пегий, пятнистый, пёстрый; элэ-мэс биэ пегая кобыла.

1) неровный; рябой; быдьырхай сирэйдээх у него рябое лицо, он рябой; быдьырхай эриэн рябой, пятнистый; 2) перен. жирный; быдьырхай бургунас жирная тёлка.

даҕ. Төгүрүктүҥү бытархай эбирдэрдээх. ☉ Пятнистый, имеющий пятна округлой формы
Үрдүк сүүһүгэр, хоҥоруутугар көлөһүн быдьырыыт таммаҕа кылбачыйар. «ХС»
Харах ыларын тухары арай Аҥаар Муос [тыһы чубуку аата] үөрэ кэлбит суола, быдьырыыт ойууну түһэрэн, оргуйан бара турар. А. Кривошапкин (тылб.)

даҕ. Онон-манан эриэннээх. ☉ Пятнистый, пёстрый
Баттаҕын эһэтэ кыптыыйынан эриэн-быраан гына кырган кэбиспит. Далан
Үрэх уҥуор эриэн-быраан хаардаах үрдүк кытыл көстөр. С. Никифоров
△ Эҥин араас, дьэрэкээн өҥнөөх. ☉ Смешанный, разнородный, разноцветный
Эккирэһэрэлэҥнэһэр дьэргэлгэннэр Эриэн-быраан эҥээрдэргэ тарҕаннылар. П. Тобуруокап
Долбуурга араас эриэн-быраан табаардар сыталлара: иһит-хомуос, туой оҥоһуктар. Ю. Чернов (тылб.)

I пегий, пятнистый, с белыми полосами, пятнами (о масти животных и птиц); ала ынах белобокая корова; ала атыыр пегий жеребец; ала тойон пёстрый орёл # ала бааччы особо явно; ала бааччы инньэ диэтэ он так прямо и сказал; ала бэлиэ очень приметный; ала кулуну төрөт = шутл. сильно мёрзнуть (преимущественно ночью, во сне); ала туйгун фольк. отменный, отличный; ала чуо именно, как раз; ону ала чуо миигиттэн тоҕо ыйыттыҥ ? почему ты спрашиваешь об этом именно меня?
II диал. лямка (оленьей упряжки).

даҕ. Уопсай өҥтөн уратылаах, араас кээмэйдээх төгүрүктүҥү толбоннордоох (хол., чыычаах сымыытын, таҥас ойуутун туһунан этэргэ). ☉ Пятнистый, в крапинку (напр., о рисунке ткани, окраске птичьих яиц)
Суордар муус устарга бороҥ эбэтэр өһөх быдьыгынастардаах от күөҕэ өҥнөөх биэс-алта сымыыты сымыыттыыллар. И. Федосеев
Быдьыгынас ойуулаах күөх дьүһүннээх уһун былааччыйалаах, үгүсэлбэх саҥата суох Татыйааһа ас астаан түбүгүрэ сырытта. В. Протодьяконов
Сибэкки долгурас муората: наар халлаан күөҕэ, быдьыгынас сир симэҕэ киэптии аспыт. Халлаан сиргэ кэлэн түспүтүн курдук. Суорун Омоллоон. Тэҥн. эбириэн

аат. Килэбэчигэс күөх харахтаах, эбирдээх кынаттаах, күлүмэнтэн кыра үөн. ☉ Златоглазик (вид слепня)
Буулдьа курдук тыҥкынаан кэлэн, күүгэс илиитин көхсүгэр олорбутун оҕонньор «лас» гына оҕуста. Л. Габышев
Куйааһа олус, ону тэҥэ бырдах, күүгэс, күлүмэн — бокуойа суох сапсына сатыыбын да, эппэр сыстыбыттара эрэ баар. И. Сосин
Сайын ортото буолан — кумаара-бырдаҕа оччо суоҕа. Ол оннугар күүгэс, күлүмэн үксэ. «ХС»
◊ Тураҕас күүгэс — күөрэгэйгэ маарынныыр дьүһүннээх, уорҕата арыычча көҕөччөрдүҥү өҥнөөх ырыаһыт чыычаах. ☉ Конек пятнистый (вид певчей птицы)
Мин кулгааҕым хаһан да истибэтэҕэ тураҕас күүгэс ырыатын биитэр ыллыыр чыычаах саҥатын. УАЯ А

даҕ. Түөһүгэр чүөччэрдии, кэтэҕэр дьураалыы үрүҥнээх; кырымахтаах (киис туһунан). ☉ С белым кружочком на груди, с седой прядью на затылке (о соболе)
Киргиллээх киис кэһиилээх …… Киэҥ Симиил хатын [үрэх]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Киргиллээх кэтэхтээх, Килбиэннээх кылааннаах Киис барахсан. П. Тобуруокап
△ Эбирдээх, дьураалаах. ☉ Рябой, пятнистый, полосатый
Киргиллээх сымыыт. ПЭК СЯЯ
Киргиллэрдээх уктардаах …… Эбир тускуу хамыйаҕын Эҥийэлии тоһуйбут. С. Зверев
◊ Киис киргиллээҕэ — киис саамай бастыҥа. ☉ Лучший из соболей
[Кулун Куллустуур] Киис гиэнин киргиллээҕинэн …… Таҥныбыт киһи эбитэ үһү. ТТИГ КХКК
Киис киргиллээҕин курдук, Кыыс тахсан сүгүрүйдэ. И. Чаҕылҕан
Киһи киэнэ киргиллээҕэ көр киһи. Киһи киэнэ киргиллээҕэ …… Урааҥхай киэнэ улуута эбит бу киһи! Суорун Омоллоон
Киһи киэнэ киргиллээҕэ, Бухатыыр буулаҕата Багдаллан турар эбит. П. Ядрихинскай
[Микииппэр] киһи киэнэ киргиллээҕэ. Күндэ

даҕ. Эриэн буолан көстөр элбэх бытархай чуоҕурдардаах, бээтинэлэрдээх. ☉ Покрытый мелкими крапинками, пятнами, чубарый (о лошади), пёстрый, пятнистый
Сүөһүлэрэ барылара үтүктүспүт курдук эбириэн өҥнөөхтөр. И. Гоголев
Икки хонон баран туһахпын көрө барбытым. Кырдьык, биир эбириэн түүлээх бочугурас туһахпар иҥнибит этэ. Н. Якутскай
Эттэрэ, туох сирэйдиин-харахтыын, илиилиин-атахтыын, баҕа иһин курдук кыһыл эбириэн ымынахтанан хаалла. С. Федотов
Арай доҕоор, эбириэн өҥнөөх, уп-уһун эриэн үөн күтүр бу тыылла сытар! «ХС»
◊ Күөх эбириэн көр күөх I
Уу долгунун курдук Суһумурдаан көстөр Күүгүнүүр күөх эбириэн Оҕус сүөһүнү көрдүүллэр. Күннүк Уурастыырап
Күөх эбириэн ат оҕус …… күөх оту хадьырыйарын тохтотон, хантайан миигин одууласпахтаата. И. Гоголев
Эбириэн былыт — эбир былыт диэн курдук (көр эбир I). Арҕааттан эбириэн былыттар Үөһэнэн элэҥнии усталлар. Эрилик Эристиин
Түүн Эбириэн былыттар Халлааҥҥа сыстыбыттар. И. Федосеев

аат. Саҥа төрөөбүт ынах, биэ саһархай өҥнөөх олус хойуу маҥнайгы үүтэ. ☉ Желтоватое и густое молоко коровы, кобылицы в первое время после родов, молозиво
Араҕастай уоһаҕынан Алаадьылаан аһатта. И. Гоголев
Ньирэй ийэтин кытта биир суукка босхо сылдьан уоһаҕын бэйэтэ эмэр. ТССКС
Биэ төрүөн икки-үс хонук инниттэн синньигэр уоһах мустар. НПИ ССЫа
♦ Уорда намырый, уоһахта салаа, уҥуохта көмүллээ көр салаа I
[Сайсары:] Киэбирбэтин, уҥуохта көмүллээтин, уоһахта салаатын. Суорун Омоллоон
Уоһа (уоһугар) уоһахтаах, <хараҕа хааннаах> көр уос II. Уоспар уоһахтаах эрдэхпиттэн Эбэ күлүгүн быһа хаампат, аатын ааттаабат буоларбар такыйдылар да этэ. «ХС»
Уоһум уоһахтаах уолчаан сылдьан Умсубутум улуу куорат оргулугар. С. Тарасов
Уоһах (уоһахтаах) уостаах — уоһа (уоһугар) уоһахтаах, <хараҕа хаан- наах> диэн курдук (көр уос II). Уоһах уостаах оҕо муҥнаах …… Нүһэр соҕус суҥхаҕа Түбэспиппин өйдүүбүн. Күннүк Уурастыырап
Уоһахтаах уостаах уол буоламмын, быһыыта, Хараҕым уутун мин кыамматах эбиппин... И. Артамонов
Уоһун (уоһугар) уоһаҕа куура илик көр уос II. [Сараапап:] Мин баайбын кини дьаһайыа үһү. Уоһун уоһаҕа куура илик оҕочоос!.. Н. Якутскай
◊ Сымыыт уоһаҕа көр сымыыт
[Саһылчай тэллэй] сымыыт уоһаҕын курдук өҥнөөх. УГС ССКОТ
Сибиэһэй сымыыт уоһаҕын мүөтү кытта күүгэн тахсыар диэри булкуйаллар, хаптаҕай киистэнэн ылан сирэйгэ, моойго биһэллэр. ФВН ТС. Уоһах ала — уоһах өҥө баһыйар эриэн, эбириэн. ☉ Пёстрый, пятнистый с преобладанием цвета яичного желтка
Уоһах ала сылгылаах Уордаах Боруллуо ууһа, Ынчыктаах айаным Ыган кэллэ. Саха фольк. Уоһах ала атыырым Тоҥкучахтаан эрэрин Туора тутан кээспиттии Тоҕус туора туорумнаах. С. Зверев. Уоһах алаадьы- та — саҥа төрөөбүт сүөһү үүтүгэр оҥоһуллар алаадьы. ☉ Оладьи на молозиве
Сорох сиргэ хонуу ньургуһунунан саба үүнэн, уоһах алаадьытыныы саһарар. И. Гоголев
Ыалбыт биир ынахтаахтара саҥа төрөөбүт — уоһах алаадьыта итиэннэ быа иэдьэгэй сиэн хоннубут. И. Никифоров
Уоһах арыы көр арыы II. Ардыгар тириини сымнатарга, хаһан эмэ да буоллар, уоһах арыытын туһаналлара. АНП ССХТ
Уоһах кугас көр кугас. Соҕуруулуу илин туһунан, Суо айыыһыттарым суоллара диэн, Уоһах кугас сылгыны Кэрэх туттан ыйаабыт. С. Зверев
ср. др.-тюрк. аҕуз, оҕуз, тюрк. угыз, овуз ‘молозиво’