Якутские буквы:

Якутский → Русский

хады

нареч. дальше чего-л. должного, намеченного (проходить, проезжать, продвигаться и т. п.); хады бар = пройти, проехать дальше намеченного места; пройти дальше нужной черты, границы # хады харбаа = получать больше, чем следует; присваивать что-л., завладевать чем-л. (не имея на это права).

Якутский → Якутский

хады

көр хадьы
Үрэхтэн хады тахсар дириҥ көҥүстээх талах үрүйэ төбөтүгэр баарбыт. Амма Аччыгыйа
Мин да үргүтүмээри, кинини одууласпакка хады хаамабын. Н. Борисов
[Терентий:] Оол хады соҕус турааччы — кини дьиэтэ. Пьесалар-1956.
♦ Хады харбаа — 1) тугу эмэ анаммыттан элбэҕи ыл. ☉ Получать больше, чем следует. Муҥхаҕа сорох дьон балыгы хады харбаабыттар; 2) ким эмэ тугун эмэ бас бил, иҥэрин. ☉ Перехватывать что-л., завладевать чем-л. (не имея на это права)
Биэс тарбахтаах хады харбаабатын! ПЭК СЯЯ
Харчы бөҕөнү хады харбаабыт. НАГ ЯРФС II

куду-хады

сыһ. Эрчимнээхтик, түргэнник. ☉ Стремительно, быстро, расторопно, проворно
Түүҥҥэ былдьаппыт ат, көнө сиргэ киирбиччэ, куду-хады айаннаары гынарын хору-хоноччу тардан, аа-дьуо лобулдьутар киһи буолан биэрдэ. С. Федотов
Өр-өтөр буолбата, кини киһи куду-хады хардыылаан, бастакы хапкааныгар тиийэн кэллэ. В. Башарин
Уйаларга баар сымыыттары …… туос тымтайбар куду-хады хаалаан иһиэххэ диэн санааҕа кэллим. С. Тумат

Еще переводы:

кэтэттэр

кэтэттэр (Якутский → Якутский)

кэтэт II диэнтэн дьаһ
туһ. Кэлэн да иһээччи Кэтэттэрбэт киһи буолла, кур-хар тэбиннэрэн, Куду-хады үктэнэн Сотору үлүгэр Субу тиийэн кэллэ. ТТИГ КХКК

ыраатыы

ыраатыы (Якутский → Якутский)

ыраат диэнтэн хай. аата. Өлөр өлүү кэлиэҕэ Кэллэҕинэ бэйэтэ — Ыҥырыыта, ырата суох, Ыраатыыта, илдьитэ суох… П. Тобуруокап
Мэндэҥэ, Чолбон, Ый сиртэн намтаан көстүүлэрэ сир күнтэн хады үрдээн муҥутаан ыраатыытын туоһулуур. КМП ДьБ

араан

араан (Якутский → Якутский)

аат., түөлбэ.
1. Ураһа, тордох, балаакка олоҕо, турар сирэ; олорор, түһүүлэнэр сир, хонор сир. ☉ Место, на котором стоит чум, палатка; место стоянки, ночлега
Уол табаларын эргитэ тутар да, араанын диэки ойутар. «ХС»
Ити куду-хады айаннаан, били урут халыҥ хаар түспүт арааммытыгар эрдэ соҕус тиийэн кэллибит. «Чолбон»
2. Ураһа иһигэр холумтан, уот онно. ☉ Место очага в чуме
Араан нөҥүө үс оҕонньоттортон ортокуларын көрөөт, Даҕанча этэ тардан дьигис гына түспүтэ. Далан
♦ Араан албас фольк. — эҥин араас албас. ☉ Разнообразные уловки, хитрость
«Аан дойду араан албастааҕа, сир дойду дьиикэй чиэрбэ дьибилгэттээҕэ буоллаҕа!» — дии санаата. ПЭК ОНЛЯ II
◊ Араан тыа фольк. — ойуччу, ойдом турар тыа. ☉ Лес, стоящий отдельно, островком
Араан тыаларга Алтан түөстээх Алыптаах айахтаахтара, Айбыт айыыны санаан, Араас ырыаны арыйдылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эргиччи иһийбит айылҕа санньыйар. Үрэх уҥуор лүҥкүр араан тыаҕа Биэс бартыһаан уҥуоҕа туртайар. ПИИ К

хатыҥ

хатыҥ (Якутский → Якутский)

  1. аат. Умнаһа туоһунан бүрүллүбүт, сайынын чээлэй күөх, сүрэхтиҥи быһыылаах килэбэчигэс сэбирдэхтэрдээх кэрэ көстүүлээх мас. ☉ Берёза
    Муус маҥан сотолоох лаглаҕар хатыҥнар хайыы-үйэ көҕөрбүт сэбирдэхтэринэн күлүмнэһэ тураллар. Л. Попов
    Уот сиэбит сиригэр, маһа кэрдиллибит ырааһыйаларга хатыҥ урут үүнэр. ГКН КК
    Хатыҥ — күндү мас. Бу мастан фанераны, миэбэли, хайыһары оҥороллор. КВА Б
  2. даҕ. суолт. Хатыҥтан оҥоһуллубут; аҥаардас хатыҥ эрэ мастаах. ☉ Берёзовый
    Сэттэ түһүмэх хатыҥ чэчири саайтарда. С. Зверев
    Хаахыныы ыллаан сыылаҥхайдаабыт Хатыҥ сыарҕабыт хаалла. Күннүк Уурастыырап
    [Егор Монастырёв:] Гаврилга хатыҥ ук тулуйуо суох, [баһымньытыгар] тимир укта сакаастааҥ. М. Доҕордуурап
    ◊ Аар хатыҥ — улахан аарыма хатыҥ. ☉ Очень большая берёза
    Сэгэй тэтиҥ дьэҥкэрэр, Аар хатыҥ лаглайар. С. Зверев
    Аттар айаннаан сэгэйэллэр, Аар хатыҥнар сэлэллэн биэрэллэр. С. Васильев
    Алааһым иһигэр аар хатыҥ Аргыыйдык суугунаан айхаллыа. КДьА
    Арыы хатыҥ көр арыы I. Сирилэс сиккиэрдээх арыы хатыҥ таһыгар тойотторго туус маҥан балаакка туруорбуттар. Күннүк Уурастыырап
    Арыы хатыҥ кэнниттэн Ааттаах сайылык хонуута Арыллан нэлэһийдэ. С. Васильев. Хатыҥ алар — быста-быста салҕанан барар сэндэлэс, үксүгэр хахыйах хатыҥнардаах ойуур, тыа. ☉ Редкий берёзовый лес, чаще всего молодой
    Хатыҥ алар быыһынан Халлаан күөҕэ ымайда. Эллэй
    Кыһыҥҥы дьыбарга даҕаны Кырыыга, хатыҥ алардарга Ханаһан, халлааны одуулууллар Хара улардар, токутардар. П. Тобуруокап
    Хатыҥ арыы көр арыы I. Хатыҥ арыылара Солко долгуна суугуннаахтар, Ханна да суох нарын сибэкки кырдаллара... С. Данилов
    Хатыҥ арыы тумсугар биир киһи күөх окко умса түһэн сытар эбит. А. Сыромятникова. Хатыҥ кунааҕа — хатыҥ этигэр үөскүүр эмкэ-томко туттуллар хараҥа өҥнөөх тэллэйдиҥи ур, чаага. ☉ Грибной нарост на берёзе чёрного или чёрно-бурого цвета, используемый в народной медицине, берёзовый гриб, чага. Хатыҥ маҥан — хатыҥ субатын, туоһун курдук маҥан. ☉ Белый, как берёста
    Бөлүүн көрдүм — улаатан, бөһүөлэк устун Биэрэм Хатыҥ маҥан халааттаах ханалдьыйан иһэрин. Н. Рыкунов
    Хатыҥ мас — хатыҥ 1 диэн курдук. Хаарыаннаах үчүгэй хампалаах нуоҕайдаах, Хатыҥ мас лабаата наскыйда. Күннүк Уурастыырап
    Хатыҥ мас барахсан былыр да, аны да саха киһитин олоҕор-дьаһаҕар сүҥкэн суолталаах. АЭ СТМО
    Хатыҥ ойуур — хатыҥ чараҥ диэн курдук. [Куйаас Маарыйа] Хатыҥ ойуур быыһыгар киирэн Хатан тыллаах хамыһы Хаҥкыначчы охсон эйээртэ. С. Васильев
    Хатыҥ ойуурдары, син эмиэ тэтиҥ ойуурдар курдук, бытархай сэбирдэхтээх ойуурдар диэн ааттааччылар. КВА Б. Хатыҥ тэллэйэ — хатыҥ чараҥҥа үүнэр бороҥ сэлээппэлээх үрүҥ эттээх тэллэй. ☉ Гриб с бурой шляпкой и белой мякотью, растущий в берёзовых лесах, подберёзовик
    Бэс ыйын ортотугар, оруос куоластаныыта, хатыҥ тэллэйдэрэ үүнэллэр. КВА Б. Хатыҥ уута — саас силиһин баттааһыныттан ыгыллан тахсар хатыҥ умнаһын иһинээҕи уута (хатыҥ умнаһын хайытан эбэтэр салаатын тоһутан эмкэ-томко туттаары сүүрдэн ылаллар). ☉ Берёзовый сок
    Быйыл саас хатыҥ уута элбэхтик сүүрдэ, онон быйыл улахан ардахтаах сайын буолуо. В. Протодьяконов. Хатыҥ үөһэ — хатыҥ сүмэһинэ мунньуллан хаппыта, чаакы, былыр үксүгэр чэй оҥостон иһэллэрэ. ☉ Засохший берёзовый сок на стволе берёзы, берёзовая сердцевина тёмно-коричневого цвета, которую якуты раньше употребляли в качестве чая
    Эмээхсин хатыҥ үөһэ бардарыылаах чэйин остуолга тарда-тарда тыл ыһыгынна. Н. Босиков
    Аас-туор дьылларга былыргы сахалар …… чэй оннугар хатыҥ үөһүн үлтү сынньан окко-маска булкуйан оргутан иһэллэрэ. АЭ ТЫС. Хатыҥ үрэх — барыта хатыҥ мас үүнэр эбэтэр ити сиргэ ураты көстүү буолар аҕыйах хатыҥнаах үрэх хочото, сирэ. ☉ Долина ручья, состоящая из сплошного березняка или на которой растёт небольшое количество берёз
    Күһүн, түүҥҥү хараҥа Былыт саба халыйда Хатыҥ үрэх чараҥа Хараҥара барыйда. Дьуон Дьаҥылы. Хатыҥ чараҥ — аҥаардас хатыҥ эрэ мастаах тыа. ☉ Берёзовый лес, берёзовая роща, березняк
    Тиит тыалар, бэс чагдалар, хатыҥ чараҥнар, симилэх ойуурдар быыстарынан эҥин араас киэҥ-кыараҕас ыраастар, үрүйэлэр, дүөдэлэр ыһыллыбыттар. Амма Аччыгыйа
    Хотугулуу илин, хатыҥ чараҥ уобуллаҕаһын диэкинэн халлаан тэтэрэ кыыһан эрэр эбит. Софр. Данилов
    Сииктээх киэһэ хааман истим Хатыҥ чараҥ устун. С. Данилов
    Хахыйах хатыҥ көр хахыйах. Хахыйах хатыҥнары, Ханыылаан хамыйан, Үөрдүһүннэрэн үүннэрэн, Үҥкүүлэтэн көрдөрүөм. А. Софронов
    Төрдүгэр хахыйах хатыҥ иилээх, кытыыларыгар сэдэх бэс бүүрүктээх киэҥ үрүйэҕэ быһа туораан тахсан бара турда. Амма Аччыгыйа
    Хампалаах, киистэлээх Хахыйах хатыҥтан Кинигэҥ быыһыгар Сэбирдэх угуоҕум. Күннүк Уурастыырап
    др.-тюрк., тюрк. хадыҥ, кайыҥ