1) усиливаться (о боли); прогрессировать (о болезни); ыарыыта бэргээбит боль усилилась, боль возросла; кэлэҕэйэ бэргээбит он стал ещё больше заикаться; 2) перен. разг. увеличиваться; алдьаммыта бэргээбит дырка увеличилась.

туохт. Бэргээ, тарҕан, эбии сэтэр (ыарыы туһунан). ☉ Усиливаться, прогрессировать, воспаляться, растравляться (о болезни, ране)
Бу хайыр таастаах сиргэ үгүс күн устата үүрдэххэ таба атаҕын өлөрөрө ханна барыай, бадараан ирбит кэмигэр улам бэргээн, көйүргээн адьас хаампат буолан хаалар. П. Егоров
Кырдьаҕас киһи дьарҕалара Көбөллөр ити кэмҥэ Тыаллаах, силбик күҥҥэ көйүргээн. «ХС»

туохт., поэт.
1. Өссө эбии сайдан-үүнэн, туругуран, тупсан ис. ☉ Прогрессировать, совершенствоваться, улучшаться
Тибиилээх-тиһиктээх күннэргэ Тибийэн-табыйан тураммыт Баай дьон батталын барыахпыт, Барбах дьоннор барҕарыахпыт. П. Ойуунускай
Баартыйа сирдьиттээх барҕара үүнэбит, Баараҕай күүс үлэнэн күүрэбит. Күннүк Уурастыырап
Аны да дьоруой норуоппут Ыстаал күдэҕэ барҕардын, Аны да биһи дойдубут Бастыҥ дойдунан аатырдын! Эллэй
2. көсп. Ситэн-хотон төлөһүй, тубус. ☉ Становиться зрелым, взрослым; мужать
Оҕо бэйэҕит улаатаарыҥ, Туҥуй бэйэҕит тураарыҥ, Баччыр бэйэҕит барҕараарыҥ, Көнчөх бэйэҕит көнөөрүҥ. С. Зверев
Манчаары буоллаҕына улаатан, барҕаран барбыт, ону кытары тэҥҥэ өйө-санаата сайдан испит. МНН
Монголия ыччата эт-хаан өттүнэн барҕара сайынна. И. Федосеев

I
туохт. Кыра соҕустук буруйдаа, тугунан эмэ сэмэлээ, хомуруй (үксүгэр мэлдьэх. этиилэргэ буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Слегка осуждать кого-л., упрекать кого-л. в чем-л. (обычно употр. в отриц. ф. и оборотах)
Миигин кырдьаҕаһы баалаабаккар сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэбин. В. Протодьяконов
Миигин бука баалаама, баһаалыста, бырастыы гын. Ол эрээри туох баарынан кэпсээн кулу. Куттаныма. П. Чуукаар
Сааскы Халыма халлаана Сабыс-саҥа солко курдук. Бар дьонум, миигин баалаамаҥ, Мин манна олохсуйдум. С. Данилов
II
туохт. Биллибэтинэн күүһүрэн, бэргээн ис (хол., ыарыы). ☉ Незаметно усиливаться, прогрессировать (напр., о болезни)
Ыарыы баалаатаҕын аайы бааһырбыт сирэ халыҥнык хаҕыран дьапталҕа баас буола кубулуйар. МСИ ССНьЫаУО
Бактериоз ыарыы баалаатаҕына, сэбирдэххэ ньылбаҥнас кырыылардаах толбоннор, оттон аһыгар уулаах толбоннор түһэллэр. ФНС ОС
Баас баалаан буорайан боруоккар охтуоҕум, Харахпын аһаммын эйигин көрүөҕүм. К. Кулиев (тылб.)

туохт.
1. Уруккутунааҕар өссө күүһүр, улаат; улаатан, күүһүрэн ис (хол., ыарыы туһунан). ☉ Усиливаться (о боли), прогрессировать (о болезни)
[Огдоос:] Соруйан ыарыйда быһыылаах, киэһэтин тииһигэр, киһини атаҕыргыыр. Бэҕэһээ Ньолоох уола кэлэригэр бэргээн буорайа сыспыта. А. Софронов
[Сандаарка:] Чокуурап диэн табаарыс бүгүн миигин улаханнык атаҕастаата, бэйэм ыарыһах эрэйдээх, ол кэнниттэн бэргээн бүгүн нэһиилэ сылдьабын. С. Ефремов
Эмп бөҕөнөн эмтии сатаабыттара даҕаны, бэйэм аанньа харыстаммаккабын үтүөрэ-үтүөрэ хат бэргээн, ыарыым кыайан ааспакка эппэр-хааммар дириҥник иҥэн хаалбыта. Н. Лугинов
2. көсп., кэпс. Бааргынааҕар өссө күүһүр, улаат (алдьаныы, мөккүөр о. д. а. тустарынан). ☉ Увеличиваться, усиливаться, распаляться
Дьахталлар күлэллэрэ дьэ ордук бэргээтэ, онтон буойсубута буолан утары сапсыммахтастылар. Амма Аччыгыйа
Мөккүөр бүтүөхтээҕэр өссө ордук бэргээбит быһыылаах. Саҥа-иҥэ учительскай ааныгар улам чугаһаан кэллэ. Софр. Данилов
Ыгылыннаҕына кини [Киргиэлэй] тардыалатара эбии бэргиир. Н. Заболоцкай

туохт.
1. Эбии күүһүр (хол., айылҕаҕа, тулалыыр эйгэҕэ буолар уларыйыыны этэргэ). ☉ Усиливаться, крепчать, нарастать (напр., о природных явлениях)
Дьиэ иһэ им-ньим, тыас, саҥа хантан да иһиллибэт, арай күһүҥҥү тыал сэтэрбит. А. Софронов
Сарсыарда эрдэттэн харааннаан, бырдаҕа эбии сэтэрбитэ. Н. Заболоцкай
Ол эрээри ытыалаһыы икки өттүттэн эбии сэтэрэн испитэ. А. Сыромятникова
2. Өссө улаат, бэргээ (хол., ыарыыны этэргэ). ☉ Усиливаться, прогрессировать (напр., о болезни)
Ыарыыта уҕарыйыах быһыыта биллибэтэ, хата эбии сэтэрэн истэ. Софр. Данилов
Оттон билигин ыарыы сэтэрэн турда, кыра дьаһал аайыга кыайтарбат кутталланна. Г. Нынныров
Эмтээх үүнээйи киһи-сүөһү уорганын араас ыарыылартан харыстыыр, ыарыы көбөрүн уонна сэтэрэрин харгыстыыр дьоҕурдаах. МАА ССЭҮү
3. көсп. Өссө күүркэйэн, күүһүрэн биэр. ☉ Раззадориваться, становиться ещё задорнее
Араатар үөһэ араатар кэҕийдэ, ол ахсын мөккүөр эбии сэтэрэн истэ. Софр. Данилов
Дьүкээбил [киһи аата] тоҥнум диэн тохтообот, тымныы диэн чаҕыйбат, хата сэтэрэн туран иннин диэки барар. Н. Якутскай
[Катя] көннөрү ханна баҕарар сылдьан бэйэтиттэн бэйэтэ сэтэрэн, иитиллэн, кудуга тахсыар диэри ыллаан дьалыһыппытынан сылдьар буолара. ЕА НТ
ср. монг. сэдрэх ‘осложняться, воспаляться (о ранах); иметь рецидив, заболевать вторично’, бур. һэтэр ‘открыться; раскалывать’

туохт.
1. Эккэр-хааҥҥар күүстэ, сэниэтэ киллэрин, эрчимир. ☉ Набраться сил, стать сильным, окрепнуть
Аһаабыт саҕа санаан, күүһүрэн, аны аҥаар илиибин ороон таһаардым. Аччыктаабытым, сылайбытым туох да олус. Т. Сметанин
Кэҕэ улаатан, арыый күүһүрэ түстэр эрэ, чыычаах муҥнаах кыракый оҕолорун уйаларыттан таһырдьа үтүрүйэр, соҕотоҕун эрэ уйаҕа хаалар. И. Федосеев
Эмиэ күүһүрэн кэлэбит: сылайбыппытын умнан кэбиһэбит. Н. Тарабукин (тылб.)
△ Санааҕын бөҕөргөт, тулуурдаах буол. ☉ Стать сильнее, выносливее, мужественнее
Киһи араас, сорох, эн курдук, киһиргээтэҕинэ күүһүрэр, сорох бэйэтин сэнэннэҕинэ өрө көбөр. Н. Лугинов
Хараҕым да хараҥардар, Сатарыччы күлэбин, [Олох] Төһө төгүл мускуйар да, Соччо төгүл күүһүрэбин. И. Гоголев
2. Уоҕур, эрчимир, улаат (туох эмэ күүһүн этэргэ). ☉ Усиливаться, возрастать, нарастать, набирать силу (о физических процессах)
Лаппа киэһэрэн, хаҥас дьиэҕэ уот ордук сырдаан, күүһүрэн күүдэпчилэнэр. Амма Аччыгыйа
Уу дириҥээбит, сүүрүгэ күүһүрбүт. Н. Заболоцкай
Тыал күүһүрбүккэ, тымныы сэтэрбиккэ дылы буолла. С. Федотов
Элбэх сыарҕалаах дьон чугаһаан эрэр тыастара улам күүһүрэн истэ. «ХС»
△ Кытаат, дириҥээ (ханнык эмэ санаа, иэйии туһунан). ☉ Углубляться, обостряться, накаляться (о чувстве, состоянии)
Онтон Фокин аймалҕана ордук күүһүрбүтүгэр кинилэр дьонноругар бардылар. Амма Аччыгыйа. Кыһыйбыта, кыыһырбыта эбии күүһүрдэ: «Бу муҥнаан эрдэҕин!» Софр. Данилов
Кини Александры таптыыр, ытыктыыр санаата өссө күүһүрэргэ, улаатарга дылы буолла. М. Доҕордуурап
3. Тэтимир, түргэтээ. ☉ Ускориться, повыситься (о темпе)
Үлэ төрдүс күнүгэр өссө ордук күүһүрэн барда. М. Доҕордуурап
△ Сытыырхай, күүркэй, тыҥаа. ☉ Стать крайне напряженным, накалиться, обостриться (напр., о борьбе за жизнь)
Олох охсуһуута бары өттүнэн күнтэн-күн аайы күүһүрэн иһэрэ. Д. Таас
△ Улаатан ис, бэргээ (ыарыы туһунан). ☉ Усугубиться, прогрессировать (о болезни)
Ол онтон таарымтата куттанан сиргэ тимириэ баара дуо, хата, эбиитин күүһүрдэ. И. Гоголев
Кини хараҕа уоттанан, тыынара ыгымыгымнык күүһүрэн, уҥуоҕа салҕалаан, сирэйэ эрдийэн, туох эрэ суостаах суолга соруммут быһыылааҕа. Дьүөгэ Ааныстыырап

туохт.
1. Үөһэттэн улам аллара түһэн ис, дириҥ буол. ☉ Углубляться, стать глубоким, глубже
От сүлбэлэр кэҥээн, дириҥээн көҥүл буолан күүгүнээн Талба өрүскэ түһэллэр. Амма Аччыгыйа
Уута дириҥээн, Витя түөһүн тылыгар тиийтэлээтэ. Н. Заболоцкай
Хаспахтаабытын кэннэ хороон сырыынньа дириҥээтэ, онтон туох эрэ кытаанахха тиийдэ. Т. Сметанин
2. Харах ылбат гына ыраат, кэҥээ (халлаан туһунан). ☉ Становиться обширным, безграничным, не иметь видимого предела (обычно о небе)
Кини үрдүнэн ыраас киэһээҥҥи халлаан көҕөрөн дириҥээн көстүбүтэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Оо, улуутуйар Улуу Куосумас! Төһө даҕаны Үгүрэлии-үгүрэлии үрдээ, Тимирэ-дьиппиэрэ дириҥээ, Тэнийэ-тиириллэ кэтирээ. П. Тулааһынап
3. Уруккутунааҕар иһирдьэ киирбит курдук көрүҥнэн, ордук биллэн көһун (хол., сирэй мырчыстаҕаһа). ☉ Становиться глубже, четче, прочерчиваться (о морщинах)
Лебедева суумкатыттан кыракый сиэркилэтин ылан көрүннэ уонна арбысарбы буолбутун, сүүһүгэр баар урукку сурааһын дириҥээбитин биллэ. С. Дадаскинов
Кырдьан мэрбэстэн эрэр сирэйигэр киэбирии, суодуйуу оннугар, сүүһүн мырчыстаҕастарыгар хара сурааһыннар дириҥээн хаалбыттар. М. Доҕордуурап
Кини кута-сүрэ тостон, сүүһүгэр түспүт сурааһыннар дириҥии тардыллан, биллэ соҕус пуудараламмыт иэдэһин имэринэ …… олордоҕуна, Арамаан Баһылайабыс тахсан барбыта. П. Аввакумов
4. Тугу эмэ толкуйдуурдуу тобулу, кытаанахтык көр (хараҕы этэргэ). ☉ Принимать или иметь задумчивый, сосредоточенный вид, смотреть пристальным, пронзительным взглядом
Кини [Таня] чоруун сирэйэ адьас таастыйбыт курдук, чоҕулуҥнас хара харахтара дириҥээбиккэ дылылар. Л. Попов
Онуоха уоттаах улахан хара харахтара эбии дириҥээн, тугу эрэ толкуйдуур дуу, санааргыыр дуу курдук этилэр. Н. Заболоцкай
5. көсп. Өссө күүһүр, улаат, бэргээ. ☉ Усиливаться (о боли), прогрессировать (о болезни)
Оҕо тыынара улам дириҥээн барда. Н. Заболоцкай
Пьер …… ити ыарыыта урут эмискэ кэлитэлиирин оннугар, өссө иһирдьэ дириҥээн, ааспакка-арахпакка аалар буолан хаалла. Л. Толстой (тылб.)
6. көсп. Күүһүрэн ис, улаат (иэйии, турук туһунан). ☉ Углубляться в себя, погрузиться во что-л. (в свои мысли, переживания - о состоянии)
Кини санааргыыра улам дириҥээн испитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Биһиги бэйэ-бэйэбитин суохтаһыыбыт, ахтыһыыбыт өссө күүһүрбүтэ, ол аайы күндүтүк санаһыыбыт дириҥээбитэ. П. Аввакумов
Макаар, уутугар ылларан, баттаппытынан, улам-улам утуйан барда, ол аайы кини түүлэ улам дириҥээн истэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
7. көсп. Уруккугунааҕар улам сытыырхайан, күүһүрэн ис (туох эмэ дьайыы, сабыдыал туһунан). ☉ Становиться более острым, напряженным, неспокойным, усиливаться (о чем-л. стихийном, грозном)
Дьадьаҥылар маннык кыһалҕаҕа түспүттэриттэн, баайдар кинилэри хайа талбыт хабалаларыгар киллэрэн, баттыгастара ордук дириҥээбитэ. Эрилик Эристиин
[Омук ыраахтааҕылара] Арассыыйа императорын утары ыыппыт сэриилэрэ улам уһаан, дириҥээн иһэр. М. Доҕордуурап
8. көсп. Олус тэнийэн уһаа-кэҥээ (хол., кэпсэтии, мунньах, мөккүөр). ☉ Длиться, продолжаться, затягиваться (обычно о чем-л. слишком долгом или томительном, скучном)
[Ленин] кулаагы кытта мөккүһэр мөккүөрү улаатыннаран, кэҥэтэн, дириҥэтэн иһэр эбит. П. Ойуунускай
Оҕонньоттор кэпсэтиилэрэ ыраатан, дириҥээн истэ. И. Никифоров
9. көсп. Таһымыҥ үрдээ, улам кэҥээ (өй-санаа, билии-көрүү туһунан). ☉ Углублять, повысить (об уровне знания, сознания)
Кэнники киһи олоҕун опыта үксээн, дириҥээн, айылҕаны улам бэйэтэ баһылаан, үлэ-хамнас күүһүнэн уларытар буолан барар. Саха фольк. Билигин олох, хаһаайыстыба кэҥээн, тупсан, киһи өйө-санаата дириҥээн иһэр. Суорун Омоллоон
Киһи …… сайдар, өйө-санаата дириҥниир кэмигэр муҥутаан кэрэтийэр. Н. Лугинов
♦ Хараҕа (хараҕыҥ) дириҥээбит (дириҥээ) - 1) ирдэбилэ, наадыйыыта улаатан, туохха да тук буолбат. ☉ Потребности настолько возросли, что невозможно их удовлетворить
Олохпут төһөнөн сайдар, инники сыҕарыйар да, соччонон дьон көрдөбүлэ улаатан, сахалыы эттэххэ «хараҕа дириҥээн» иһэр. С. Никифоров
Көрөр хараҕа дириҥээбит билиҥҥи үйэ сайдыылаах аар кырдьаҕаһа. Эрчимэн; 2) сөбүлээб. олус иҥсэлээх, ымсыы, харам буол (буолбут). ☉ Становиться очень жадным, скупым
Кутуйах түүлэннэҕинэ тоҥор диэбиккэ дылы, кыра ычалаах киһи байдаҕын аайы хараҕа дириҥээн, харчы кулута буолан барара баар. «ХС»
Хас биирдии хамсааһыны харчынан сэмсэлээһин кини [ыччат] хараҕын дириҥэтэн, ымсыы оҥоруон сөп. ПБН КСКТ

I
туохт.
1. Уу иһиттэн өрө дагдайан таҕыс, уу үрдүгэр күөрэйэн таҕыс. ☉ Подниматься на поверхность воды, всплывать
Сүүрүк хоту аллара, киһи өлүгэ көбөн тахсыбыта. Н. Якутскай
Акула, көбөөт, умсар. И. Гоголев
Күндүл уутун күөнүгэр Күөнэх балык көптө. Эллэй
2. Үллэн таҕыс. ☉ Становиться вздутым, вздуваться, набухать
Лаврентий Николаевич сирэйигэр …… тымырдар көбөн таҕыстылар. Н. Габышев
3. Күөрэйэн, үөһэ тахсан ис (үксүгэр күн туһунан). ☉ Перемещаться вверх, принимать более высокое положение, подниматься ввысь (обычно о солнце)
Күммүт үөһэ көбүө, Көҥүл үөрэ көрүө. Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Биллибэт буола сылдьан баран, саҥалыы биллэн, бэргээн кэл (ыарыы туһунан). ☉ Вновь усиливаться (после затухания), прогрессировать (о болезни)
Төбө ыарыыта буулаабыта ыраатта. Сүтэ-сүтэ иккистээн көбөн кэлэр. Н. Лугинов
Урукку архах сэллигэ көптө, түүн аанньа утуйбат буолан сордонно. Н. Павлов
5. көсп. Сүтэн баран хат баар буол. ☉ Вновь обнаруживаться, вновь возникать
Валентин Петрович эмиэ көбөн кэлбит санаатын киэр үүрэ сатыыр. Н. Якутскай
Хата, холуочугар көрө-нара ордук көбөр, тыла сөллөр. Н. Габышев
Контрреволюционнай үөрдэр эмиэ көбөн турбуттара. СССБТ
♦ Иҥсэтэ көбөр көр иҥсэ
Минньигэс ас сыта билиннэҕинэ, кини иҥсэтэ көбөр, сыҥааҕын уута сүүрэр. И. Федосеев
Күнэ тахсыа, күөрэгэйэ ыллыа, күөнэҕэ күөрэйиэ (көбүө) көр күн. Бу төрөөбүт буора ааттаах сиргэ дьолу булбата. Баҕар, онно, атын сиргэ, кини күнэ тахсыа, күөрэгэйэ ыллыа, күөнэҕэ көбүө! Н. Якутскай
Сүрэҕэ көбөр көр сүрэх. Аҕылаабытым күүһүттэн сүрэҕим көбөн, кулгааҕым тыаһа кус кынатыныы куһугуруур. «ХС»
ср. тюрк. көп ‘пухнуть’
II
даҕ.
1. Хойуу, үллэн көстөр курдук (хол., туох эмэ түүтүн этэргэ). ☉ Густой, пушистый (о шерсти, волосах); густой (о траве)
Көп түүлээх ыт. Н. Заболоцкай
Тииҥ көп кутуруга Мастан маска субуруҥнас. С. Данилов
Көп оттоох сыһыы. Баал Хабырыыс
Көп бытыгын имэрийбэхтиир. Н. Габышев
2. Халыҥ, сымнаҕас (хол., хаар). ☉ Мягкий, пушистый (напр., о снеге)
Көп хаар саба түһэн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
Көп бэриинэҕэ оҕонньор умса түһэ сытара. Л. Попов
Суорҕаны чөкө тутан, көп оттоох кэтэҕириин ороҥҥо уурда. С. Никифоров
♦ Көп түгэҕинэн — иһит түгэҕин лаппа сабар курдук. ☉ Значительно покрывая дно посуды
Эргэ тымтайга көп түгэҕинэн ньоҕор былаастаах кыһыл харах балыгы сүөкээтэ. А. Федоров. Кыра кытыйаны көп түгэҕинэн бэс үөрэни испитэ. Эрилик Эристиин. Көп <түгэх> түспүт — 1) түгэҕэр түспүт, түгэҕин эрэ сабар буолбут. ☉ Уменьшаясь, убывая, оставаться только на дне, лишь дно слегка покрыть, на донышке (оставаться — напр., о воде)
Күөх далайа Көп түспүтэ буолаарай диэн, Күлүмэх үгүс Көмүөл мууһу Күүстээх күөммүнэн Көҥү үтүрүйэн киллэрдим. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үрэхпит быйыл, ардаҕа суох сайын буолан, көп түгэх түһээхтээбит. Н. Босиков
Күн киэһэриитэ, оҕолор иһиттэригэр көп түгэх эрэ отонноох кэллилэр. П. Аввакумов; 2) санаата түһэн санньыйбыт, санаарҕаабыт, курутуйбут. ☉ Падать духом, приходить в уныние, вешать голову
Коля санаарҕаан көп түгэх түспүтүн өйдөөбөппүн. И. Федосеев
Иракли уолчаан, көрүдьүөс бэйэтэ көп түһэн, күлүүтэ-салыыта уурайан кыл тыынынан иһэр дии. П. Егоров
◊ Көп түү — ньуолах түү диэн курдук
ср. казах.-тат. күпшэк ‘мягкий, рыхлый’
III
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, кө- диэн саҕаланар олохторго сыстар: көп-көнө, көп-көбүөхтэс. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на кө-: көп-көнө ‘очень прямой’, ‘совершенно ровный’, көп-көбүөхтэс ‘запыхавшийся, тяжело и неровно дышащий’, ‘вздымающийся, колыхающийся’
Эмтиэкэ иһэ тобус-толору киһи, биир кэм көп-көбүөхтэс. Суорун Омоллоон
Көп-көнө систээх ат өрө хантайан баран кистии турар эбит. Н. Заболоцкай

I
туохт.
1. Улам үүнэн ситэн ис, сит-хот. ☉ Расти, развиваться (напр., об организме)
Уол бэйэтигэр сөрү-сөп көрүҥнээх, олус сайдыбыт быччыҥнардаах эбит. Н. Лугинов
Хат буолуу …… бу дьахтар саамай тупсар, киэркэйэр, организма ситэр, толору сайдар кэмэ. ТЕН ИДь
Горуох сибэккилэрэ биирдии-иккилии буолан сэбирдэх хонноҕор сайдаллар уонна алларааҥҥылартан саҕалаан олбу-солбу аталлар. ХКА
2. Салгыы тупсан, эбиллэн үрдээ, үрдүкү кэрдиискэ таҕыс. ☉ Совершенствоваться, прогрессировать, идти вперёд, развиваться (напр., о науке). Наука сайдар. Өй-санаа сайдар
□ Киһи уопсастыбатын олоҕо иннин диэки дьулуруччу сайдан иһиитэ үлэттэн тутаахтаах. М. Доҕордуурап
Быйыл киһи-сүөһү олус элбээтэ, тиэхиньикэ сайдан эрэр. С. Ефремов
Олох тубуста, култуура, үөрэх сайынна. С. Никифоров
3. Өй-санаа өттүнэн үүн, билиилэн-көрүүлэн. ☉ Развиваться умственно, повышать интеллект
Сэбиэскэй киһи үөрэнэрэ, күнтэн күн аайы сайдара — үлэлиирин курдук эбээһинэһэ. Суорун Омоллоон
Үүнэн, сайдан кини Үксү биллэ-көрдө. Күннүк Уурастыырап
4. Ордук үчүгэйдик таҕыс, көхтөн, күүрээннэн, хоннохтон (хол., үлэни, киһини да этэргэ). ☉ Набирать силу, разворачиваться вовсю (напр., о деятельности)
Саха сирин — дойдуларын, Якутскайы, Халыманы, Сааны, булду, ону-маны Сайдан туран кэпсэттилэр. Күннүк Уурастыырап
Хатан дьыбардаах, харсаах тыаллаах күннэртэн хаайтарбакка, үлэ сайдан барда. М. Доҕордуурап
Тиийбитим, доҕоор, дьэ оһуохай бөҕө ааттааҕа сайда турар эбит, икки-үс эргиир буолан омунугар сирдиин ньиргийэ олорор. Н. Заболоцкай
5. филос. Тохтообокко уларыйа, кубулуйа тур. ☉ Быть в постоянном движении, меняться, развиваться
Айыллан үөскээбит Аан ийэ дойдум Аһары да сайдыбыт, Алыс да тупсубут эбит. Нор. ырыаһ. Айылҕа, сир ийэ кимтэн да тутулуга суох бэйэтэ туспа сайдар сокуоннаах. А. Сыромятникова
ср. тюрк. йай ‘распространяться’
II
1. аат.
1. Үүнээйи үүнэн ситэр дьыл ордук итии кэмэ (Саха сиригэр ыам ыйын бүтүүтүттэн атырдьах ыйа бараныар диэри). ☉ Лето (в Якутии — с конца мая до конца августа). Сайын буолла. Саха сирин сайына кылгас
□ Сайын ааһан, от-мас хагдарыйан, күһүн кэлбитэ. Н. Якутскай
Күөх даҕаны сайыннар Күөгэһэн кэлэр буоллулар. С. Васильев
Сааскы ыһыы бүттэ, самаан сайын саҕаланна. М. Доҕордуурап
2. көсп., поэт. Сырдык, үөрүүлээх кэм. ☉ Пора расцвета, беззаботной радости (напр., о детстве)
Дорообо, мин дойдум кыһына, Үрэх, алаас, маҥан хаар! — Манна баар мин санаам сайына, Сүрэх сааһа манна баар. Эллэй
Уоҕа хаммат баҕарыы Утаҕынан умайан, Оҕо сааһым сайынын Ойууругар хаамабын. Баал Хабырыыс
Саҥаны айарга күүспүн ууруом, Самаан сайыны чэлгитиһэ туруом. С. Васильев
2. сыһ. суолт. Дьыл ордук итии кэмигэр, сайыҥҥы кэмҥэ. ☉ Летом
Аны сайын аҥаардас Лоҥкуудаҕа хас да сүүс га сирин оттуохтара. М. Доҕордуурап
Быйыл сайын икки сыллаах таһаҕаһы аҕалаллар үһү. П. Егоров
Оттон мин буоллахпына дьиэбэр сайын эрэ көстөн ааһабын. С. Ефремов
♦ Дьахтар сайына көр дьахтар
Дьахтар сайына диэн ааттаах Сылаас да күннэр кэлэллэр. Оттон түүнүн хаар хаһыҥнаах, Оччоҕо сир-дойду киэркэйэр. Баал Хабырыыс. Сайын дойду кэпс. — тымныы түспэт сирэ, итии дойду. ☉ Страна с жарким климатом
Былыргы дьылларга, ааспыт күннэргэ кыһына-кырыата суох сандалас сайын дойдуга …… Александр Македонскай диэн — дьүһүннээх үчүгэйэ, өйдөөх бэрдэ, уот аргыстаах, кыргыс дьайдаах, хаан олбохтоох ыраахтааҕы баара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
◊ Сааһыары сайын — көр сааһыары
Сааһыары сайын этиҥнээх ардах түүнү быһа түспүтэ. С. Васильев
Күһүөрү сайын көр күһүөрү. 1918 сыллааҕы күһүөрү сайын Иркутскайтан үрүҥ сэриитэ кэлэн Дьокуускайы ылбыта. Бэс Дьарааһын
Күһүөрү сайын Кэрэ баҕайы! Баал Хабырыыс
ср. др.-тюрк. йайын, тув. чайын ‘летом’