равнина; луг; поляна; киэҥ сыһыы обширная равнина; уу ылар сыһыыта заливной луг.

бить в ладошки (о детях). лаайда лайда (прибрежная равнина у моря, обнажённая отливом).

прил. муҥура биллибэт, муҥура суох киэҥ; необъятная равнина муҥура биллибэт дэхси сир.

аат., түөлбэ. Хайалар быыстарыгар ыраас дэхси сир. ☉ Равнина в гористой местности
Туут хайыһарынан тулатынааҕы түбэлэри, тээннэри кэрийэн тахсара. Далан
Тээн диэн тэҥ, дьааҥыта суох дэхси сир. Багдарыын Сүлбэ

I
аат. От үүнэр сииктээх киэҥ хонуу сир. ☉ Широкая равнина, луг, долина
Муҥура биллибэт киэҥ сыһыы нэлэс гынна. Амма Аччыгыйа
Биһиги Сахабыт сирэ киэҥ даҕаны, хайдах курдук үтүө сыһыылар, алаастар, үрэхтэр баалларый? А. Фёдоров
Сотору буолаат, сыһыыга дьон отууларын уоттара күөх солко буруонан унаардылар. Л. Попов
II
сыс II диэнтэн хай. аата. Дьэ, таҥаһы-сабы сыһыы бөҕө буолла
ср. ДТС йазы ‘степь, равнина’, йасы ‘плоский’, хак. чазы ‘поле, степь’
III
эргэр., кылыы I диэн курдук
Сыһыы үтэр мас. ПЭК СЯЯ

аат. Сыһыыга, намыһах дэхси сиргэ чычаас уу. ☉ Мелкий луговой водоём на равнине
Чычаас налга, көлүччэҕэ Чыркымайдар мустааччылар, Сүлбэлэргэ, үрүччэҕэ Сүүрүк хоту устааччылар. Күннүк Уурастыырап
Нал күөх отун сиҥнэрэр Тыраахтардаах массыына ны, …… Хатыҥ хойуу лабаатын Хайҕаан ыллыы турабын… М. Т и м о ф е е в. От туу сылдьан, ходуһа уутун түһэрэ таарыйа, сүлбэ хорон, налга уойбут ылбайы тууттан таһаараат буһаран сиир үчүгэй да буолара. Д. Васильев
ср. монг. налаҕар ‘наводнённая равнина’

аат., түөлбэ. Туундараҕа күһүөрү уолан хаалар чычаас уулаах күөл. ☉ Мелководное озеро в тундре, к осени обычно высыхающее
Ыттан үргүбүт чандыбалар ууга киирэллэр. Тыылаах дьон кинилэри үүрэн лаайда ортотугар чөмөхтүүллэр. Далан
Манна лабыкта ба ранан, табалар сэбирдэхтэринэн аһылыктаналлар итиэннэ уолбут лаайда отун мэччийэллэр. ДФС КК
△ Эл гээн күөл. ☉ Озеро удлинённой овальной формы (в д о л и н е р ек и)
Биһиги биригээдэ балааккабытын Сээн диэн улахан лаайда [элгээн күөл] Аллайыаха өрүстүүн силбэһэр …… булгунньаҕар тардан хоннубут. Н. Габышев
△ Өрүс эбэтэр муо ра уута ылар дэхси сирэ. ☉ Расположенная у берега реки или моря низинная равнина, затапливаемая водой.

аат.
1. Кытаанах сирдээх кураанах дэхси киэҥ хонуу. ☉ Равнина с твёрдой сухой поверхностью
Таала хонууга икки таҥара булгунньахтара үүммүттэр үһү (тааб.: дьахтар эмиийдэрэ). Таатта хонуутуттан ордук Талбаархай таала мааны хонуулаах Үрэх баарын Өйдөөн-дьүүллээн көрбөтөҕүм. Саха фольк. Табалар бөлөх-бөлөх үөрдүһэн тулалыы хайа хайыҥнаах тааланы биир гына тарҕанан нус-хас аһыы сылдьаллар. А. Кривошапкин (тылб.)
2. түөлбэ. Күөл, үрэх суулла турар эмпэрэ сыыра, хайа быара. ☉ Крутой обрывистый берег озера, речки, склон горы
Уоллаах кыыс ханна да барар сирдэрэ суох буолан ыксаан, өрүһү өҥөйөн турар биир таала үрдүгэр тахсаллар. Далан
Хаҥас өттүбүтүттэн харааран олорор тааланы аттынан быһа охсон ааһан ыттар сыыры таҥнары көтүөлээн күөдэллэһэн киирдилэр. Н. Заболоцкай
Күөл хотугу өттө быстар хара сыыр, бу дойдуну [хотугулуу] — таала дииллэр, оттон соҕуруу өттө намыһах, сырыынньа. Н. Габышев
Үрэхтэр, өрүстэр сүүрүктэрэ охсон эбэтэр муора долгуна суурайан, айа чаачарын курдук кэдэрийбит үрдүк сыырдары хоту оройуоннар олохтоохторо таалалар диэн ааттыыллар. ГКН МҮАа
ср. тюрк.-монг. тала, дала ‘степь’, эвенк. тала ‘узкая долина с соляными источниками’

1. аат. Кыра таас булкаастаах кырылас кумах. ☉ Крупный песок с мелкой галькой
   Чайдаах сир. ПЭК СЯЯ
   Бу кэмҥэ тыы сытыы тумса кытыл чайыгар сур гына анньылынна. В. Миронов
   [Миитэрэй] өрүс чайыттан кыра тааһы ылбыта. ФЕВ УТУ
2. даҕ. суолт. Кыра таас булкаастаах. ☉ Покрытый галькой, галечный
   Ат чай биэрэк устун хаамара дьалыһыйан түргэтиир. «ХС»
   Чай кытыллаах күөл. СГФ СКТ
   ◊ Чай таас көр таас I
   Иккиэн иһэбит ыҥыыр аттаах Чай тааһы үлтү кэстэрэн. С. Данилов
   Долгуннар аа-дьуо чай тааска күүгэннирэ сүүрэн тахсаллар. Н. Габышев
   Чай таастаах муора кытылыгар Ньайба бөһүөлэгин дьиэлэрэ дьэндэһэ үүммүттэр. «Кыым». Чай талах — туундараҕа үүнэр талах. ☉ Полярная ива. Чай талах тыллан эрэр
   ср. др.-тюрк. сай ‘каменистое место вулканического происхождения; пустынная равнина’, хак. сай ‘галька; мель’, тув. сай ‘речная коса’, алт. чай ‘галька; мель’, хант. сэй ‘песчаный плёс, песок’

сов. I. что быс, быһа баттаа; перерезать верёвку быаны быһа баттаа; 2. что (преградить) быс; перерезать путь неприятелю өстөөх суолун быс; 3. кого (зарезать) быһан өлөртөө, өлөртөө; 4. что (пересечь) быһыталаа, быһыта көт; горные отроги перерезали обширную равнину киэҥ дэхси сири салаа хайалар быһыталаабыттар.