I мел; дуоскаҕа миэлинэн суруй = лисать мелом на доске.
II : миэл бар= потерпеть неудачу, провал, провалиться.

ньимис гын = однокр. провалиться; ньимис гынан хаалла он вдруг провалился (вниз).

м. дэлби барар тыас, дэлбэритэ ыстаныы; треск оружейных выстрелов орудиелар эстэн дэлбэритэ барыылара; # с треском провалиться разг. сааттаахтык эстэн таҕыс.

весенний лёд (отделившийся от берега и ставший непрочным); дьындаҕа түс = провалиться в весенний лёд # сылгы дьындата застарелая внутренняя болезнь лошади.

нареч. насквозь (протыкать, пробивать и т. п.); тобулу ас = проткнуть; тобулу баттаа = продавить; тобулу түс = провалиться; тобулу үүн = прорасти сквозь что-л. # тобулу көр = смотреть пристально, сверлить глазами.

погружаться, проваливаться во что-л.; тонуть; ууга тимир = тонуть; тимирэн хаал= утонуть; тимирэ-тимирэ көп = то погружаться, то всплывать; бадараантга тимир= увязнуть в болоте; сиргэ тимириэхпэр сир кытаанах погов. провалиться бы мне сквозь землю, так земля тверда (т. е. деваться некуда, напр. от стыда).

I 1) уст. наделять землёй, покосным наделом; 2) диал. выходить на промысловую охоту (в своё охотничье угодье) # сирдээн тимир = фольк. провалиться сквозь землю; сирдээн (да) тимирбитэ, халлааннаан (да) көппүтэ биллибэт как сквозь землю провалился (букв. неизвестно, то ли провалился сквозь землю, то ли улетел в нёбо); сирдээн тимириэҥ , халлааннаан көтүөҥ суоҕа не провалишься сквозь землю, не улетишь в нёбо (всё равно найду).
II водить, проводить (людей по незнакомым местам), быть провожатым, указывать дорогу; бу уол эһигини сирдиэ-ҕэ этот мальчик проведёт вас.

туохт.
1. Эмискэ ньимиччи, батары киир (туох эмэ уһуктааҕы этэргэ). ☉ Мгновенно вонзиться во что-л. (о чём-л. остром)
Ньуукка кылгас уктаах батыйатынан [кыылы] көхсүгэ сырбатта, сытыы батыйа ньимис гынан хаалла, кыыл кэдэрийбэхтээн ылбахтаата. Л. Попов
2. Эмискэ көстүбэт буол, сүтэн хаал (хол., ууга, хаарга). ☉ Потеряться из виду, провалиться во что-л., исчезнуть в чём-л. (напр., в воде, в снегу)
Табалар хомурах хаарга батары түһүтэлииллэр, арҕастара өрө хоройо-хоройо таҥнары ньимис гынар, арыт муостара эрэ адаарыҥныыр. Болот Боотур
Кыра муустар сорохторо аллара диэки [ууга] ньимис гынан хааллылар. П. Филиппов
Куттаммыт кус оҕолоро күөл атаҕын диэки чырылаһан тахсан от быыһыгар ньимис гынан хаалаллар. Н. Заболоцкай
3. Туох эмэ иһигэр, анныгар киир (хол., хараҥа сиргэ). ☉ Проникать, влезать куда-л. Балай эмэ үрдүк олбуорга өрө хатаастан эмиэ иһирдьэ ньимис гыннылар. Болот Боотур
Орон анныгар ньимис гынан хаалла. Күндэ
[Кутуйах] суолун устун мөлбөһүйэн иһэн, хороонугар ньимис гынна. Н. Габышев
4. Эмискэччи сиҥнэн, сууллан түс (үллэгэр, хороҕор тугу эмэ этэргэ). ☉ Внезапно обрушиться, провалиться, рухнуть (о чём-л. высоком)
Бөлкөй от били мааҕыҥҥытын курдук оргууй буолбакка, эмискэччи ньимис гынна. Т. Сметанин
Аҕыйах хонуктааҕыта үллэйэ сыппыт хаар эмискэ сири кытта тэбис тэҥ буола ньимис гынан хаалбыт. В. Иванов
Дьиэлэрэ сууллан ньимис гына түспүт. П. Тулааһынап
5. көсп. Сүтэн хаал, суох буол (хол., киһи санаатын этэргэ). ☉ Исчезнуть, потеряться (напр., о мысли)
Ынырык аат айаҕар кини дууһата ньимис гынна. А. Сыромятникова
Кини били туохха да уолуйуо суох көрүҥэ ханна эрэ дууһатын түгэҕэр ньимис гынна. М. Попов

туохт. Халлааҥҥа бар (көт), халлаан диэки туһаай. ☉ Лететь в небо, направляться в небо, бывать на небе
Халбыйа көрөн баран Хабылыннаран кэбиспитим, Халты баран халлаанныы турбута. Саха нар. ыр.
1977
[Уйбаан уол] Халлааннаан сылдьыбытын, Ханаҕар ый хайҕаабытын — Оҕо дьоҥҥо барытын Остуоруйалаан сааратыым. П. Ершов (тылб.)
♦ Сирдээн тимирдэ [халлааннаан көттө] көр сирдээ I
Онтон кэнники сирдээн да тимирбитэ, халлааннаан да көппүтэ биллибэт — ууга тааһы бырахпыт курдуга. А. Бэрияк
Уолчаана мэлийэн хаалбыта. Кини сирдээн да тимирбитэ, халлааннаан да көппүтэ биллибэтэҕэ. Н. Заболоцкай. Сирдээн эрэ тимирбэтэ [халлааннаан эрэ көппөтө] көр сирдээ I. Кыыс кыбыстан сирдээн эрэ тимирбэтэ, халлааннаан эрэ көппөтө. Халлааннаан көтүөҕүн — халлаан ыраах, <сирдээн тимириэ- ҕин — сир кытаанах> — ханна да барыаҕын билбэт (хол., атаҕастабылтан, үтүрүйүүттэн); тугу да гыныаҕын, оҥоруоҕун билбэт (хол., куттанан). ☉ Не знать куда деваться (напр., от притеснений, гонений); не знать что предпринять (напр., от испуга) (букв. чтобы провалиться сквозь землю — земля твёрдая, чтобы взлететь в небо — небо далеко)
Бардам баай батталыттан куотан сирдээн тимириэхтэрин сир кытаанах, халлааннаан көтүөхтэрин халлаан ыраах эбит. Софр. Данилов

I
туохт. Өлүү сирдэ биэр, сирдэ анаа. ☉ Наделять землёй, выделить земельный участок
Сирэ-уота суох дьону сирдииргэ кэпсэтии буолла. Амма Аччыгыйа
Эһигини сирдиибит диэн кими өлөрөн аччарыһабыт? Суорун Омоллоон
Биһиэхэ хамнаска сылдьар дьоннору …… баҕас сир үчүгэйигэр сирдээ инилэр. Күндэ
♦ Сирдээн тимирдэ [халлааннаан көттө] — киһи хараҕын далыттан сүтэн хаалла, киһи булбат курдук мэлис гынна. ☉ соотв. как сквозь землю провалиться
Куоҕаһа буоллаҕына сирдээн да тимирбитэ, халлааннаан да көппүтэ биллибэккэ хаалбыт. Амма Аччыгыйа
Кини сирдээн да тимирбитэ, халлааннаан да көппүтэ биллибэтэҕэ. Н. Заболоцкай
Халлааннаан көттөххүнэ атаххыттан тутуом, сирдээн тимирдэххинэ баттаххыттан харбыам. «ХС». Сирдээн эрэ тимирбэтэ [халлааннаан эрэ көппөтө] — олус саатта, кыбыһынна, саатан барыах-кэлиэх сирин булбата. ☉ соотв. готов сквозь землю провалиться
Киргиэлэй хотун элэктээн эппитин билэн саатыттан сирдээн эрэ тимирбэтэҕэ. Болот Боотур
Кыбыстаммын, кыыс истиэ диэммин, сирдээн эрэ тимирбэтим. Р. Баҕатаайыскай
«Үнүргүбүн биллэхтэрэ, Үлүгэрим эбит…» — диэн, Сирдээн эрэ тимирбэккэ, Сэбиэттэргэ тиийбитэ. Күннүк Уурастыырап
II
туохт.
1. Кими эмэ кытта суолун көрдөрөн бииргэ барсыс. ☉ Быть чьим-л. провожатым, проводником, провожать кого-л. куда-л. Таал-таал эмээхсин сирдээн, иккиэн субуруһан көлүйэ күөлгэ киирэллэр
Саха фольк. Лааппылара ханан баарый?.. Сирдээ! Н. Якутскай
Миша дьэ мантан антах Наташатын сирдээн илдьиэхтээҕэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Көрбөт киһиэхэ сирдьит буол. ☉ Быть поводырём незрячему
Эмээхсини биир чороччу улаатан эрэр кыыс, тайаҕын төбөтүттэн тутан, сирдээн киллэрдэ. Эрилик Эристиин
Эрбэйбит баттахтаах, атах сыгынньах кыысчаан сылдьан хараҕа суох Харытыайы сирдиирим. В. Гаврильева
△ Инникилээ, инники баран атыттары батыһыннар (кыыллары этэргэ). ☉ Быть вожаком (напр., стаи)
Кырынаас …… лааскай саҕа буолбут оҕолорун сирдээн, баран иһэр. Н. Заболоцкай
Үөр бөрөҕө сирдиир булчут бөрө баар буолааччы. Р. Кулаковскай
2. көсп., кин. Кимиэхэ-туохха эмэ ыйар суолдьут буол, эркээйи буол. ☉ Указывать направление кому-чему-л., быть путеводной звездой
Миигин силлиэҕэ сирдээтэ Романтика чаҕыла. С. Данилов
Григоряны манна бэйэтин талааннаах идэтэ — муусуката сирдээн аҕалбыта. Суорун Омоллоон
Көмүс чуораан чугдаана Күлүктэммэт сырдыкка сирдиэҕэ! С. Васильев