туохт. Дьоҥҥо тугунан эмэ билин, ханнык эрэ сурахтаах буол. ☉ Прославиться, прослыть кем-л., каким-л., приобрести какую-л. репутацию
Ааттаах албан ааттанаар, Улуу дьоллоох сурахтанаар! Саха фольк. Аат маһа аатыран, Өлүү дурдата сурахтанан Сидьиҥ хорҕойор сирэ диэн этиллэн, Ким да кэрэхсээбэт, …… Үйэлэр тухары Турбутум баар этэ. С. Зверев
Суох-дьадаҥы сорунан Суо-хаан сурахтаммыт, Баһылык тойоттору Бахтатан иһиэҕиҥ! М. Доҕордуурап

туохт.
1. Сурах буолан иһилин, тарҕан (туох эмэ сонун, кэпсээн туһунан). ☉ Распространяться из уст в уста, разноситься как молва
Били куораттан тахсан иһэр диэн өртөн сураҕырбыт, кэтэһиннэрбит ыспыраабынньык тойон бэйэтинэн бу айгыстан тиийэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
Егор Егоров эмиэ [Донбасс] эргин баар, үчүгэйдик олорор, алгыс курдук үлэлиир сураҕырар. С. Федотов
Артыалы, холкуоһу тэрийиигэ Атыттары ыҥырар сураҕырдылар. С. Васильев
2. Тугунан эмэ билин-көһүн, аатыр. ☉ Стать известным, прославиться, прослыть кем-чем-л.
Мырдыс ойуун бүтүн улуус үрдүнэн сураҕырар ойуун. А. Бэрияк
Биригээдэ өр-өтөр буолбакка туйгун үлэтинэн, дьиссипилиинэтинэн сураҕырбыта. И. Данилов
Ой-бэс өр үйэлэргэ тулаайахсыйан уонна «абааһылаах» уҥуохтарынан сураҕыран турбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
Коля кинини көрөн баран: «Били сураҕырар сидьиҥ киһилэрэ ити буоллаҕа», — дии санаабыта. Эрилик Эристиин
♦ (Аҥаардастыы аатыр) соҕотохтуу сураҕыр — дьону эрэ барытын баһыйа, тэҥнээҕэ суох буола аатыр, сураҕыр. ☉ Выделяться, отличаться от других особой известностью, славой
Арҕаа эҥээргэ баайынан, атамаанынан аҥаардастыы аатырар, соҕотохтуу сураҕырар. Саха фольк. Бичик Сэмэн аҥаардастыы аатырар, соҕотохтуу сураҕырар баҕата тулутумуна Манчаарыны көрсө Бордоҥ улууһугар бара сылдьарга быһаарынар. Н. Якутскай
1933 сылтан Дьокуускайга да, чугастааҕы да оройуоннарга тустан чиэппэр күүстээх Бычырдаан соҕотохтуу сураҕырбыта. Хапсаҕай. Суон сураҕыр — киэҥник, дарбааннаахтык аатыр, билин. ☉ Иметь громкую славу, приобретать широкую известность
Хайҕал, таптал наҕараадата Хас да сылларга аҕыраабата. Суолгун буллуҥ, баараҕадыйдыҥ, Сойууска тиийэ суон сураҕырдыҥ! Болот Боотур
«Дьэ, ол кэннэ албан аатыр, суон сураҕыр, уһун эрэйдээх!» — диэн Баай Бүөтүр үөҕэн киирэн барда. В. Чиряев

аат.
1. Ким-туох эмэ туһунан сэһэргээһин; туох сэһэргэнэрэ. ☉ Рассказ, сообщение, известие
Кэргэнин кэпсээнин кини бөрүкү итэҕэйбэтэх. Киһи итэҕэйиэх да кэпсээнэ буолбатах этэ. Далан
Бу Турахин тойон кэпсээнин бары бэркэ сэргэҥнээн истэн олордулар. Эрилик Эристиин
[Иван Степанович:] Билигин кэлэн мин эһиэхэ кэпсээммин ситэриэм. С. Ефремов
2. лит. Прозанан суруллубут кыра кээмэйдээх уус-уран айымньы. ☉ Рассказ
Сынньана сытаммын мин аахтым бэҕэһээ биир кыра кэпсээни. Күннүк Уурастыырап
Итинтэн салгыы тэттик кэпсээннэри суруйан көрүүнэн дьарыктаммытым. В. Протодьяконов
Кини билигин ол санаатынан кэпсээн суруйар. Т. Сметанин
3. Сахалар көрүстэхтэринэ эҕэрдэлэһэн туттар тыллара (кэпсээниҥ? кэпсээҥҥит? диэн ф-ҕа). ☉ Приветственное слово якутов при встрече (употр. в ф. кэпсээниҥ? ‘что расскажешь?’ кэпсээҥҥит? ‘что расскажете?’)
Үгэс быһыытынан, бастаан утаа хардарыта: «Хайа, кэпсээниҥ?» — дэһии. С. Федотов
[Кэтириис:] Хата, Ааныка эмээхсин, тиийэн кэллиҥ дуу? Кэпсээниҥ? С. Ефремов
«Дьиэлээхтэр, кэпсээҥҥит!» — диэтэ сөҥ куоластаах киһи саҥата сыыйа баттаан. Н. Заболоцкай
♦ Айах (тыл) кэпсээнэ көр айах I
Оччотооҕу айах кэпсээнэ оннук. Л. Попов
[Уолаттар] былыргы Сунтаар туһунан айах кэпсээнэ буола сылдьар номоҕу булан, суруйбуттара. Багдарыын Сүлбэ
Кулгаах истэринэн, тыл кэпсээнинэн буоллаҕына, киниэхэ тэҥнээх, сампай уопсар киһи төрөөбөтөх. Саха сэһ. II
◊ Кэпсээн оҥоһун (гын) — 1) кэпсэниэ суохтааҕы кэпсээ, тыл оҥоһун (үксүн бопсон этиллэр). ☉ Рассказывать о чем-л., не подлежащем распространению, пустить слух (обычно употр. в ф. запрета)
[Кулуба:] Эн, Сэмэн, итини кэпсээн оҥосто сылдьар буолаайаҕын. Итинник сымыйа кэпсээн үрдүк тойот кулгааҕар киирдэҕинэ киһи баһа барыа. Н. Неустроев
[Хаалдьыт:] Ону кэпсээбит киһини, аны ити курдук кэпсээн оҥосто сылдьыма диэн саба саҥаран кээстим. А. Софронов
[Кэтириис:] Аны Күлүк, кырдьык истибит буоллаҕына, кэпсээн гына сылдьыа. А. Софронов; 2) ким-туох эмэ туһунан (киэн туттан, сөҕөн, холобур оҥостон о. д. а.) уура сылдьан кэпсээ, сөп буола-буола кэпсиир буол. ☉ Рассказывать периодически о ком-чем-л., передавать что-л. из уст в уста (то, что вызывает восхищение, гордость, удивление и т. д.)
Үгүс аҕа уустара кубаттан, хотойтон, эһэттэн төрүттээх курдук кэпсээн оҥостон кинилэри ытыктыыллара. Саха фольк. Кэнэҕэс дьон кэпсээн оҥостуохтара: оннук киһи урааҥхайа, оннук дьахтары күрэтэн баарта үһү диэн. Н. Неустроев
Өйдүү сылдьыам өлүөхпэр диэри [Ай-Петри хайаны], Кэпсээн оҥостуом бар дьоммор. Л. Попов. Кэпсээнтэн кэпсээн — биир кэпсээнтэн сиэттэрэн атын кэпсээн тахсыыта. ☉ Следование одного рассказа за другим
Кэпсээнтэн кэпсээн: эмиэ ити докумуоҥҥа Сырай, Хара Сырай, Куһаҕан Сырай диэн дьон суруллубуттар. Багдарыын Сүлбэ
Кэпсээнтэн кэпсээн диэбиккэ дылы, ситэрэн сэһэргээтэххэ, мааман аата бэл үүнээйигэ кытта тиксибит. ГКН МҮАа. Кэпсээҥҥэ киир (сырыт) — дьоҥҥо-сэргэҕэ билин, кэпсэн (үксүгэр үчүгэй өрүккүнэн). ☉ Стать известным, прослыть кем-чем-л., стать притчей во языцех (обычно благодаря своим достоинствам)
Күндү түүлээх, көмүс, алмаас, Кэпсээҥҥэ киирэр эн дойдуҥ. Баал Хабырыыс
Күбэйээнэ эмээхсин үтүө сүрэҕэ, сайаҕас санаата, кини бар дьоҥҥо өлбөт өҥөтө ырыаҕа ылламмыта, кэпсээҥҥэ киирбитэ. И. Данилов
Кинилэр оттообут отторо, үүннэрбит бурдуктара, көрбүт сүөһүлэрэ, бултаабыт бултара кэпсээҥҥэ сылдьара. «Кыым»
ср. уйг. гэпчан ‘разговорчивый, словоохотливый’