1) разнообразие; разнородность || разнообразный; разнородный; үүнээйи эгэлгэтэ разнообразие растений; эгэлгэ табаар разнообразные товары; тыл эгэлгэтэ а) различные оттенки слова; б) диалектные варианты слова; 2) прихоть, каприз, причуда; эгэлгэтэ элбэх у него много капризов, он очень капризен.

аат. Туох эмэ ол-бу эгэлгэтэ, арааһа. ☉ Разнообразие, разнородность чего-л.
Этэр тыл дэгэтэ, эридьиэһэ бэрт элбэх быһыылаах. П. Аввакумов
Мин баҕам туох да эридьиэһэ суох, ураҕас курдук көнө. П. Степанов
Олоҕу олоруу судургу, хонууну туорааһын буолбатах, эриэнэ, эридьиэһэ элбэх. Лоһуура
Дьахтар санаата уустугун, эргитэр эйгэтин эридьиэһин ким толору таайбыта баарай. «Чолбон»

1. аат. Туох эмэ арааһынайа. ☉ Всякое-разное, разнообразие, многообразие чего-л.. Киһи, өлүмүнэ, эҥин-эҥини истэр (өс ном.). Ок-сиэ, киһи эҥин-эҥиҥҥэ түбэһэр ээ, түһээтэххэ түүлгэ да суох суол… А. Софронов
   Эс, киһи эҥин-эҥини санаан. Дьүһүнүгэрбодотугар да баар — бэһиэччик буолбатаҕа. Болот Боотур
2. даҕ. суолт. Арааһынай, тус-туспа, ураты. ☉ Разный, различный, разнообразный, всякого рода
   Эҥин-эҥин күннэр илэ-бодо көһүннүлэр. С. Зверев. Ити үөрэхтээхтэри санааларын киһи туоҕунан табыай? Санаалара эҥин-эҥин… Күндэ

I различный, разный; разнообразный || различие; разнообразие; эҥин дьон разные люди; эҥин дьүһүннээх таҥас ткани различной расцветки; эҥини көрүөҥ всякое увидишь; көтөр эҥинэ разные породы птиц; эҥин-эҥин различный, разный; эҥин-эҥини көрдүм я всякое видел, я всего насмотрелся.
II частица, выражает обобщение присоединяемых к предмету или действию других подобных предметов или действий: чөкчөҥө , бараах , чыычаах эҥин элбээбит много стало куликов, бекасов и прочих (мелких птиц); эт баһаарынан эҥин сырыттым я был на мясном базаре и в прочих местах; уоппускатыгар бултуур эҥин во время отпуска он охотится и занимается чём-нибудь подобным.

1. аат.
2. Туох эмэ атынатына, арааһа, араастаныыта. ☉ Разнообразие, разнородность чего-л.
   Билэрбит элбэҕин! Ол иһин санаабыт эгэлгэтэ элбэҕин! Н. Лугинов
   Александр оҕо эрдэҕиттэн дьоҕурдаах буолан, оонньуур эгэлгэтин оҥороро. М. Доҕордуурап. Эбэ кытыытыгар, үөһүгэр, дьонноох сиртэн тэйэн, кус эгэлгэтэ хараара устар. С. Маисов
   Остолобуой дьиэ остуолларыгар сахалыы бүлүүдэ эгэлгэтэ тардылынна. А. Бродников
   △ Туох эмэ ымпыга-чымпыга, уустук, ииспэрэй уратыта, эриэккэһэ. ☉ Особенность чего-л. сложного, причудливого
   Застава начаалынньыгын эбээһинэһин толоро олорон пограничнай сулууспа үгүс эгэлгэтин билбитим. Н. Якутскай
   Биһиги көрдөхпүтүнэ, киинэни судургу эргитэ эрэ тураҕын, онтукаҥ иһигэр киирдэххэ, эмиэ син эгэлгэтэ үгүс буолуо, бука. Д. Таас
   Эн туттардыҥ чаҕылхай сибэккини Ол санатта ааспыты, кэлэри, Эдэр саас дьикти эгэлгэтин, Таптал этиллибэт кэрэтин. И. Федосеев. Айылҕаҕа эҥин араас эгэлгэ, киһи үөйбэтэҕэ-ахтыбатаҕа туох суоҕа баарай… С. Маисов
3. кэпс. Ким эмэ ол-бу бириинчик баҕа санаата, талымаһа. ☉ Чей-л. каприз, чья-л. прихоть, причуда
   Билигин кырдьар сааспар, олоҕум тубустаҕын аайы, эгэлгэм элбээн иһэр. И. Гоголев
   Ийэҥ төһө да ыарыйдар, соҕотох, атаах кыыһын сэттэ эгэлгэтин толоро сатыыр иһин кыһанар. М. ОбутоваЭверстова. «Һэ, бу оҕо эгэлгэтин!» — оҕонньор мин эппиппин сөбүлээбэтэ. «ХС»
4. даҕ. суолт. Атын-атын, эҥин араас, арааһынай. ☉ Разный, разнообразный
   [Уол] тыа араас кыылларын туһунан эһэтиттэн эгэлгэ кэпсээннэри истэрэ. Далан
   Мэктиэтигэр ойуур быыһа эгэлгэ ырыалаах чыычаах саҥатынан туолла. П. Филиппов
   Бу эһиги национальнай бүлүүдэҕит курдук тэриллибит эгэлгэ аһы көрө иликпин. А. Бродников
   ◊ Күн эгэлгэтэ кэпс. — туох саныыра барыта, туох ааттаах барыта. ☉ Всякая всячина, разные разности, все что угодно
   Өлүөнэ өрүс эбэтигэр, Муустаах муораҕа, араас алтаны, көмүһү, онтон да атын күн эгэлгэтин кэһиитин киллэрэр. Суорун Омоллоон
   Кинилэр күн эгэлгэтин барытын кэпсэтэн, оҕо эрдэҕинээҕилэрин, эдэр саастарын санаһан, ахтыһан бараллар. А. Бэрияк
   Өлөксөй хааһахтан хостоон эрэр курдук күн эгэлгэ кэпсээнин, сэһэнин да истээрилэр чугас эргиннээҕи дьон ааммытын саппаттара. С. Маисов. (Этэр) тыл эгэлгэтэ — тыл баайа, хомоҕой тыл. ☉ Богатство, выразительность языка
   Эдэр-сэнэх эрдэхпинэ Эйигиннээҕэр буолуохтары Этэр тылым эгэлгэтинэн Эт сүрэхтэрин Эймэнитэр буоларым. А. Софронов
   Быдьар тыл эгэлгэтин ол уу баһааччыттан истиэххэ сөп. И. Гоголев
   Этэр тыл эгэлгэтигэр бырааттыы Мординовтар иккиэн умсугуйбут ахан дьон. М. Чооруоһап
   ср. бур. эрхэлгэ ‘каприз’, эвенк. эгэлгэ ‘разнообразие’

I
1. аат. Ол-бу, араас барыта. ☉ Разнообразие чего-л., всякая всячина
Эҥини билэ-билэ, Элбэх дьон баарыгар эппэт идэлээх эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эҥини көрсүбүт эргэ синиэлин сыттанан …… сытынан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
[Өрүүсэ] киирэн хотон иһигэр торбос баһыгар олорон, эҥини барытын санаата. Эрилик Эристиин
2. даҕ. суолт. Араас, элбэх араастаах, дьүһүннээх, эгэлгэлээх. ☉ Разный, различный, разнообразный
Эҥин дьону кытта эҥэрдэһэн, Эн-мин дэһэн эйэлээхтик олоортум. А. Софронов
Эҥин эндир да кэллэр Эрдээх дьонтон хаалымаар. С. Данилов
Кини баһаам элбэх Эҥин сибэккилэри илиитигэр туппут. М. Доҕордуурап
Дьэ, эҥин кыһалҕа баар буолар диэтэххит. И. Бочкарёв
♦ Ийэтигэр эппэтэх эҥин тылын этит — ийэтин-аҕатын ырыатын ыллат диэн курдук (көр ийэ-аҕа)
Ийэтигэр эппэтэх эҥин тылын эттэ, аҕатыгар саҥарбатах амарах үтүө тылын тылласта. Ньургун Боотур
Дьэ оттон тыыннаахтыы тутар күннээх буоллахпытына, тугу хоргутуоххунуй, ийэҕэр эппэтэх эҥин тылгын этитиэм …… хааҥҥынан сууйуом, оһоҕоскун муоһалыам. П. Ойуунускай. Эҥин (эҥинэ) бэйэлээх — 1) уһулуччу үчүгэй, туйгун; мааны, талыы. ☉ Превосходный, отменный, прекрасный; нарядный, красивый
Эҥин бэйэлээхтэрбит сэрии уотугар сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
[Мэхээлис:] Эҥин бэйэлээх кыргыттар бааллар эбээт. Холобура ити Дьиибэ Лэкиэс кыыһа Сибиэтэ. Эчи өйө-мэйиитэ, үлэһитэ! С. Ефремов
Куорат иһигэр эҥин бэйэлээх донской, амурскай боруода аттары миинэ-миинэлэр, байыаннайдар кэлэн-баран, өрө тыыннаран эрэллэр. Бэс Дьарааһын
Эҥин бэйэлээх сэлиик аттар, кур оҕустар, тардыылаах көлөлөр киниэхэ бааллар. М. Доҕордуурап; 2) арааһынай, араас көрүҥнээх, элбэх араастаах, эгэлгэлээх. ☉ Разные, разнообразные, разнородные, отличающиеся друг от друга по каким-л. признакам
[Хатыҥ] туоһа эҥин бэйэлээх иһит, муҥхаҕа, илимҥэ хотоҕос буолар. Суорун Омоллоон
Бэрт уһуннук астаһан баһымньытын угун төрдүн туурда. Онно да элбэх сыра-хара барда, эҥин бэйэлээх тыллар туттулуннулар. М. Доҕордуурап
Булчут киһи бултаабатаҕына тэһийбэт, тулуйбат, түүнүн түүлүгэр биир кэм эҥинэ бэйэлээх бултар эккирэтэ сылдьаллар эбэтэр аргыстаһан хаамсаллар. «ХС». Эҥин тама эстэн түөлбэ. — тугу да гынарыттан ааһан, кыаҕа баранан. ☉ Не найдя выхода, исчерпав все свои возможности в чём-л. (напр., в воспитании ребёнка)
Ийэтэ эҥин тама эстэн, мааны тыла баранан, оҕото уон икки сааһыгар тиийиитигэр абаҕатыгар Чоочо кинээскэ баран: «Оҕом тылбын истибэт буолла», — диэтэ. «Чолбон»
Эҥин тылын эттэ — ийэтин-аҕатын ырыатын ыллат диэн курдук (көр ийэ-аҕа). Мин уолбун Тимир Ыйыста Хараны, Орто дойдуга тахсыытыгар, эҥин тылбын этэ сатаабытым. Саха фольк. Эҥин тылгын Этэн-тыынан, Этэ-хаана Эймэниэр дылы Иэйээр-туойаар. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. өҥин ‘другой, иной’
II
аат эб. Этиллэр предмеккэ киниэхэ маарынныыллары кытыарантүмэн холбуур суолтаны көрдөрөр. ☉ Выражает собирательность путём приобщения, присоединения других подобных понятий к значению названного имени
Хойгуону эҥини онтон ылыаҥ этэ. Н. Заболоцкай
Ол [сэлиэһинэй] оннугар наар ньэчимиэни, эбиэһи эҥин ыһабыт. А. Фёдоров
Онон саһыл, кырынаас эҥин да баар буолуон сөп. «ХС»
△ Туохтуурунан бэриллибит кэпсиирэҕэ сыстан, хайааһыны түмэн-холбоон көрдөрөр. ☉ Примыкая к глагольному сказуемому, выражает собирательность действия
Киһи тылын истимтиэ эҥин. Амма Аччыгыйа
Кэм кини [Доропуун оҕонньор] онон-манан түбүгүрбүтэ, сайыны быһа оттообута, ол быыһыгар аны пиэрмэ саһылларыгар балыктаабыта эҥин баар буолааччы. Н. Заболоцкай
Арай, куоракка уулуссаны кэриирдиир үһү, тугу эрэ оҥорон хаайыыга олорбут эҥин диэн иһиллэр. А. Фёдоров