широко раздаться, стать объёмистым, вместительным.

нареч. туоратынан; раздаться вширь .туораҕынан бар.

I, II несов. см. раздаться I, II.

дьүһ. туохт. Туоратынан кэтирээн киэҥ истээх матаҕа курдук буолан көһүн. ☉ Широко раздаться, стать объемистым, вместительным. Остуолга үүттээх иһит дэлбэйэн турар

сов. 1. (издать звук) тыаһаа; 2. (раздаться) тыаһаа, иһилин; 3. (послышаться) биллэн аас, иһиллэн аас; в его голосе прозвучала радость кини куолаһыгар үөрүү иһиллэн ааспыта.

туохт. Кэтит, дараҕар сарыннаах буолан таҕыс (улаат, сит-хот). ☉ По прошествии лет раздаться в плечах (как признак физической зрелости, мощи и мужества)
[Уол улаатан] Биэс былас Биэкэйэр бииллэннэ, Алта былас Дарайар сарыннанна. П. Ойуунускай

1. туохт. Искиттэн тыыллан иһэн, үллэн таҕыс. ☉ Вздуваться, набухать, вспучиваться, опухать
   Иһэн дыгдай. Сиэмэ илийэн дыгдайбыт. [Көстөкүүн] харыта суп-суон, мөпмөчөкө буола дыгдайан тахсыбыт этэ. В. Протодьяконов
   Кыстаанык уҥуохуҥуоҕа барыта халыр-босхо барда, сирэйэ дыгдайан таҕыста. Н. Павлов
   Толору салгыны эҕирийдэххэ тыынар уорганнар, ордук тыҥа, дыгдайаллар, салгын таҕыстаҕына хапсыйаллар. ФВН ТС
2. дьүһ. туохт. суолт. Аһара үллэн, киэбиҥ таһынан бар, оннук үллэн көһүн (ким-туох эрэ тас көстүүтүн ойуулааһыҥҥа). ☉ Сильно раздуться, раздаться вширь, чрезмерно увеличиваясь в объеме, теряя прежний вид, форму (обычно о внешнем облике кого-чего-л.)
   Кыыһы тоҕоноҕуттан ылан иһэр киһи от өҥө сэлээппэлээх, дыгдайбыт сарыннаах күрүҥ өҥнөөх кылгас болтуолаах. Н. Габышев
   Ити үлүгэр дыгдайбыт дьахтар ити оҕо сутуругуттан эмсэҕэлиэ диэн куттаннаҕыҥ дуу? Р. Кулаковскай
   Дыгдайбыт суон киһилэрэ Хаппытыан оҕонньорго туһаайан добдугураччы күүскэ саҥарда. ЭКС ТБТ

туохт.
1. Күүскэ итийэн оргуй (убаҕас, убаҕастаах иһит туһунан). ☉ Закипать, вскипеть (о жидкости)
Сотору чаанньыктара кыынньар. Н. Якутскай
Мааһа сылабаара кыыймытын сойутардаан остуолга аҕалар, чааскы ууран чэй кутаттыыр. Күндэ
Кыынньыбыт үүтү иһэн …… баран эмиэ оронугар токуллан сытта. Е. Неймохов
2. Көөнньөн күүгэннирэ үлүн (гаастаах утахтар тустарынан). ☉ Быть пенистым, пениться (о газированных напитках)
Кыынньа сылдьар саһархайдыҥы утаҕы иһэн кэбистилэр. Н. Лугинов
Саха сирэ! Ыччатыҥ Сайдан эрэр эбит ээ: Ийэ кыынньар кымыһын испэтэхтэр мээнэҕэ. Эллэй
Кымыс кыынньан кырылаабыта, Ыһыахха үҥкүү тыла чугдаарбыта. Н. Босиков
3. Күүгэннирэ бааллыр, долгуннур. ☉ Бурлить, кипеть (о волнах)
Далайга долгуннар ыксаллар, Долгунтан долгуннар кыынньаллар. Эллэй
Дьэбиннээх долгуннар кырылыы кыынньан, быста турар кытылга курулуу анньыллаллар. А. Федоров. Күөллэрэ улаханнык долгуннуран, кытара кыынньа сыппыта. Н. Заболоцкай
4. көсп. Туох эмэ (хол., олох, охсуһуу) күүскэ, дохсуннук бар, буол. ☉ Кипеть, бурлить, бить ключом (о жизни). Онно олох күөстүү кыынньар, Саҥа сайдыы, саҥа көстүү… С. Данилов
Барыахха! Киһи иһин охсуһуу кыынньар үөһүгэр барыахха. И. Гоголев
Олох кыынньар кыһатыгар Уһаарыллан тахсыаххыт — Үлэ дьолун булуоххут. Күннүк Уурастыырап
5. көсп. Улаханнык кыыһыран, уордайан, тымтан тур. ☉ Разгневаться, вскипеть, вспылить
Кыыс абатыйан, уордайан, Кыбдьыгырыы кыынньан кэлбитэ, Симэһиннээх силин мунньан, Чиччик сирэйигэр тибиирбитэ. Күннүк Уурастыырап
Алексеев бэйэтиттэн бэйэтэ кыынньан оргуйан турар. М. Попов
Куолаһыттан иһиттэххэ, Батурин бэркэ кыынньан кэлээри гына-гына кыатанар быһыылаах. В. Яковлев
6. көсп. Олус күүскэ күүркэйэн билин, көһүн (ис санаа, иэйии, долгуйуу туһунан). ☉ Проявляться с силой, бурно, кипеть, клокотать (о чувствах, эмоциях). Чэгиэн түөһүм иһигэр Кыынньар этэ кырыыс, өс-саас… И. Гоголев
Эйиэхэ арыт ханнык эрэ итии, сылаас санаа кыынньан кэлэр. С. Федотов
Абам-сатам кыынньан кэллэ. И. Никифоров
7. көсп. Өрө ньирилии түс, оргуйан таҕыс (туох эмэ саҥа-иҥэ, тыас-уус туһунан). ☉ Раздаться внезапно, с силой, разорвать тишину, вскипеть (о шумегаме, голосах)
Ааны аһан киирээтин кытта төлөпүөн өрө кыынньа тоһуйда. Софр. Данилов
Күлүү-оонньуу, саҥаиҥэ өрө кыынньан таҕыста. Дьүөгэ Ааныстыырап
Арай кумаардар саҥалара кыынньар. С. Дадаскинов
Сонно тута эрбии, сүгэ тыаһа хараҥа ойуурга кыынньа түстэ. А. Сыромятникова
♦ Көхсө кыынньар — көхсун хаана кыынньар диэн курдук (көр көҕүс II)
Түөһүн иһин иэстэһии уота кутаанан уматар, бэл көхсө кыынньарга дылы. Л. Попов
Онтон көхсө кыынньан, кыыһыран, саабылатынан далбаата-ныан санаталыыр. А. Сыромятникова
Хаана кыынньар көр хаан I. Кини дьиикэй хаана кыынньан, сүүһүн тымырдара ынырыктык күүрбүттэр. Д. Таас

I
саайылын диэн курдук
Хартыыналар анныларынан оҕолор үөрэхтэрин араспысаанньата, халандаар сааллыбыттар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Муораҕа күүлэйдиир түллэҥнэс долгуннар Туруору биэрэккэ ыһылла сааллаллар. Чэчир-76
II
туохт.
1. Күүскэ этэн эбэтэр туохха эмэ түһэн дэлби бар (этиҥи этэргэ); күүскэ курбуулаа (чаҕылҕаны этэргэ). ☉ Сильно громыхнуть, грянуть (о громе); сверкнуть, полыхнуть (о молнии)
Халлаан түөрт өттүттэн сүллэр этиҥ этэн лүһүгүрүүр. Онтон халлаан оройугар, өрө сүүрэн, дьөрбөлөһөн тахсан биир этиҥ буолан сааллан саайан, таҥнары дьааһыйар. Суорун Омоллоон
Этиҥ этэр, арыт маска сааллан барчаланар. Н. Якутскай
Сарадах чаҕылҕан чаҕылла сааллан Сааскы хоһоону халлааҥҥа суруйда. Эллэй
2. кэпс. Күүстээхтик эмискэ дэлби баран тыаһаа. ☉ Раздаться внезапно, грянуть (напр., о выстреле)
Санатымаҥ ыардык сааллар Тэргэн тэлэ тэбиитин, Буомба чыскыыр иһиириитин. Р. Баҕатаайыскай
Саа тыаһа… Этиҥнии сааллар… Ыһыы-хаһыы… Дьон сиҥнэр. С. Данилов
Ол истэҕинэ, …… оннооҕор сэриигэ да сылдьан истибэтэх күүстээх тыаһа халлаан оройугар саалынна. В. Иванов
3. Туох эмэ үрдүгэр кэлэн түһэн күүскэ оҕус, самнар; дэлби тэп. ☉ Сильно удариться о кого-что-л., стремительно упав с большой высоты; ударяясь, взрываться (напр., о снаряде)
Үрдүк халлааҥҥа Гастелло Өрө кыырайан тахсара. Охсор чаҕылҕан уот буолан, Өстөөх үрдүгэр сааллара. Эллэй
Хотой саас эрдэ тугуттары бултаһыа, эмискэ үлүгэр куобах үрдүгэр саалла түһүө. И. Федосеев
Хабарааннык тоҕута саалыннылар Өстөөх үрдүгэр сэнэрээттэр. И. Эртюков
4. Эмискэччи туох эмэ күүстээх охсууттан ньиргий, дьигиһий. ☉ Содрогаться, сотрясаться от внезапного сильного удара
Саалар саайа сатарааннар, Сааллан салгын салҕалаата. Күннүк Уурастыырап
Биир, икки, үс гранат — Траншея түптэ сааллар! И. Чаҕылҕан
Омуннаахтык ытыс тыаһаан, Саала сааллара, Дьон үөгүлүүрэ. Эрчимэн
5. көсп. Кимиэхэ-туохха эмэ тугунан эмэ дохсун охсуута оҥор, соһуччу улахан кыһалҕаҕа, кутталга киллэр. ☉ Напасть, обрушиться на кого-что-л. неожиданно (напр., о вооружённой силе; о несчастье)
[Миитэрэйдээх] үрдүлэригэр итинник бииртэн-биир ыар охсуулар сааллан истилэр. Н. Түгүнүүрэп
Үрэх баһа аатырбыт алааспар Үлүгэрдээх сурах этиҥнии саалынна. Хаанымсах өстөөх ытык дойдубар Хара түөкүннүү саба ааҥнаата. И. Егоров
Гвардейскай миномётчиктар сэрии саҕаланнаҕын маҥнайгы күһүнүттэн өстөөххө этиҥ буолан сааллыбыттара. ИИФ ИДЫК
△ Эмискэ саталанан түс, ытыллан тур (хол., буурҕаны, холоругу этэргэ). ☉ Разразиться (напр., о буре, урагане)
Аҕыс айдаар холорук сааллан түстэ. ПЭК ОНЛЯ III
Ол күн дьэ үөтүллүөхтэрэ суоҕа Олорбутум устатыгар ытыалаабыт охторум суоллара, Оттубут кутааларым умуллан хаалбыт кыымнара, Сүрэхпэр ыллаабыт буурҕаларым Сиргэ сааллыбыт тыастара. И. Алексеев
[Мазепа:] Тохтоо, эрдэ. Буурҕа сааллыаҕа; Туох буолуо биллибэт онно. А. Пушкин (тылб.)
♦ Түптэ саалын — эмискэ улаханнык, дэлби барар курдук, тыаһаа. ☉ Грохнуть, громыхнуть, бабахнуть внезапно (о громе, выстреле, взрыве и т. п.)
Саа эстэн түптэ саалла түспүтэ. Н. Якутскай
Соҕотохто үлүгэрдээх тыас түптэ сааллыбыта. Сэмээр Баһылай
Түллэҥнии олорор түүҥҥү Москва Түптэ сааллар салюта, Төхтүрүйэн этэр ньиргиэр этиҥэ Төлөнүнэн саласта. И. Чаҕылҕан
III
туохт.
1. Чиҥээн аллара түс, дьиппиний. ☉ Уплотниться, оседая, опускаясь вниз (напр., о балках и стенах деревянного дома)
Эдьигээн оройкуомун дьиэтэ …… икки этээстээх үтүөкэн тутуу. Сааллан тас эпсиэйэ хоппойон эрэрэ эрэ кини көрүҥүн буортулуур. С. Руфов
Саас …… хаар уу буолан саккыраан, сааллан эрдэҕинэ, Разметнов олбуорун икки дьиикэй холууп булбута. М. Шолохов (тылб.)
2. Хамсаабакка уһуннук олорон көһүй, сылай (киһи-сүөһү миэстэлэрин этэргэ). ☉ Ныть от усталости, от долгого сидения, от неподвижности (обычно о частях тела)
Мунньахха уһун киэһэни быһа олорон, көхсүм саалынна, төбөм үлтү барда. В. Протодьяконов
Айыкка, санным саалынна, Ааҕартан бүгүн тохтуубун. М. Тимофеев
Дабаан кэмигэр ыарахан ындыылаах ат тохтоотоҕуна, көхсө сааллар. Тумарча