присваивать, прихватывать чужое.

I давать возможность кому-л. иметь свободное время.
II уст. давать какую-л. должность; присваивать какое-л. звание.

туохт. Харчыны, үбү-малы сиэ, сокуоннайа суох итэҕэстээ. ☉ Присваивать, незаконно расходовать деньги, имущество
«Салҕабыл» үбүн салайаат, Сахсайбыта сааллан, Дьороомпой арастырааталаан Ночоотуран хаалла. К. Туйаарыскай

нареч. дальше чего-л. должного, намеченного (проходить, проезжать, продвигаться и т. п.); хады бар = пройти, проехать дальше намеченного места; пройти дальше нужной черты, границы # хады харбаа = получать больше, чем следует; присваивать что-л., завладевать чем-л. (не имея на это права).

туохт., сөбүлээб. Иҥсэҕэр атыны, туора киһи киэнин бэйэҕэр иҥэрин. ☉ Из-за жадности присваивать, прихватывать чужое
Платон хара буурҕаны кытары хатыһан бултаабыт күндү түүлээҕин атыыһыттар апчарыйаллар. С. Никифоров
Ол дьааһыгы оҕобут биһиэхэ ыыппытын Дьөгүөссэ түөкүн бэйэтигэр апчарыйбыт. Н. Якутскай
Киһи үбүн сиир, малын апчарыйар — сааттаах. «ХС»
ср. монг. авчра ‘приносить’

туохт., кэпс. Тугу эмэ түөкэйдээн эбэтэр уоран ыл. ☉ Присваивать что-л. путем хищения, мошенничества
«Куһаҕан дьон, ону-маны кыыбаҕалаһар дьон. Хара аньыылаахтары бу сир үрдэ, хайдах уйан турар бэйэтэй?» — оҕонньор сонньуйан сүр дириҥник үөһэ тыынан ылла. С. Федотов
Уонна сээкэй ас кыыбаҕалаһыллыа, ээ… көрдөһүллүө. У. Нуолур

туохт., кэпс.
1. Улахан-улаханнык уобан, иҥсэлээхтик аһаасиэ (улахан, бөдөҥ киһи туһунан). ☉ Жадно, быстро отправлять в рот еду большими кусками (о крупном, рослом человеке)
Хаамтаҕына, паровоз курдук бурдургуура, оттон аһыы олордоҕуна — дьэ, аһаан-сиэн мамырыйан аҕай биэрэрэ. М. Шолохов (тылб.)
2. көсп. Туохха эмэ олус иҥсэрэн, үксүн бэйэҕэр иҥэрин, апчарый. ☉ Проявляя жадность, присваивать себе что-л. в ущерб другому
[Соххор Дуурай:] «Хайа, убаай, бу олус да мамырыйан эрэҕин, миэхэ олус да кыра сири — ордороҕун», — диир. Саха сэһ. I
Тыаны, ууну мамырыйан Талбытынан дьаһайан, Бу сир бастаах сиһэ буолан, Аҥаардастыы аатыран Улуу кулуба оҕото — Уордаах тойон олоорто. С. Данилов

туохт.
1. эргэр. Ыалы кэрийэн аһаа, ыал устун бар, кумалааннаа. ☉ Ходить по миру, нищенствовать, попрошайничать
Ол баҕайы [Куһаҕан Ньукулай] куораты кэрэдэхтээн салгытан баран, эмиэ сонурҕатан …… кэллэҕэ. М. Доҕордуурап
△ Бырах сырыт, бырадьаагалаа. ☉ Бродяжничать, скитаться
Ити кэм устатыгар мин дууһабар салгыы, сылайыы да, саҥаттан саҥа сиргэ кэрэдэхтиир кыыбаҕа санаа да күөрэйэн көрбөтөхтөрө. А. Куприн (тылб.)
«Төрөөбүт дойдугуттан атах балай барарга кэрэдэхтиир баҕаҕыттан ураты туох төрүөттэр баалларый?» — диэн ыйытта [аҕам]. Д. Дефо (тылб.)
△ Көрдөһөн иэс-күүс салҕан, умналаа. ☉ Сводить концы с концами попрошайничеством, попрошайничать, побираться
Сээкэйи иэс-күүс салҕанан, кэрэдэхтээн сии сытаҥҥын, оҕобун уолгар кырбатаҕын. Амма Аччыгыйа
2. Күүскүнэн өттөйөн киирэн халаа, былдьаа, апчарый. ☉ Присваивать, грабить, насильственно прихватывать чужое
Киин сирбитигэр Кэрэдэхтээн киирээри Кэрээниттэн тахсыбыт Кэҥсэрбит Гитлери …… Суоллары суурайыахпыт, Сыттары мэлитиэхпит! Саха нар. ыр. III
Биирдии ынахха ымсыыран кэрэдэхтээбит удьуорум суох. М. Доҕордуурап
Кимнээх бу кэлэҥҥит, Кэрэдэхтээн киирэҥҥит, Төһө кииспин, саһылбын, Төһө кыыл табабын Уораҥҥыт бултаатыгыт, Улуу тыабын аймаатыгыт?! В. Лебедев (тылб.)

I
туохт., кэпс. Ким эмэ үлэтин түмүгүн апчарый, көлөһүннээн сиэ. ☉ Присваивать себе результаты чужого труда
Кыра-хара норуот көлөһүнүн өҥсөр баайдары, олор илиилэрэ-атахтара буолар дьоннору хаайталыыр этим. Күндэ
II
аат.
1. Үүт ас уһуннук турбут иһитин түгэҕэр, эркинигэр сыстан, олорон хаалбыт хойуу көлбөх, ньоҕох. ☉ Вязкий осадок, вязкая грязь на дне и стенках сосуда, в котором длительное время хранились молочные продукты. Иһит түгэҕин өҥсө. Кымыс өҥсө
2. кэпс. Киһи ис уорганын (хол., оһоҕос) ис өттүн хойуу салыҥа. ☉ Густая слизь на стенках внутренних органов человека (напр., кишок). Оһоҕос өҥсө. Оһоҕоһун өҥсө бараммыт
III
өҥүс бас — моой төрдүн икки өттүнээҕи быччыҥ. ☉ Грудинно-ключично-сосцевидные мышцы (по бокам шеи с обеих сторон). Өҥүс баска оҕуста
□ Икки өҥүс бас. ПЭК СЯЯ
Сыллай кэлэн Миитэрэй өҥүс баһыгар харытын уурда. Амма Аччыгыйа
Хаҥханта кыбдьырына түһэн баран, хамначчытын өҥүс баска саайар. А. Фёдоров
◊ Өҥүс тымыр анат. — киһи моонньун икки өттүнэн барар хорук тымырдар. ☉ Сонная артерия
Мин өҥүс тымыры, чуолкайдаан эттэххэ, каротиднай синуһу, ыга баттыыбын. ДьДьДь
ср. туркм. еҥсе ‘затылок’

туохт.
1. Сүүрүнэн ойбон, чардаат мууһун ыраастаа. ☉ Очищать черпаком прорубь ото льда
Ньукулаас ойбонун мууһун сүүрдээн аччарыста. Амма Аччыгыйа
Атыыһыт уолаттара сүүрдэрин илдьэ тиийэн кэлэллэр, ойбоннорун сүүрдүүллэр уонна хааһаҕы соһон аҕалан ойбоҥҥо быраҕаллар. Суорун Омоллоон
Оҕонньор ыксаан ойбонун бэйэтэ сүүрдээбитэ. «ХС»
2. көсп. Дьону албыннаан бэйэҕэр тугу эмэ иҥэрин. ☉ Присваивать чужое добро путём обмана
Хайа мэлдьи үс дойдуну сүүрдээн, буор-босхо аһаан-таҥнан, …… күн көдьүүһэ суох көҥүл мэнээктээн сылдьыаххыный. Болот Боотур
Наһаа барҕарбат баайдар, кэнники эбии эргиэнинэн сүүрдээн, кыра дьону хамначчыт, кумалаан кэккэтигэр түһэртээн испиттэрэ. Эрилик Эристиин
Дьону сүүрдээн аһыахтарын баҕарбат, чиэһинэй көлөһүннэринэн олорор баҕалаах ыччаттар эмиэ үөскээн барбыттара. «ХС»
♦ Сүүрдээн сиэ — элбэх дьону бэйэҥ тускар үлэлэт эбэтэр тугунан эмэ албыннаан дьон баайын бэйэҕэр иҥэрин. ☉ Заставить работать кого-л. на себя или присвоить себе чужое добро обманом
[Дорогуунаптар] саастарыгар тыа дьонун соролоон аһаабыттарыттан ааһа түһэн, аны ол хаартынан-арыгынан сүүрдээн сиир дьаллыктаммыттар дии. Болот Боотур
Силлибит Уос урукку өттүгэр төһө эмэ киһини хамнатара, ынах хаһааска биэрэрэ, сүөһүнү ииттэрэрэ, бүтүн ийэ ууһун сүүрдээн сиэн олорбута. Күндэ
«Өр сылларга бар дьону сүүрдээн сиэбиккэр хара санааҥ ханымына — бу дьону куйааска буһаран, кумаарга туттаран айгыстыбыккын!» — уол өһүөннээх хаһыыта кулгаахпар бу иһиллэргэ дылы. АДГ СКУо