побуд. от унаарый= 1; ырыаны ыллаан унаарыт= затянуть песню # уһун буруону унаарыт = жить богато, счастливо (букв. протягивать дым на большое пространство).

1) протягивать руку, пытаясь схватить кого-что-л.; 2) перен. разг. в отриц. ф. намного превосходить, иметь явное преимущество (напр. в спортивных состязаниях); хапсаҕайга миигин сабдыппат я ему не пара в хапсагае (см. хапсаҕай 2).

1) побуд. от субуруй = тянуть, протягивать (по прямой линии); волочить; сыарҕа өтүүтүн субурут = протянуть верёвку за санями (т. е. волочить); 2) делать что-л. несколько раз подряд; ытан субурут= выстрелить несколько раз подряд.

дьүһ. туохт. Аһара уһун буол, оннук буолан көһүн. ☉ Быть, казаться непомерно длинным, удлинённым
Авианосец кэнниттэн, сайыспыт курдук, кириэйсэр сундуйан турар. Н. Якутскай
ср. кирг. сундуй ‘окоченеть (в вытянутом состоянии)’, сун ‘протягивать’

1) протягивать, вытягивать, поднимать (руку, руки); илиитинэн уунан тиийбэтэ он протянул руку, но не достал; 2) вытягиваться, растягиваться; тянуться; өрүү куопта уунар вязаная кофта вытягивается; эрэсиинэ курдук уунар растягивается как резина; 3) перен. давать кому-л. что-л., делиться с кем-л. чём-л.; киһиэхэ тугу да утары ууммат он никому ничего не даёт; уунарын ууга кээспит погов. протягивая, уронил в воду (о скряге) # уунар былас косая сажень.

несов. 1. (протягиваться) тардылын, субулун; 2. (растягиваться) уун, тэний; резина хорошо тянется эрэһиинэ үчүгэйдик уунар; 3. (простираться) тэлгэн, нэлэй; за городом тянулась степь куорат таһыттан степь тэлгэнэн барара; 4. (продолжаться) тардылын, уһаа, тухары бар; болезнь тянется уже два месяца ыарыы икки ый тухары барда; 5. (протягивать руку, голову) уун, дьулус, талас; 6. (стремиться к кому-чему-л.) талас, тардыс, дьулус; ребёнок тянется к матери оҕо ийэтигэр талаһар; 7. разг. (стремиться сравняться с кем-л.) сырые, эккирэтис; тянуться за старшим братом убайгын сырые; 8. (двигаться один за другим) субус; по дороге тянулись стада суол устун үөр сүөһүлэр субуһаллара.

1) пинать, лягать; атаххынан тэп = пнуть ногой; ыт да тэппитин саҕа суох погов. слабее, чем собака лягнула (обычно говорят, насмехаясь над беспомощными действиями своих противников, оппонентов); 2) вытягивать, протягивать (ноги); атаххын тыылыы тэп = с усилием вытянуть ноги; 3) перен. биться (о сердце); 4) перен. разг. бить на далёкое расстояние (о ружье); мин саам ыраах тэбэр моё ружьё далеко бьёт; 5) перен. разг. сбивать кого-л. (с правильного пути); 6) в сочет. с нареч. означает результат действия: аччаччы тэп = встать расставив ноги; тоҕо тэп = опрокинуть что-л. ударом ноги; тэбэн көрбөккө утуй = спать крепко, спать крепким сном; тэбэн көрбөккө барда убит наповал (о животном, звере); тэбэн туран беспрестанно; күнү быһа тэбэн туран үлэлээтим я с утра до вечера работал без передышки.

I
туохт. Тугу эмэ туох эрэ уһуктааҕынан дьөлө ас, хайаҕастаа; алдьат. ☉ Пробивать, прокалывать, прорубать; разбивать
Ойбону тэһэн аттарын уулаттылар. Амма Аччыгыйа
Илии да, атах да хабыллыбытын тэһэр сатаммат. Н. Якутскай
Мууһу массыына буору үүттүүр сэбирилиэгэ начаас тэһэр үһү. Далан
др.-тюрк., тюрк. теш, тэш, тиш
II
тэс биэр эргэр. — аҕабыыттан лаастабанньа, аҕаттан алгыһын ылаары хаҥас ытыскар уҥаҕын ууран, утары уун (анарааҥҥыта ол үрдүгэр илиитин ууран ытыһын көхсүн сыллатар). ☉ Протягивать священнику или отцу для благословления руки, сложенные одна на другую ладонями вверх (тот сверху кладёт свою руку для поцелуя и осеняет благословляемого крестом)
[Дьаакып:] «Тукаам, кэл бырастыылаһыах», — Мэхээлэ кэлэн аҕатыгар тэс биэрэр. А. Софронов
Кыстааныктаах Өппүөнньэ утары тиийэннэр тэс биэрдилэр, аҕабыыт ытыһын көхсүн убуратта. Н. Павлов; тэс гын — туох эмэ сымнаҕаһынан охсор тыас. ☉ Шлёпающий звук, возникающий от лёгкого удара ладонью, шлепок
Оһоҕун оргууй аҕай сэрэнэн ытыһын хаптаҕайынан тэс гына охсубута. Н. Заболоцкай
Шура сөхпүт омунугар ытыһын тэс гына охсунна. «ХС»

несов. 1. что (приближать к себе с силой) тарт; тянуть рукоять на себя тутааҕын бэйэҥ диэки тарт; 2. кого-что (волочить, тащить) тарт, сое; рыбаки тянули сети балыксыттар илим тардаллара; пароход тянет бар- жу борокуот баржаны соһор; 3. что (натягивать) тарт, чиркэччи тарт; 4. что, тех. (изготовлять волочением) сыый, сыыйтар; тянуть проволоку боробулуохата сыыйтар; 5. что (прокладывать) тарт; тянуть трубопровод трубопроводта тарт; 6. что (протягивать, вытягивать) уун; тянуть руки к кому-л. кимиэхэ эмэ илиилэргин уун; тянуть кожу тириини ууннары тарт; 7. кого, разг. (звать с собой) сое, кучуй; 8. кого-что (манить) тарт, баҕарт; его тянет природа кинини айылҕа тардар, кини айылҕаҕа тартарар; 9. (обладать тягой) тарт; печка хорошо тянет оһох үчүгэйдик тардар; 10. (медлить) тарт, хойутат; он тянет с ответом кини эппиэтин тардар; 11. безл. чем (о струе воздуха, о запахе) кэл; от окна тянет холодом түннүктэн тымныы кэлэр; 12. что (растягивать слова и т. п.) тарт, эҥээрит; тянуть песню ырыаны эҥээрит; 13. разг. (весить) тарт; арбуз тянет 8 килограммов арбуз 8 килограмы тарта; # тянуть за душу кого-л. дууһатын моруулаа, сордоо.

туохт.
1. Тугу эмэ сиринэн сыыллары тардан сыҕарыт, сыс. ☉ Тянуть по земле, тащить, волочить
[Охоноон] ыараабыт атахтарын нэһиилэ соһор курдуга. Л. Попов
Биэс бууттаах куулу хаба ортотунан быалаан баран, үрүйэ диэки соһон куккурута турдулар. Н. Заболоцкай
Аҕата остуолу аҥаар уһугуттан харбаан ылан холумтан таһыгар соһон аҕалла. М. Доҕордуурап
2. Кими эмэ буолумматын үрдүнэн тугуттан эмэ ылан баран күүс өттүнэн тарт, илт. ☉ Тянуть, волочить кого-л. против его воли, тащить силой
Биэс бандьыыт Настяны суол аттыгар турар иччитэх сарайга соспутунан бараллар. Н. Якутскай
Биир боксуор хомсомуол уол ытарча курдук илиитинэн ол оҕону көрүдүөр уһугар состо. И. Гоголев
[Крюхов] кыыска чуо тиийбитэ уонна илиититтэн харбаан ылан, үҥкүүлээччилэр ортолоругар соһон киллэрбитэ. СГПТ
3. Тардар күүскүнэн тугу эмэ бэйэҥ кэннигиттэн буксуурдаан тарт, тардан илдьэ бар (хол., боробуос пуойаһы). ☉ Тянуть, буксировать что-л. Ыкса күһүн бэрт элбэх таас чоҕу тиэммит баарсалары соһон, өрүһү өксөйөн иһэр хас да борохуот кыдьымахха ыллараллар. Амма Аччыгыйа
Элбэх баҕайы табаар богуонун соспут боробуос кэлэн ыстаансыйаҕа тохтуур. Эрилик Эристиин
Уонунан көлө истиэнэ маһын соһон дьүккүйэ хаамаллар. М. Доҕордуурап
4. кэпс. Тугу эмэ олус бытааннык оҥор, тугу эмэ гынаргар олус бытаар, мөдөөрсүй. ☉ Делать что-л. медленно, медлить с осуществлением чего-л., тянуть, затягивать
Чэ, наһаа уһуннук силиэстийэлиигит. Киһини киһи өлөрбүт буоллаҕына, буруйдааҕы тутан баран иккилии-үстүү ый соһоҕут. М. Попов
♦ Соһон кэбис — күүс, кыах өттүнэн кими эмэ (үксүгэр утарылаһааччыгын) улаханнык баһыйа тут, ырааҕынан хотон таҕыс. ☉ В полной мере превзойти кого-л. в чём-л., требующем физической силы
Василий Уваровпыт Бурятия эдэр бөҕөһө А. Павловы уон сэттэ үскэ ахсаанынан адьас соһон кэбистэ. «Кыым». Соһо сылдьар сонун (кэһэ сылдьар кэпсээн) күл.-ооннь. — элбэх саҥа сонун-нуомас, кэпсээн-ипсээн. ☉ Целый короб новостей, вестей, слухов
Соһо сылдьар сонунум, кэһэ сылдьар кэпсээним суох. Амма Аччыгыйа
Хайа баҕарар уһук учаастакка соһо сылдьар сонуннаах тиийэр. «ХС»
Сыыҥын (-сыраанын) соһор көр сыыҥк. Сыыҥын соһо сылдьар уолга иһин дэлби үктэтэ сыһан хаалбыт. Амма Аччыгыйа
Ыал устун киргэ-кирээскэ тэпсиллибит дьахтары ойох ылбыппар, онно ымсыыраҥҥын, сыыҥкын-сырааҥҥын соһоҕун дуо? Н. Павлов
ср. кирг. соз, казах. сос ‘протягивать, вытягивать’