ж. 1. (продолжительность) упуна; долгота дня күн уһуна; 2. геогр. усталааһын.

1) длина; сыһыы устата длина поля; суол устата протяжение, длина дороги; 2) долгота, продолжительность; сыл устата продолжительность года; үлэлээбитин устата куруутун хайҕанара на работе (т. е. всё время, пока он работал) его всегда хвалили.

аат. Туох эмэ уһуна. ☉ Длина, продолжительность чего-л.
Уһулута үүнэн Утуу-субуу тахсыбыт Уһуна-кылгаһа суох Уустук мутуктардаах. А. Софронов
Күн уһуна-кылгаһа биллибэт буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап

1) длинный || длина; уһун өрүс длинная река; уһун уол длинный парень, парень высокого роста; сүүрүү уһуна длина дистанции в беге; от уһуна длина стога сена; 2) долгий, продолжительный || долгота, продолжительность; уһун үйэ долгая жизнь; уһун кыһын долгая зима; уһун дистанция сүүрүгэ спорт. стайер; уһун өрөбүл длинные каникулы (о зимних школьных каникулах); кыһын уһуна продолжительность зимы; уһуну ыстаныы спорт. прыжок в длину.

аат. Киһи үлэлээбит сыллара, төһө өр үлэлээбитэ. ☉ Продолжительность трудовой деятельности человека, стаж
Иван Антонович, үлэлээбит ыстааһыҥ төһө буолла? Суорун Омоллоон
Ангелина Ивановна сааһынан да аҕата сыттаҕа дии, үлэтин да ыстааһа хото баһыйар ини. В. Гаврильева
Мин үлэм ыстааһын сүтэрэн, кыра кээмэйдээх биэнсийэҕэ тахсыбыппыттан адьас хомойбоппун. ЧКС АК

I
сыһ. Икки хонон баран. ☉ Послезавтра
Өйүүн оҕустаах уолгун бурдук үлэтэ бүтүөр диэри ылабын. Амма Аччыгыйа
[Маайыс:] Аҕаа, мин сарсын, өйүүн холкуос үлэтигэр тахсыам этэ. С. Ефремов
Дьөгүөр өйүүҥҥэ диэри бүтэрииһик. М. Доҕордуурап
Өйүүн куоракка көһөр буоллубут. Н. Заболоцкай
уйг. өгүн
II
аат., түөлбэ. Киһи үйэтэ (киһи олоҕун устата). ☉ Век (продолжительность жизни человека). Доҕорум өлө оҕустаҕа, өйүүнэ оннук буоллаҕа
□ Билиҥҥи өйүүҥҥэ оннук кырдьаҕастар суохтар
Мин өйүүммэр оннук этэ. ДСЯЯ

I 1) идти, двигаться (в определённом направлении); куорат диэки иһэбин я иду в сторону города; ким иһэр? кто идёт?; айаннаан ис = быть, находиться в дороге; 2) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает продолжительность или постоянство действия: баран ис = продолжать идти, идти и идти; ыйытан ис = спрашивать каждый раз или каждого; көрөн иһиэхпит увидим; кэпсэтэн иһиэхпит поговорим # буолан истэхпит час от часу не легче.
II 1) пить; 2) употреблять спиртные напитки; пьянствовать; 3) есть, принимать жидкую пищу; миннэ ис= есть суп; эми ис = принимать лекарство (обычно в растворе или с водой).
III пухнуть, опухать; кини илиитэ испит у него опухла рука; дыгдаччы ис = распухнуть; сараччы ис = распухнуть (о руке, ноге).

ж. 1. олох, тыын, тыыннаах буолуу; жизнь человека киһи олоҕо; борьба за жизнь тыыннаах буолар иһин охсуһуу; отдать жизнь за родину төрөөбүт дойдуҥ иһин тыыҥҥын биэр; лишить себя жизни тыыҥҥар тиин; 2. (продолжительность существования) олох, саас, тыыннаах сылдьыы; в течение всей жизни сааһын тухары; всю свою жизнь он отдал делу кини олоҕун бүтүннүүтүн үлэҕэ биэрбитэ; на склоне жизни кырдьар сааһыгар; при жизни тыыннааҕар; никогда в жизни сааспар биирдэ да; 3. (деятельность человека, общества) олох; общественная жизнь общественна" олох; культурная жизнь культурнай олох; 4. (реальная действительность) олох, баар олох; случай из жизни баар олохтон түбэлтэ; провести в жизнь решение быһаарыыны олоххо киллэр; 5. (оживление, деятельность) тыас-уус, барыы-кэлии, сэргэхсийии; улицы полны жизни уулуссаларга барыы-кэлии баһаам; жизнь в доме начинается рано тыас-уус дьиэҕэ эрдэттэн саҕаланар; жизнь так и кипит в нём кини сэргэхсийбитэ олус; # не на жизнь, а на смерть өлөр тыыны харыстаабакка, өлөрү-тиллэри кэрэйбэккэ; между жизнью и смертью өлөр-өлбөт ыккардынан; по гроб жизни тыыннаах тухары; подруга жизни олох доҕоро.

1. аат.
2. Туох эмэ төһө уһуннук, төһө кэм устата (хол., чааһынан, күнүнэн, сылынан) буолара. ☉ Продолжительность, длительность чего-л., измеряемая часами, днями, годами и т. д., время
   Мааны ыал кыыһын ыларга элбэх бириэмэ барыаҕа, сир түҥэтигэ ону көһүтүө суоҕа. П. Ойуунускай
   «Бачча көрсүбүт дьон, миэхэ тиийэн, чэйдии таарыйа, сатаатар кылгас бириэмэни кэпсэтиигэ чаастаннахпыт дии», — диэн Абдуркулла булан тыыра-хайа эттэ. Эрилик Эристиин
   [Чаһытын көрөр:] Бириэмэ да бараахтаабыт... Биһиги, бука, манна иккистээн кыайан кэлбэппит буолуо. Суорун Омоллоон
   Дьиҥнээх учуонайдарга бириэмэлэрэ мүнүүтэнэн ааҕылларын сөҕө саныы-саныы, Арбатскай көрүдүөргэ тахсан хаамыталыырыгар тиийбитэ. В. Яковлев
3. Биллэр, тустаах эбэтэр анаммыт кэмҥэ туох эрэ буолара. ☉ Определенный момент, в который происходит действие, время. Эбиэт бириэмэтэ. Муннььах бириэмэтин анааҥ
   □ Бырааһыннык бириэмэтигэр кинилэр манна киирэр бырааптара суох. Амма Аччыгыйа
   Мин ити бириэмэҕэ уон саастаах этим. В. Протодьяконов
   Ити бириэмэҕэ күөрэгэй утуйа сытар этэ. Т. Сметанин. Тэҥн. кэм
4. Табыгастаах, тоҕоостоох түгэн. ☉ Подходящий момент, благоприятная пора, время
   Ол паастарын ыйга биирдэ көрөллөр, кыһыҥҥы хараҥа ыйдарга ыйдаҥа буолуута, тыала суох бириэмэҕэ түбэстэхтэринэ. А. Софронов
   Эн миигин баалаама, табаарыс Арбатскай! Бириэмэбитин табан аттарбакка, эйигин приемнаабакка хааллым. В. Яковлев
5. Иллэҥ кэм, сүрүн үлэ быыһыгар дьарыгырар, сынньанар кэм. ☉ Время досуга, которое можно уделить отдыху или другому занятию. Бириэмэм олох тиийбэт
   □ Уруу — киэһэ сэттэ чааска
   Онон бириэмэ баар соҕус. Күннүк Уурастыырап
   Ити курдук уһуннук сынньана олорор түгэн, бириэмэ суох. «ХС»
   Үп-ас, бириэмэ, сороҕор эргиир да оҥорор киһи көстүмүнэ, аҕам уҥуоҕа эргитиллэ илигэ. Далан
6. филос. Материя дьиҥ баар формата: көстүүлэр төһө өр буолаллара, буолар бэрээдэктэрэ. ☉ Одна из форм (наряду с пространством) существования бесконечно развивающейся материи — последовательная смена явлений и состояний
   Саҥа дьыл биэчэригэр Валерий Иванович сүргэтэ көтөҕүллүбүтүн көрөн, Үүйэ эмиэ үөрбүтэ-көппүтэ. Киһи сүрэҕин бааһын бириэмэ эрэ оһорор диэн ханна эрэ аахпытын өйдөөн аһарбыта. Л. Попов
   — Умнан кэбистим. Сороҕор, Гоша, эйигиттэн мин убай курдук сананабын. — Дуоһунаһыҥ үрдээн, бириэмэ уонна пространство өйдөбүлэ кэһилиннэҕэ. Н. Лугинов
   Кырдьык, аан дойдуну саҥардан тутар соруктаммыт түөрүйэлэр, кэнсиэпсийэлэр, бүтүн философскай систиэмэлэр, бириэмэ эриирин тулуйбакка, сүтэн-симэлийэн хаалбыт холобурдарын история билэр. Л. Брежнев (тылб.)
7. сыһ. суолт. Сөптөөх, табыгастаах кэмигэр, тоҕооһугар (сыһ. түһүк тард. ф-гар тут-лар). ☉ Своевременно, в свое время
   Ити кэнниттэн исполком бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Тарас Тарасович Давыдов милииссийэ силиэдэбэтэлэ Сергеева сыыһа дьайыытын, сокуону токурутуутун туһунан бириэмэтигэр өйдөтө, сүбэлии сатаабыппыт диэн ньалҕаарыччы соҕус эппит. М. Попов
   Кырдьыга даҕаны, сыныйан билсиһэн истэх аайы бу боппуруос дириҥ силистээҕэ, бэйэтэ туспа ураты бэлиэлэрдээҕэ, бириэмэтигэр бары дьарыктартан чорбойо сылдьыбыта харахха бараҕыллар. «ХС»

I
аат.
1. Киһи, харамай, үүнээйи төһө бириэмэ, хас сыл олорбута, үүммүтэ. ☉ Возраст
Дракон маһа сааһынан биэс-алта тыһыынча сылга тиийэр диэн сорох үөрэхтээхтэр этэр эбиттэр. Суорун Омоллоон
Мин икки уол оҕолоохпун, биирдэрэ сааһа тоҕуһа, иккиһэ түөрдэ буолта. Эрилик Эристиин
△ Киһи эбэтэр харамай хас сыл олороро, үйэтин уһуна. ☉ Продолжительность жизни человека или животного. Биһиэхэ билигин киһи сааһа ортотунан сэттэ уонтан лаппа таҕыста
2. Киһи олоҕун хайа эмэ кэмэ. ☉ Какой-л. период жизни человека (напр., о детских годах или годах молодости, старости), годы. Оҕо саас. Эдэр саас. Кырдьар саас. Үлэ сааһа
□ Н.К
Седалищев бэрт эдэр сааһыттан общественнай үлэҕэ кыттыбыта. Софр. Данилов
Кыра оҕо сааспыттан Кырдал күөҕэр хаампытым. П. Тулааһынап
3. Тардыылаах түһүктээһин сыһыарыы түһүгүн форматыгар сыһыат суолталанар: «үйэтигэр, хаһан да»; туохтуур буолбат форматын кытта ситимҥэ: «куруук, үйэтин тухары». ☉ В форме дательного падежа притяжательного склонения приобретает наречное значение: «никогда в жизни»; в сочетании с отрицательной формой глагола: «всегда, всю жизнь (напр., следовать правде)»
[Кэтириис:] Сааспар таптатан да, таптаан да көрө иликпин. А. Софронов
Микиитэни аны сааһыгар илдьэ сылдьыа суох буолан баран, Дьөгүөрдээн дьиэтигэр төннөр. Амма Аччыгыйа
Болугур оҕонньор үйэлээх сааһыгар хаста-хаста буурҕаҕа ылларда, хаар анныгар сытта, өлө сыста этэй. Н. Якутскай
Өрүс саллар сааһыгар ылбатах арыыта. Н. Заболоцкай
♦ <Киһи> сааһа сарбыллар кэпс. — туохтан эмэ киһи доруобуйата кэбириир, үйэтэ кылгыыр. ☉ У человека сокращается жизнь под влиянием чего-л. (напр., тяжёлого труда, лишений и т. п.)
Ити курдук иэдээҥҥэ тиэрдэр испиир илиэһэй эбит …… сааһы сарбыйар, үйэни көҕүрэтэр. А. Софронов
Төһөлөөх үөлээннээхтэрбит, сэриигэ, үлэҕэ сиэртибэ буолан, саастара сарбыллыбытай? Н. Лугинов. Саас баттаһа кэпс. — туохха эмэ сөптөөх сааһы аһарбакка, кырдьыах, сааһырыах иннинэ. ☉ Пока возраст позволяет, пока не поздно (делать что-л.). Үрдүк үөрэххэ киһи сааһын баттаһа, эдэригэр үөрэнэрэ ордук. Саас баттыыр (ылар) кэпс. — киһи, сааһа элбээтэҕинэ, кырдьар, мөлтөөн барар. ☉ соотв. годы берут своё
Саас баттаан төҥкөччү туттубут, …… Сөдүөт оҕонньор лөҥкөҥнөөн киирэн кэллэ. М. Попов
Эн биһикки төһө да кырыйдарбыт, төһө да саас ыллар, эр дьон ыралара буоллахпыт дии. «ХС». Сүүс сааскын быһа сиэ кэпс. — олус уһуннук, бүдүгүрэ кырдьыаххар диэри олор. ☉ Жить до глубокой старости. Сүүс сааһын быһа сиэбит оҕонньор
◊ Сааскын сит — оҕо сааскын ааһан, улахан киһи сааһын туол. ☉ Достигать совершеннолетия
Сыгынньах киһилэрэ сааһын саҥа ситэн эрэр оҕочоос эбит. Саха фольк. Ама, кыра, сокуоннай сааһын ситэ илик кыыһы буруйдуу, хаайа сырыттахтарай? Н. Якутскай. Саас ортолоох — эдэр сааһын ааспыт түөрт уончалаах (киһи). ☉ Средних лет (о человеке в возрасте около сорока лет)
«Оҕонньор» дииллэр да, Хонооһой — саас ортотун эрэ ааспыт, …… киппэ көрүҥнээх киһи. И. Никифоров
Муннун анныгар тор курдук хара хойуу бытыктаах, саас ортолоох киһи. Д. Очинскай
II
1. аат. Кыһыннаах сайын ыккардынааҕы дьыл кэмэ (Саха сиригэр кулун тутар саҥатыттан ыам ыйа бараныар диэри). ☉ Весна. Быйыл эрдэ ириэриилээх саас буолла
□ Туманбудул күрэнэн, Тула сандал саас күлэр. Күннүк Уурастыырап
Умнубаппын түөрт уон биэс сыл сааһын, кыайыы күнүн. С. Федотов
2. сыһ. суолт. Кыһыннаах сайын ыккардынааҕы кэмҥэ, сааскы кэмҥэ. ☉ Весной. Саас хаар ууллар, сир хараарар
□ Коля балтыныын саас биирдэ луук үргүү сылдьыбыта. Суорун Омоллоон
Саатар, быйыл саас салама да ыйаабатахпыт. Баҕар онтон дойду иччитэ хомойдоҕо дуу, хайдаҕа дуу? Н. Якутскай
ср. др.-тюрк. йаз, тюрк. яз, дьас, жаз ‘весна’
III
аат.
1. Туох эмэ бэйэбэйэтин кытта хатыспат, үчүгэйдик араҥаланар, арахсар курдук оннун булбута. ☉ Укладка чего-л. определённым образом, обеспечивающая отделимость слоёв; пробор (о волосах). Сүүмэх сап сааһа. Бугулламмыт от сааһа. Сааһын буллар. Сааһын алдьатыма
□ Кыыс …… баттаҕа харахтарын саба түспүтүн ып-ыраас, сип-синньигэс тарбахтарынан нап-нарыннык, сааһын алдьаппакка сэрэнэн арыйан кэбистэ. А. Софронов
Бу ньыма сыарҕаҕа тиэйэрдээҕэр быдан дөбөҥ уонна от сааһын адьас үрэйбэт. Л. Габышев
2. Туох эмэ хос-хос утах эбэтэр араҥа буолан үүнүүтэ, хаҥааһына. ☉ Волокнистое или слоистое строение чего-л. (напр., растения). Мас сааһа
□ Аһаҕас сиргэ үүммүт хатыҥы куруутун тыал мускуйар буолан, кини төрдүн сааһа эриллэн долгуннанан хаалар. Суорун Омоллоон
[Кунаах] тэллэй этэ мас сааһынан тарҕанар, маһы алдьатан эмэҕирдэр. КВА Б
3. Тардыылаах түһүктээһин туттуу түһүгүн форматыгар сыһыат суолталанар: «сааһын булларан, орун-оннугар буоларын курдук, ыпсаҕайдык». ☉ В форме орудного падежа притяжательного склонения приобретает наречное значение: «аккуратно, ладно (напр., сложить или разобрать что-л.), складно (говорить)». Сааһынан кыстаа. Саастарынан ылан уурталаа
□ Кыһыл тылы сааһынан Кырыытыттан суккуйда. Күннүк Уурастыырап
Били кырааскалаах барьер иһигэр ыйаммыт саһыллары, сааһынан ылан, наар-наар таҥнан бардылар. Эрилик Эристиин
♦ Этин сааһа аһылынна — көр эт II
Маайа бу сэһэни истэ олорон хаста да куйахата ытырбахтаан, этин сааһа аһыллан тымныйталыы сырытта. Н. Якутскай
Дабыыт этин сааһа аһыллан устунан тоҥуох чинчилэммитин дьыалайдаабакка өһөспүттүү өссө да олордо. У. Нуолур
◊ Эт сааһа — 1) киһи-сүөһү, харамай этэ хос-хос утах, дьураа курдук оҥоһуута. ☉ Волокнисто-слоистое строение тканей тела человека и животных. Тууччах этин сааһа бөдөҥ буолар
□ Кус быһыйдар, ат бөҕөлөр икки өттүттэн күрэхтэһиилэригэр эрбии биитин, эт сааһын курдук тэбис-тэҥҥэ тардыаластылар. И. Алексеев; 2) киһи этинэн билгэтэ, тугу эмэ (хол., итиини-тымныыны) эбэтэр улахан куттаныыны, иэйиини этинэн билиитэ. ☉ Телесное ощущение человека как реакция на воздействие внешней среды (напр., тепла, холода) или на внутреннее состояние (напр., тревогу, страх)
Киһи этин сааһын курдаттыы сылааһынан угуттуур ылааҥы күн үүммүт. Сэмээр Баһылай
Итини [суругу] ааҕаат, Кириһээн этин сааһа дьар гына түспүтэ. Д. Таас
Муусука дуораана, кинилэр эттэрин сааһынан сайа охсон киирэн, сылааларын, тоҥмуттарын ириэрэр. Г. Колесов; 3) көсп. киһилии сайаҕас өй-санаа, киһилии майгы (үксүн суох диэн тылы кытта төттөрү суолт. тут-лар). ☉ Чуткость, отзывчивость (обычно употр. с отриц. част. суох)
[Бүөтүр:] Ок-сиэ, оҕолор! Өйдөөн көрдөххө, биһиги эппит сааһа суоҕа, уҥуохпут бүтэйэ, тириибит халыҥа сүрдээх даҕаны. А. Софронов