбүтэр Үргүөргэ үрдэрбэккэ. С. Тимофеев
ср. др.-тюрк. өмэлэ ‘ползти’, алт. өҥөлө ‘подкрадываться’

туохт.
1. Кыратык өрө көтөҕүллэн таҕыс (хол., сиртэн), өндөй. ☉ Приподняться, слегка привстать
Дыбдык оҕонньор ити элбэхтик истибит суостаах аатыттан соһуйан, сыҥаһаттан эгдэйэн иһэн лах гына олордо. И. Гоголев
[Туруйалар] кынаттарын даллах гынан хамсатаат, өрө эгдэйэн көтөн тахсыбыттара. П. Аввакумов
Үөһээ салгыҥҥа эгдэйэн турар мууһу уонна ол мууска сүһүөҕүн булуна сатыы турар киһини көрө-көрө, …… тугу да гыныан булбакка тэпсэҥнии турда. А. Алдан-Семёнов (тылб.)
2. көсп. Үөрэн көтөҕүллэ санаа, улаханнык чэпчээ. ☉ Воспрянуть духом, повеселеть, оживиться. [Уол] дьиэтигэр санаата көтөҕүллэн көтөн түстэ, ону аҕата бэлиэтии көрдө: «Хайа, бу туохтан маннык эгдэйдиҥ?» И. Гоголев
Оччолоох дьоһун оонньууру көрбүт киһи эгдэйэ түстүм. Р. Баҕатаайыскай
Ахмед тойон эрбэҕин көрдөрөөт, үөрэн эгдэйдэ. У. Ойуур
ср. туркм. егдеклемек ‘быстро шагать, спешить, идти стремительно’

туохт.
1. Тугу эмэ үрдүнэн эбэтэр ырааҕы көрөөрү атах төбөтүгэр тур. ☉ Приподниматься на цыпочки
Кыра Уйбаан икки атаҕын төбөтүнэн үктэнэн өндөйдөр өндөйөн, хотуурун өрө көтөҕөн таһааран, кэннин диэки уунан иһэн, нөрүс гына түстэ да, эргитэ дайбаан ылла. Амма Аччыгыйа
Никифоров өндөйөн көрбүтэ – кини иннигэр буруо, төлөн өрүкүйэр, уот кытыастар. С. Васильев
2. Туруох курдук хамсан, туран иһэн ситэри турбакка хаал. ☉ Привстать, слегка приподняться
«Оргууй эрэ!» – Тишко син киҥнээхтик быһа түһэн эппитинэн, өндөйөн баран, төттөрү олорунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Бастакы күүстээх уоттан үгүс фашист өлөн сууллубутун Сүөдэр астына көрдө уонна сиргэ кирийбиттэри өссө да атаакаҕа тураары өндөйдөхтөрүнэ, тэһитэ ытыалыыр. Д. Кустуров
3. Үрдээн, үллэн көһүн (хол., булгунньах, хайа тустарынан этэргэ). ☉ Представляться, восприниматься, казаться высоким (напр., о горе). Таас хайа өндөйөн көстөр
4. көсп. Улаханнык эмсэҕэлээн баран чөлгөр түс (үксүгэр буолб. ф-ҕа тутлар). ☉ Приходить в себя, подниматься на ноги, восстанавливаться (обычно употр. в отриц. ф.)
Эйигин өллө диэннэр, Өстөөхтөр үөрсүбүттэрэ, Өндөйбөт гына оҕутта диэннэр, Өһөхтөөхтүк күлсүбүттэрэ. Эллэй
[Берлиҥҥэ] тиийэ охсон өстөөҕү бэйэтин арҕаҕар букатыннаахтык, хаһан да өндөйбөт гына урусхаллыырга дьулуурдара күүһүрбүтэ. ССС
◊ Өндөй бөтүүк — өҥөй бөтүүк диэн курдук (көр өҥөй)
Куоластыынтуттардыын үкчү өндөй бөтүүк курдук эмээхсин өрө чоргутуу түстэ: «Ээ, нохоо, Ньукулай, тиритэн тахсан бараҥҥын, суолга тоҥон буорайыаҥ». Амма Аччыгыйа
Түөкэй Сүөдэр төбөтө Кэлим сүлбүт тараҕай, эрэ кыра Өндөй бөтүүк бадахтаах Үөрбэ көҕүл баттахтаах. В. Чиряев
ср. монг. ёндойх ‘выступать, торчать’, ондийх ‘приподниматься’