II м. 1. (провожатый) сирдьит, тиэрдээччи; 2. ж.-д. проводник, арыалдьыт.

1) проводник, провожатый; поводырь; 2) вождь; Ленин аан дойду үлэһиттэрин сирдьитэ Ленин — вождь трудящихся всего мира.

и. д. л. сирдээ = II 1) провожатый, проводник; 2) ведущий; биһигини кыайыыга сирдээччи — партия партия ведёт нас к победе.

давать кому-л. товарища, помощника, провожатого; оҕолорун доҕордоон ыыппыттар они отправили своего ребёнка с товарищем.

возвр. от сөбүлээ = соглашаться с чём-л., на что-л.; сирдьит буоларга сөбүлэннэ он согласился быть провожатым.

аат.
1. Суолу билбэт дьоҥҥо бииргэ сылдьыһан суолу көрдөрөн, ыйан биэрээччи. ☉ Человек, указывающий путь, провожатый, проводник
Айан бастаан иһээччи сирдьит киһиэхэ ордук эрэйдээх этэ. Д. Таас
Бу айаннаан иһээччилэргэ сирдьиттэринэн Ньукулааскы иһэр. Т. Сметанин
[Ыкынаачай:] Үчүгэй сирдьитэ суох буолан мунан, тиэрэ баран хаалыахтара суоҕа дуо? Күндэ
△ Хараҕа суоҕу сирдээччи. ☉ Поводырь
Ырааҕын кэрэйбэккэ, …… сирдьитинэн сиэттэрэн, харахтанаары кэлбиттэр. П. Ойуунускай
Бэһиэлэйэп …… Өксүүнньэни сирдьит оҥостон, …… ыалларга сылдьан араас кэпсэтиилэри оҥорор, иэһин-күүһүн ирдэһэр. Амма Аччыгыйа
Эмээхсин сирдьит кыыһа хайыһыннаран кэбиспитин хоту …… үҥэн боҕуйан кэбистэ. Эрилик Эристиин
△ Инники иһээччи, суолу хайааччы (хол., үөргэ). ☉ Вожак (напр., стаи)
[Быыпсай:] Оннооҕор көтөргөсүүрэргэ биирдии сирдьит баар буолар баҕайыта. П. Ойуунускай
Сирдьит чубуку үөрүн Таала диэки салайар. В. Лебедев (тылб.)
2. Политикаҕа, идеологияҕа норуот билинэр баһылыга, салайааччыта. ☉ Вождь
Улуу поэт Некрасов …… бэйэтин бириэмэтинээҕи революционнай охсуһуу идиэйинэй сирдьиттэрин кытта ыкса сибээстээҕэ. Софр. Данилов
Кыһыл Болуоссат устатын тухары көстөр ГУМ дьиэтин киинигэр сирдьиттэр мэтириэттэрэ. В. Ойуурускай
Норуот көнө сирдьитэ буолуу — олус кытаанах анал. М. Горькай (тылб.)
ср. др.-тюрк. йерчи ‘проводник’

иметь земельный надел, землю; приобретать земельный надел, землю. сирдэр= побуд. от сир =. сирдэт= 1) ходить с провожатым или с поводырём; оҕонньор киһинэн сирдэтэ сылдьар (слепой) старик ходит с поводырём; 2) едва видеть; сирдэтэр эрэ а) он едва видит; б) он едва видит дорогу (по к-рой идёт).

I 1) уст. наделять землёй, покосным наделом; 2) диал. выходить на промысловую охоту (в своё охотничье угодье) # сирдээн тимир = фольк. провалиться сквозь землю; сирдээн (да) тимирбитэ, халлааннаан (да) көппүтэ биллибэт как сквозь землю провалился (букв. неизвестно, то ли провалился сквозь землю, то ли улетел в нёбо); сирдээн тимириэҥ , халлааннаан көтүөҥ суоҕа не провалишься сквозь землю, не улетишь в нёбо (всё равно найду).
II водить, проводить (людей по незнакомым местам), быть провожатым, указывать дорогу; бу уол эһигини сирдиэ-ҕэ этот мальчик проведёт вас.

1. аат.
2. Кимиэхэ эмэ чугас, истиҥ сыһыаннаах, туох эмэ уопсай интэриэстээх киһитэ, атаһа. ☉ Друг
   Доҕор доҕорун алдьархайга хаалларбат (өс хоһ.). Доҕор туһугар уҥуох тостор (өс хоһ.). Доҕорго эрэллээх, Ийэ дойдуга бэриниилээх буолуҥ. Н. Лугинов
   Истиэнэ тэҥэ эрэллээх Истиҥ доҕор буолар дьиҥнээх. Баал Хабырыыс
   △ Ким эмэ таптыыр, сөбүлүүр, чугас бэриниилээх киһитэ; кэргэнэ. ☉ Супруг, супруга; возлюбленный, возлюбленная
   Элэккэй, сайаҕас, Эрэллээх доҕорум, Күөх унаар хонууга Күүлэйдии барыахха. Күннүк Уурастыырап
   Лаана Сережаны олус да өр күүппүтэ, көрдөөбүтэ. Кини ыра санаатын ымыыта гынан, өйүгэр оҥорбут доҕордооҕо. Н. Лугинов. Оо, дьолум, доҕорум, туллугум, Улахан тапталы умнумуох. П. Тобуруокан
3. Уопсастыба олоҕор өйүнэн-санаанан, биир интэриэһинэн кими эмэ кытта биир санаалаах киһи. ☉ Единомышленник; сторонник
   Доҕотторбут сир үрдүгэр үгүстэр, - Кинилэр дьулуурдара Москваҕа түмсэр. А. Абаҕыыныскай
   Саха үлэһит норуотун дьиҥнээх доҕотторо нуучча пролетариата, нуучча бааһынай аймаҕа буоларын ама мин өйдөөбөт үһүбүн дуо? С. Ефремов
4. көсп. Бииргэ сылдьар аргыс киһи. ☉ Попутчик, провожатый
   Айан аргыстаах, суол доҕордоох (өс хоһ.). [Манчаары:] Мин таһырдьа доҕоттордоохпун, олортон биирдэрин ыҥыран киллэриэххэ. Эрилик Эристиин
   Төһө да сырдыгын иһин, оҕонньордоох чугастааҕы ыалларын дьоно куттанан, доҕоро суох таһырдьа тахсыбат буолбуттара. Күннүк Уурастыырап
5. көсп. Өйгө-санааҕа, киһиэхэ олус чугас ким-туох эмэ. ☉ Существо, близкое человеку или привязанное к нему (напр., о животных); что-л. близкое сердцу (напр., о природе)
   Дорооболоруҥ, доҕотторум, хатыҥнар! Төлөһүйбүккүт, тупсубуккут. Баал Хабырыыс
   Каюр сатабыла уонна кини түөрт атахтаах доҕотторун сырата баар буоланнар …… араас нарын-намчы таһаҕастаах сыарҕа эчэйбэккэ, сыыр нөҥүө өттүгэр этэҥҥэ өрө анньыллан таҕыста. Н. Заболоцкай
   Ыраах айанныыр булчукка Ыт буолар - эрэллээх доҕор. С. Данилов
6. көсп. Бииргэ күрэс былдьаһааччы, утарсааччы. ☉ Соперник в состязании; партнер; противник (напр., в боксе). Эйигинниин тутуһар тэҥнээх доҕор көстүө
7. кэпс. Чугас, билэр киһини эбэтэр көннөрү да дьону эйэҕэстик ыҥырыы. ☉ Употребляется как обращение к близкому человеку, а также как доброжелательное обращение к кому-л. вообще
   Хайа, доҕор, бачча өр Ханна сылдьаҥ мэлийдиҥ? Күннүк Уурастыырап
   «Доҕоор, чаанньыкпыт кыынньа эбээт, чэ, чэйдиэх», - диэтэ Байбал. Күндэ
   Кэбис, доҕоттоор, дьиэҕэ киирэн наҕылыччы кэпсэтиэҕиҥ. И. Никифоров
8. даҕ. суолт.
9. Кимниин эмэ өйүнэнсанаатынан биир, чугас, истиҥ. ☉ Близкий, искренний; связанный с кем-л. тесной дружбой, любовью
   Доҕор дьонтон дууһа сырдыыр, өй үөрэр. П. Тулааһынап
   Доҕор кыыс умнубатах тапталын мүөтэ Туоххаһыйбыт сүрэхпин ититтэ. Т. Сметанин
   Доҕоччугуом, өйдүүгүөн Доҕор уолгун кытары Аргыый куустуһа өйөһөн Андаҕайсар тылларгын? И. Чаҕылҕан
10. Аргыс, көмө буолар. ☉ Сопровождающий, помогающий, поддерживающий
    Эн Мишаҕа доҕор киһи анаатыҥ дуо? С. Ефремов