аат., кэпс. Кыракый лоскуй. ☉ Маленький клочок чего-л., лоскуток
Чабырҕах быстах, лоскучах пуорма буолар. П. Ойуунускай
Түрүүм үүтүнэн халлаан лоскучаҕа сибиниэс курдук буолан көстүбүтэ. М. Горькай (тылб.)

туохт. Кими, тугу эмэ табаарынан хааччый, кимиэхэ, туохха эмэ табаары биэр (соччо тут-бат пуорма). ☉ Снабжать кого-что-л. товаром (малоупотребительная ф.). Дьоннорун элбэх табаардаан ыыппыттар

эгэлгэтий диэнтэн хай
аата. Норуоттар чулуу уусуран суруйууларын уопуттарын билсии — айымньы пуорма, маастарыстыба өттүнэн эгэлгэтийиитигэр көдьүүстээҕэ литература устуоруйатыттан илэ-чахчы көстөр. «ХС»

аат. Тугу эмэ анал пуормаҕа кутан оҥорор киһи (хол., көмүс ууһа). ☉ Литейщик
Дьэ ити курдук Ньылаарыс бандьыыттарга буулдьа кутааччы буолбута. И. Федосеев
Фальконе салалтатынан баамытынньык кута сырыттахтарына пуорма алдьаммыта. …… Онуоха кутааччы Хайлов, олоҕор тирээбит кутталтан чаҕыйбакка, соһумар иэдээни тохтоппута. ЭБЭДьА

аат. Байыаннай, атын да пуорма таҥас санныгар (кэтиллэр) соло бэлиэтэ. ☉ Погон, погоны. Эписиэр погуона. Погуон сулустара
□ Погуон бастаан 1812 сыллаахха Аҕа дойду сэриитин иннинэ олохтоммута үһү. Д. Кустуров
Семёнов курун оҥостор, погуонун туттан көрөр. С. Ефремов
[Ганя] икки санныгар көҕөрүмтүйэр таҥас погуоннардаах, онтуларыгар кириэстии соҕус түспүт кыракый тимирдэр көстөллөр. П. Аввакумов

1. аат. Бороҥнуҥу от күөх өҥнөөх халыҥ таҥас, онтон тигиллибит пуорма (хол., байыаннай). ☉ Плотная ткань коричневато-зелёного цвета, а также форменная одежда из такой ткани, хаки. Аармыйаҕа бары хаакы кэтэллэрэ. Бултуу бараары хаакытын көрдөөтө
   □ Кини хаакы таҥастааҕар өссө хараҥатыйан көстөр, өҥнөөх байыаннай көстүүмнээх. С. Руфов
2. даҕ. суолт. Хаакыттан тигиллибит (таҥас). ☉ Сшитый из хаки (об одежде)
   Эдэр кыһыл армеец бас сыгынньах, эргэ хаакы гимнастёркалаах. И. Гоголев
   Түгэх хостон эргэ хаакы ырбаахылаах, түнэ этэрбэстээх чороччу улаатан эрэр уол таҕыста. «ХС»

I
эрт диэнтэн хай. аата. Тыынан эрдии
□ Поэзия «ааспыт кэрдииһин», пуорма санааны тууйарын, саҥа суолу көрдөөһүн тустарынан элэйбалай эрдии, түҥ-таҥ өйдөөһүн биһиэхэ барыта баар суоллар. Күннүк Уурастыырап
Таах сибиэ мунньахтаан хайаан, син биир кураанаҕынан эрдии. Н. Лугинов
Учаастак хомсомуолларын мунньан баран, эн суруккун ааҕан биэрбитигэр араас тиэрэ-маары эрдии тахсыбат дуо! «ХС»
II
аат. Ууга эрдинэн тыыны, оҥочону уһуннарар, төбө өттө салбахтаах ураҕас. ☉ Шест с лопастью для гребли, весло
Эрдии тыаһа, уу чалыма үрэххэ туола. Амма Аччыгыйа
Толлор [киһи аата] тымтайдаах балыгын сүгэн, эрдиитин тутан, инники киирэн суол устун бакыҥныыр. Н. Якутскай
Туруо дуо. Эрдиитин тардыалаан, Буруйдаах быһыынан уол барда. Эрилик Эристиин
♦ Эрдиитэ суох тыыга олорто көр тыы
[Дуня:] Кэм буолуо. Ити аата эрдиитэ суох тыыга олордохпут. Н. Туобулаахап
Эрдиитэ суох тыыга олордон Эдэр саас арахсан барбатын — Ытаама, доҕоруом, ытаама. И. Артамонов
◊ Кутурук эрдии көр кутурук

аат.
1. Хараҥаҕа сырдык туочука буолан көстөр, айылҕатынан Күн курдук халлаан эттигэ. ☉ Небесное тело, звезда. Чолбон сулус. Араҥас сулус
□ Халлааҥҥа сулус бөҕө бачыгыраабыт. Амма Аччыгыйа
Сир-халлаан куйаара бүтүннүүтэ ахсаана биллибэт сулус, хас биирдии сулус биһигиттэн ыраах баар күн. АЕВ ОҮИ
2. көсп. Хайа эмэ эйгэҕэ (хол., ускуустубаҕа, успуорка, үлэҕэ) үрдүк ситиһиитинэн киэҥ билиниини ылбыт киһи. ☉ Знаменитость, звезда
Өлгөм үүт өрөспүүбүлүкэҕэ бастакы сулуһа Ирина Олесова мантан, Бэрт Ууһуттан, тахсыбыта. «Кыым»
Уус-уран гимнастикаҕа талааннаах кыракый сулустар үгүстэр. «Кыым»
3. Биир эргимтэттэн төгүрүччү тэҥник сараадыйан тахсыбыт үс муннуктуу уһуктаах салаалардаах геометрия бөгүүрэтэ уонна оннук быһыылаах предмет. ☉ Геометрическая фигура, предмет, звезда
Ол очуос охсуллар оройун үрдүгэр Биэс салаа сулуспут тырымныы умайар. П. Ойуунускай
Кремль рубин сулуһа Сууллубута диэн суоҕа. Эллэй
Албан ааттаах байыаска Арҕаа Украина кырдалыгар Сандаарар кыһыл сулустаах Саҥа пааматынньык туттулар. С. Васильев
△ Оннук быһыылаах бэргэһэҕэ, хортууска уо. д. а. анньыллар буойун значога. ☉ Воинский значок, звезда
Кыа хаан олбохтонор кыргыс дьүһүнүн ылынна, бэргэһэтин сулуһа умайда, хараҕа уоттанна, троннуун бэйэлиин хааннаах төлөнүнэн өрө күлүмнээтэ. П. Ойуунускай
Кинилэр бу кыра буор уҥуохха сүгүрүйэн, бэйэлэрин кыһыл сулустаах пилоткаларын устубуттара. Суорун Омоллоон
Хортууһугар кыһыл сулус кылбачыйар. Н. Заболоцкай
△ Оннук быһыылаах анал бэлиэ, уордьан. ☉ Знак отличия, орден, звезда
Эн [Таатта] киэҥ иэҥҥэр уу тыллаах Эриэккэһэ элбээтин, Кыһыл Көмүс сулустаах Үгүс герой үөскээтин! Эллэй
Саха норуотун эрэллээх уола Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаланна. Д. Кустуров
Санныгар икки кыракый сулустаах пуорма киитэлин ылан кэттэ. «ХС»
4. Кинигэҕэ араас сыаллаах туттуллар болдьох бэлиэ. ☉ Условный значок, звёздочка
Тылбаастанар тыллары сулустарынан бэлиэтэннэ. Д. Говоров
Ордук уустук ыйытыыларга сулус туруоруллубут. КФП БАаДИ
5. көсп. Туһаайыыны, сайдыыны кэрэһэлиир туох эмэ. ☉ То, что определяет направление, развитие чего-л., путеводная звезда
Мин суолдьут Соҕотох сулуһум Иккиһин иэйбэттик өспүтэ. С. Данилов
Биһиги сирдэтэр сулуспут ол омуннаах-төлөннөөх РАПП тэрилтэтэ этэ. Н. Заболоцкай
Буулдьа толон Буурҕа устун Сирдээн, Кыһыл сулус тыкпыта. А. Абаҕыыныскай
◊ Муора сулуһа зоол. — иннэ курдук тириилээх тоноҕоһо суох муора харамайа. ☉ Морская звезда. Син эмиэ бары иннэ тириилээхтэр курдук, муора сулустара муораҕа олохсуйаллар. ББЕ
3
тюрк. йулдуз, йолдыз, жултуз

аат.
1. Тугу эмэ уулларан баран кутан оҥорор киэп. ☉ Форма для литья
Арарбаас «тарбаҕа» алтаны кыбытта. Араас суол халыыбар түһэрэн халытта, Эҥин суон тимири тиэстэлии мэһийдэ. Таллан Бүрэ
Тимир халыыптар түгэхтэригэр «БСС» диэн буукубалар хомурута охсуллубуттара. «ХС»
Скульптура — туойу мэһийэн, тааһы эбэтэр маһы суоран, металы уулларан, халыыпка кутан уус-уран айымньылары оҥоруу ускуустубата. КФП БАаДИ
△ Туох эмэ оҥоһукка киэп (хол., килиэп буһарарга). ☉ Форма для чего-л. (напр., для выпекания хлебобулочных изделий)
Кыыстаах уол иннигэр кэрдиистээх халыыпка кутуллан буһарыллыбыт килиэп уонна минньигэс бөрүөк туруоруллубут этэ. Ойуку
Дыраһааҥкыны халыыпка кутарга буспут сымыыты төгүрүк гына элийтэлээн угуохха сөп. Дьиэ к. Аны бэкээринэ суоҕа
Килиэп халыыбын биэрэннэр, оһохпутугар бэйэбит буһарынабыт. ОҮҮА
△ эргэр. Саа буулдьатын кутан оҥорорго аналлаах хаптаҕай чыскы: биир өттүгэр буулдьа кээмэйигэр сөп түбэһэр хаһыллыбыт оҥхойдоох, онно ууллубут сибиниэһи кутан, сойутан баран атыттахха, бэлэм буулдьа холкутук түһэр. ☉ Форма для отливки пуль: тиски, с одной стороны губок которых высверлено углубление, соответствующее величине и форме пули
Залив в это углубление расплавленный свинец и дав ему остыть, тиски разжимают, тогда готовая пуля свободно выпадает. Сибиниэс кылааккын Элийэ суоруоҕум: Уулларан ыламмын Халыыпка кутуоҕум. С. Васильев
2. тыл үөр. Грамматическай пуорма. ☉ Грамматическая форма
[Аат туохтуур] сирэйдэнэр халыыба этиигэ кэпсиирэ буолар. СБТМ
Сыһыат халыыба аат тылтан, солбуйар ааттан уонна аат туохтууртан буолуу сыһыатын үөскэтэр. ФГГ СТ
3. көсп. Куруук биир мээрэй, биир киэп. ☉ Шаблон, стандарт, модель
Соторутааҥҥа диэри үөһэттэн халыып курдук ыйаах наһаа элбэҕэ муҥнуура. П. Егоров
Уруок оҥкула биир халыып буоларын ирдиир сатаммат. СОТТҮө
Уонча сыллааҕы халыыбынан кэпсэтии бара турар. «Кыым»
Саха төрүт итэҕэлэ дириҥ силистээх-мутуктаах, элбэх өрүттээх буолан, биир халыыпка кыайан киирбэт. ВВЕ СТИ
◊ Тыл халыыптара — халыыбы үөскэтэр уонна тылы уларытар өлүүскэлэр биирдэмнэрэ. ☉ Единицы словообразующих и словоизменяющих морфем
Тыл халыыптара бары биир халыыбынан уларыйаллар. СБТМ. Халыыпка баттааһын эргэр. — үрүҥ көмүһү анал халыыпка кутан, баттатан, таптайан киэргэл, симэх оҥорор саха көмүсчүттэрин (симэх-тиэрбэс уустарын) туттар ньымалара. ☉ Приём обработки серебра давлением или чеканкой у якутских мастеров-серебряников (кузнецов-мастеров по мелким украшениям), штамповка. Билигин халыыпка баттааһын ньымата умнуллубут
тюрк. калып

1. даҕ. Ахсаанынан баһаам үгүс («аҕыйах» диэҥҥэ утары суолталаах быһаарыыта суох аат). ☉ Многочисленный, состоящий из большого количества (о ком-чём-л.)
   Кыыс оҕо кыыкынайдааҕар элбэх! Саха фольк. Киэһээлик кулуупка элбэх дьон мустубуттара. М. Доҕордуурап
   Элбэх түннүк кылбаарар. С. Васильев
   Бу күөллэргэ чыыр бастар бараммат элбэх этэ. С. Курилов (тылб.)
2. аат. суолт. Ахсаанынан аҕыйаҕа суох, үгүс ахсааннааҕа. ☉ Большое число, количество кого-чего-л., множество
   Охоноос бэрт элбэҕи кэпсээтэ. Амма Аччыгыйа
   Кыргыһыы уотугар элбэхтэр умсаннар сиэртибэ буоллулар. Күннүк Уурастыырап
   Кини этиитин элбэхтэр сэргэҕэлээтилэр, сөбүлээтилэр. М. Доҕордуурап
   Дьиэлээх тойон, кыратык итирэн, Дьикти элбэҕи сэһэргээтэ. С. Васильев
   ♦ Элбэхтэн элбэх охтуо (өлүө, үгүс), аҕыйахтан аҕыйах охтуо (ордуо, өлүө) көр аҕыйах
   [Бытыктаах хаайыылаах:] Оҕолоор, сибилигин босхолонуоҕуҥ, элбэхтэн элбэх охтуо, аҕыйахтан аҕыйах охтуо. С. Ефремов. Элбэх уу устан ааста калька. — ол кэмтэн элбэх кэм аастаҕа диэн суолтаҕа. ☉ С тех пор много воды утекло
   Онтон ыла син элбэх уу устан ааста. Хомус Уйбаан
   Элбэх хаар уулунна көр хаар. Ол кэмтэн, ама даҕаны, элбэх хаар уулуннаҕа. «ХС». Элбэх үрүҥү-хараны көр — олоххор араас моһоллору, күчүмэҕэйдэри, ыарахаттары көрүс. ☉ Пройти огонь и воду и медные трубы.
   ◊ Элбэх ахсаан тыл үөр. — предмет ахсаана элбэҕин (икки эбэтэр иккиттэн ордугу) көрдөрөр пуорма. ☉ Множественное число
   Саха тылыгар уопсай схематтан атыннык элбэх ахсааннара үөскэтиллэр тыллар бааллар. ПНЕ СТ
   Икки эбэтэр элбэх предмети көрдөрөр аат тыл элбэх ахсааҥҥа туттуллар: куобахтар, хайалар, сылгылар. КИИ СТ-2. Элбэх суолталаах тыл тыл үөр. — икки эбэтэр онтон ордук тус-туһунан өйдөбүлү бэлиэтиир тыл. ☉ Многозначное слово
   Элбэх суолталаах тыллары ханнык баҕарар саҥа чааһын иһиттэн булуохха сөп. ПНЕ СТ. Элбэх сыллаах бот. — хас да сыл устата үүнэр (үүнээйи). ☉ Существующий много лет, многолетний, долголетний
   Элбэх сыллаахтарга бары мастар, сэппэрээктэр, ону тэҥэ үгүс от үүнээйилэр киирсэллэр. КВА Б
   Элбэх сыллаах оттор, быраабыла курдук, икки хонууттан ордукка ыһыллыа суох тустаахтар. КПЫ. Элбэх тылланыы — норуот эбэтэр хайа эмэ бөлөх күннээҕи олоҕор-дьаһаҕар хас да тылы тэҥҥэ билэн кэпсэтиитэ. ☉ Многоязычие
   Элбэх тылланыы — биир күлүүскэ элбэх тыллаах буолуу. ЭБЭДьА
   ср. алт. элбек ‘достаток; достаточный, обильный’, тув. элбек ‘много’, монг., бур. элбэг ‘обильный, изобилующий; обилие, изобилие’