киллэҕэһинэ киирбит — улаханнык кыыһырбыт, киҥнэммит. ☉ Разозлиться, рассвирепеть, разгневаться
Киллэҕэһинэ киирдэ да, Кэргэнин сынньар дииллэрин Итэҕэйбэт этим. С. Руфов

туохт. Кыыһыра, кыйахана түс, абалан. ☉ Рассердиться, разозлиться, возмутиться
[Ньукуус:] Кыньыраал даа, Кытыастар хаан даа?.. Ол тугу сии манна Уолуктанан кэллэ? Суорун Омоллоон
«[Сүөһү] өллөр өллүн», — Мадьыала утары уолуктаммыта. Далан

туохт. Туохтан эмэ олус күүскэ кыыһыр. ☉ Сильно разозлиться на кого-что-л., испытывать чувство большой досады, возмущаться
Алтан Харах онтон кыһыйан-абаран, Болтоһуну иин курдук иҥнэрэн баатта үһү. Күннүк Уурастыырап
Дьэллик кыһыйа-абара саныы истэ. Н. Заболоцкай
Суоппар Алик кыһыйан-абаран өрө мөхсө түстэ. П. Егоров

туохт. Санааҥ кыынньан кыйаханан кэл, уордай. ☉ Сердиться, злиться
Оҕонньор кыыһыран, утары көбдьүөрүйэ түстэ. Амма Аччыгыйа
Нина кыыһыран хоһугар тилир гынар. Далан
«Сааны биэр!» — диэтэ лейтенант уонна киһи кыыһырдаҕына көрөр хараҕынан миигин көрдө. Т. Сметанин
♦ Тото кыыһыр кэпс. — олус күүскэ, кыайан саҥарбат да буола кыыһыр. ☉ Сильно разозлиться, быть вне себя, выйти из себя от злости
Түүн Наһаар дьиэтигэр тото кыыһырбыт киһи тиийбитэ. Суорун Омоллоон
Чээбий соруйан үрүтүн үөһэ мээрилии турбут. Оҕонньор онтон тото кыыһыран хаалбыт. Күннүк Уурастыырап. Үллэ (үллэччи) кыыһыр — күүскэ кыыһыран, уордайан кытаран, быыппастан хаал. ☉ Побагроветь от гнева, кипеть от злости
Кини элэккэй, сэргэх, көрдөөх-нардаах уонна үллэ кыыһырбыт киһини күллэрэр сытыы тыллаах, үчүгэй майгыннаах эдэркээн уолчаан. Болот Боотур
«Үлэ кэмигэр дьону аралдьытар, бу тугуй? Эһигини барыгытын хаайтарыам, хара ыттар!» — Семенов үллэ кыыһырбыт. А. Сыромятникова
Андриан үллэччи кыыһырда. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. хычур ‘хулить, очернять, злобствовать’

туохт.
1. Илиигэр сүгэни ыл, тугу эмэ оҥорорго сүгэнэн тутун. ☉ Брать в руки топор, делать что-л. при помощи топора
Оҕонньорум бухатыыр киһи этэ. Буойунаҕа үлэлиирэ. Сүөһүгэ хаһан да сүгэлэммэт этэ. И. Гоголев
Кими кэрдээри сүгэлэнниҥ? Сүгэҕин быраҕа тарт, чэ, ыттым! Дьуон Дьаҥылы
Сүгэлэммэккэ эрэ, быһаҕынан уҥуоҕун алдьаппакка хол, буут араарар. «Чолбон»
2. Сүгэни харбаан ыл, кимиэхэ эмэ сүгэнэн түс. ☉ Хвататься за топор, угрожать кому-л. топором
Күөнэххэ сүгэлэммиккэ дылы (өс хоһ.). Төһө да кыһалҕа кыһайдар онно [хатыҥҥа] сүгэлэнэрбин санаатахпына, хараҕым уута саккырыах, илиим төттөрү тардыах курдук. «Кыым»
Эдэр табаһыт, холуочуйан баран маачаха аҕатыгар сүгэлэммит. «Чолбон»
♦ Сүрэххэр сүгэлэн, быаргар быһахтан — кимиэхэ эмэ олус кыйахан, куһаҕаны санаа. ☉ Сильно разозлиться, затаить злобу на кого-л.
Бу Татаар кыыһа Дьэбдьиэскэ, эн бу туох буолан сүрэххэр сүгэлэнниҥ, быаргар быһахтанныҥ? Ыал хамначчыта, умнаһыт сордоох буолбатаххын дуо эн? Амма Аччыгыйа

I
аат.
1. Уор-кылын, ис-иһиттэн уохтаах кыыһырыы; ис-иһиттэн кыыһырымтаҕай, куһаҕан, өһүргэс майгы. ☉ Ярость, злость, гнев
Ээ, дьэ киҥ да баар кырдьаҕаһа! Амма Аччыгыйа
Киҥэ тугунан диэлийэр. Р. Баҕатаайыскай
2. эргэр. Быһыы-майгы, майгы-сигили; бэрээдэк. ☉ Характер, нрав; поведение
Үтүө киҥ. ПЭК СЯЯ
Куһаҕан киҥнээх аҕабыыт дөйүҥү Сыҕаайап кинээс аньыытын этитэр. Амма Аччыгыйа
Баай Капитонов наһаа бардам, куһаҕан киҥнээх, таһыырдаах киһи этэ. М. Доҕордуурап
♦ Киҥин сиэппит — олус кыраттан да кыыһырар-тымтар. ☉ Чрезмерно раздражительный
Кэргэн дьахтар …… киҥин сиэппит баҕайы. М. Горькай (тылб.). Киҥҥин ыкка сиэт — сиэри таһынан кыыһырымтаҕай буол. ☉ Быть чрезмерно раздражительным, гневливым
[Эмээхсин] киҥин ыкка сиэппит. БТТ. Киҥ хаата — наһаа киҥнээх киһи. ☉ Чрезмерно вспыльчивый, гневливый человек
Киҥ хаатыттан аанньа киһи тахсыа суохтаах. Ф. Постников. Киҥэ алдьанар — улаханнык кыыһырар, куһаҕан майгыланар. ☉ Гневаться, раздражаться
Туоскун киҥэ биллэ алдьанан барда. Софр. Данилов
Эриҥ кымньыытын суохтааҥҥын, киҥиҥ алдьанар буоллаҕа дии. Ч. Айтматов (тылб.). Киҥэ киирдэ — кыыһырантымтан турда. ☉ Разгневаться, разозлиться
Тойоммут эмиэ киҥэ киирбит, сэрэниҥ. М. Доҕордуурап
Хобороос, киҥэ киирэн, …… кыыһы баттахтаабыта. А. Сыромятникова. Киҥэ холлор — бүтэйдии кыыһырар-тымтар; кыыһыран оргуйар. ☉ Быть охваченным глухой яростью; кипеть гневом, злостью
Эһэ киҥэ холунна. Суорун Омоллоон
Марба киҥэ холлон олорор. Күндэ. Ыт киҥэ киҥнээх — сиэрэ суох кыыһырымтаҕай. ☉ Чрезмерно раздражительный; яростный
Баай аймах бүтүннүүлэрэ ыт киҥэ киҥнээх буолаллар. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. хыҥ ‘враждебный, злобный, злой (о взгляде)’, тур. кин ‘ненависть, вражда, месть’
II
тыаһы үт. т. Чуолкайа суохтук, бүтэҥитик диэрийэн иһиллэр тыас. ☉ Звякающий с низким глухим раскатом звук
[Куба] Хоҥ-куҥ, киҥ-клии, Доҕоруом, кэлиий нии. Суорун Омоллоон
[Чуораанчык тыаһа] «киҥ-киҥкиҥ». Н. Тарабукин (тылб.)

I
аат.
1. Киһиэхэ аҕатын эбэтэр ийэтин аҕата. ☉ Отец отца или матери, дед
Тоҕус уоннаах эһэтигэр Толя кэпсээн чэмэлийэр. П. Тобуруокап
Кини эһэтэ Быралгы былыр тайҕаҕа киирэн баран төннүбэтэҕэ үһү. И. Гоголев
Эһэм төһө да кырыйдар, Баттаҕа төһө да маҥхайдар, Көрүдьүөс күндү сэһэннээх, Көр-күлүү кэпсээннээх. Т. Сметанин
2. харыс т., итэҕ. Уот иччитигэр эбэтэр булт иччитигэр Байанайга ытыктаан, сүгүрүйэн туһулааһын, туһулаан этии (үксүгэр тард. сыһыар-х уонна «тойон» диэн тылы кытары тут-лар). ☉ Почтительное обращение к духу огня или духу леса и воды, покровительствующему охотничьему или рыболовному промыслу, — Баянаю (обычно употр. с притяж. аффиксом и добавлением слова «господин»)
Харыс бытык, Хаччы сото, Сээркээн сэһэн, тойон эһэм! Ыраах даа буолларгын ыксалаан, Суох даа буолларгын чугаһаан, Түскэ сүбэлээ, Айылгыга алҕаа! А. Софронов
[Сайсары уот иннигэр сөһүргэстиир:] О, тойон эһэм! Олус да ууннулар, Наһаа да дайбаатылар, Эгэ да диэлийдилэр! Суорун Омоллоон
Бардам тутуу, Барылы кэскил, Баай Байанай, Тойон эһэм обургуо! С. Зверев
◊ Баай барыылаах Байанайым (<Тойон> эһэм, эһэкэм) көр барыылаах
Баай барыылаах тойон эһэм, «эһээ» диэтэхпинэ, «эһээ» диир курдук буоларыҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
[Манчаары — Чоочоҕо:] Эн үтүөҕүн умнар күннээх буоллахпына, миигин Баай хара тыа иччитэ Баай байанай эһэм Балым баайыттан матардын! А. Софронов
Хос эһэ көр хос II. Былыр хос эһэҥ эрэйдээх алаас ыалын аччыктыыртан быыһаары, бэйэтин сүөһүтүн сиэтэн буруйданан хаайыыга быраҕыллан сарбыллаахтаабыта. Айысхаана
Ыал амарах аҕата, эйэҕэс эһэтэ, хос эһэтэ. СВИ СММТО
Былыыр-былыр арай биирдэ эн хос эһэҥ миигин, эдэр уолчааны, ыраах балыктата муора туонатыгар илдьэ барда. А. Кривошапкин (тылб.). Эһэ кылын көр кылын I. Эһэ кылыным Ньурбаҕа биллэр-көстөр күүстээх киһи эбитэ үһү. Эһэ тойон көр тойон. Кыыһым оҕолорун кытары эһэ тойонун аахха ыалдьыттыы бардылар
ср. др.-тюрк. эчү апа ‘предки’
II
аат. Кугастыҥы күрэҥ түүлээх улахан адьырҕа кыыл. ☉ Крупное хищное млекопитающее с длинной бурой шерстью, медведь
Эһэ хатан баҕайытык кыланна, …… хааһаҕы быраҕаттыыр курдук тыа диэки омуннаахтык ойуоккалыы турда. Т. Сметанин
Эһэ күһүн арҕахха киирбэккэ сырыттаҕына торҕоннуур, киһигэ-сүөһүгэ кутталлаах буолар. И. Сосин
Эһэ суоһа-суодала бэрт буолан, былыр итэҕэл баарын саҕана дьон ордук куттанара. ПАК ЭТ
♦ Харыга аспыт эһэ көр хары. Оҕонньор, сатаҕай илиилээх уолуттан кыыһыран-кыйыттан, харыга аспыт эһэ курдук буолан олорор. Эһэ баһа буолан олорор — суостаах-суодаллаах көрүҥнэммит. ☉ Иметь грозный, устрашающий вид (букв. выглядит [как] медвежья голова)
[Уоһук:] Былыр киэҥ сирдээх, халыҥ баайдаах, элбэх үлэһиттээх баайдар, кулаактар аҕай эһэ баһа буолан олорбуттара. Күндэ. Эһэ кымырдаҕастаабытыгар дылы көр кымырдаҕастаа. Эһэ кымырдаҕастаабытыгар дылы (өс хоһ.). Эһэтэ киирбит — улаханнык кыыһырбыт, кыйахаммыт. ☉ Разгневаться, разозлиться (букв. его медведь [в него] вошёл)
[Кинээс] дьиҥэр эһэтэ киирэн олорор. Н. Заболоцкай
◊ Кэриим эһэтэ — мэнээк эһэ диэн курдук (көр мэнээк)
Иллээх-эйэлээх ини-биилэр иннилэрин биэрбэттэр, кинилэртэн оннооҕор кэриим эһэтэ хорҕойор. Айталын
Мэнээк эһэ көр мэ- нээк. Быйыл чугаспытынан мэнээк эһэ баар буолбут. Олгуйдаах эһэ көр олгуй. Оҕокком, ойуурга өр сылдьан, Олгуйдаах эһэҕэ түбэспит. Д. Апросимов
Кэнники Афанасий убайдарын булан баран өссө икки эһэни бултаабыттара. Онтон биирдэстэрэ олгуйдаах аарымата этэ. «ХС». Сырҕан эһэ — ордук киҥнээх, адьырҕа эһэ. ☉ Лютый, свирепый медведь
Сырҕан эһэлэр кэлэн, Сытырҕаан сырдырҕаттылар, Чөҥөчөгү кырбаатылар. Эллэй
Сырҕан эһэ сынаҕалыыра, Боруллуо көтөр боруҥнуура, Хара суор үөрэ Хааҕыргыы халаахтыыра. С. Зверев
Лоҥкууда үрэх, сырҕан эһэ арҕаһын түүтүн курдук, хара ыарҕанан бүрүллэн уһаан-тэнийэн сытта. М. Доҕордуурап
Үрүҥ эһэ көр үрүҥ. Бу дойдуга киһи тыынын быһаары кэтээччи-манааччы эрэ элбэх: буурҕа, аас-туор олох, муора үрүҥ эһэтэ, торҕон бөрө үөрэ. Н. Якутскай
Үрүҥ эһэ арҕаһа Үрүҥ мууһу быыһынан Өрүкүйэн көһүннэ, Үллэҥэлии хамсаата. Л. Попов
Хаардаах куйаар устун үрүҥ эһэлэр мээмэйдииллэр. МЛФ АҮө
Хаамыы эһэтэ көр хаамыы. Ити кэнниттэн кэпсэтии хаамыы эһэтин тула эргийбэхтээн ааста. Н. Заболоцкай
Хагдаҥ эһэ көр хагдаҥ. [Булчукка] Сүүрэр атахтаах барыта Сөһүргэстии түһэн истэ: Дьааҥы тэһии чубукута, Хара тыа хагдаҥ эһэтэ. Эллэй
Бэрт улахан хагдаҥ эһэ тыылыы тэбэн сытар. Эрилик Эристиин
Мотуок солконон нуоҕалдьыйбыт ойуур, дьүдьэйбит хагдаҥ эһэ арҕаһын түүтүнүү, кугдарыйбыт. М. Доҕордуурап
Эһэ бараах көр бараах. Биһиги дьоммут бара сатаан, кустарыгар ханыылаттахтара аатыран, биир эһэ барааҕы кытта икки чөкчөҥөнү өлөрдүлэр. Н. Заболоцкай
Тыһыынча тоҕус сүүс биэс уон сэттэ сыллаахха Улуу арыыга тиэрбэстээх эһэ барааҕы өлөрбүттэрэ. АЛА КК
Кынатын тоһуттаран сүүрэ сылдьар эһэ барааҕы туттулар. «ХС». Эһэ кырыымпата от көр кырыымпа. Оттуур алааспытыгар эһэ кырыымпата от быйыл хойуутук үүммүт. Эһэ мэнээ- гэ — сайынын кыайан уойбакка, эһэ күһүн арҕахха киирбэккэ бэйдиэ барыыта (маннык эһэ дьоҥҥо, сүөһүгэ олус кутталлаах буолар). ☉ Появление поздней осенью медведей-шатунов, не залёгших в спячку (такие медведи очень опасны для людей и домашнего скота)
Күһүн ырбыт, кыайан уойбатах кыыллар арҕахха киирбэттэр. Оннуктар киһиэхэсүөһүгэ олус кутталлаахтар уонна кыһын тоҥон өлөллөр. Итини эһэ мэнээгэ дииллэр. ПАК ЭТ. Эһэ сиир талаҕа — үрүҥ талах диэн курдук (көр талах). Бу тыаҕа эһэ сиир талаҕа хойуутук үүммүт

туохт.
1. Тастан кэлэн туох эмэ иһигэр баар буол. ☉ Входить, войти
Хас эмэ бартыбыаллаах дьон, сүр тиэтэлинэн кэлэн, дьиэҕэ киирдилэр. А. Софронов
Ол сытан эрэ көрдөҕүнэ, таһыттан биир сарыы сонноох, ынах этэрбэстээх киһи киирдэ. Н. Неустроев
Маайа, кыбыста-кыбыста, урукку тойонун аах олбуордарыгар киирэр. Н. Якутскай
Кыыһым мин бараары гыммыппар үөрбүттүү, хоһугар киирбитэ. С. Данилов
△ Булт сэбигэр хабылын, тутулун (кыыл, балык туһунан этэргэ). ☉ Оказаться пойманным, попасть в охотничью ловушку (о звере, рыбе)
Күөлбүт балыга аны тууга да, ардьааҕа да киирбэт буолбут. Н. Якутскай. Уоһук: «Хайа, сэгэриэм, бу хантан кустанныҥ?» Тимэппий: «Ээ, Тоҥуулаах үрэҕэр тиргэ ииппиппэр, онно киирбит.» Күндэ
Кынаттан күөйтэрдэҕинэ эрэ, муҥха ийэтигэр балык киириэхтээх. ПН ТОК
2. Арыый үрдүк сиртэн аллара диэки бар (хол., өрүскэ, күөлгэ, алааска барыы туһунан). ☉ Направляться куда-л. вниз, спускаться с более высокого места (напр., к реке, озеру, аласу)
Бастаан Саабалаах балаҕаннарыгар барыахха, ол кэннэ ойбоҥҥо киириэхпит буоллаҕа дии. А. Софронов
Бөлүүҥҥү кыраһа кэнниттэн оҕустаах сыарҕа суола алааска киирбит. Н. Якутскай
Мин эрдэ туран уу баһар күөлбэр киирэн далаһа тумсугар сууннум. И. Гоголев
Биһиги үөрүүбүтүн кытта өрүскэ муҥхалыы киирдибит. И. Данилов
△ Халдьаайыттан (киһини көмөр сиртэн) кэл. ☉ Спуститься с более высокого северного склона аласа, на котором якуты обычно хоронят покойников
Киһилэрин кистээн киирэннэр, мустубут дьон хоолдьуга этин аһаабыттар. Болот Боотур
3. Кытыы сиртэн киин, үөс сиргэ кэл. ☉ Перебраться, приехать из глубинки в центр
Бу, дьиикэй Туобуйа түгэҕиттэн киирбит, табаны-тайаҕы кытта сэргэстэһэн үөскээбит, бии Хахаарытта кыыһа Харытыана хамначчыт эрэйдээх …… уу баһан иһэр эбит. П. Ойуунускай
Коммунизм холкуос булчута Дайыыла Дарамаайап тыаттан бэҕэһээ киирбитэ. Софр. Данилов
Кэбис, Майаттан мин аны Киирииһибин Дьокуускайга. Баал Хабырыыс
△ Өрүс, күөл үөс өттүгэр эбэтэр арыытыгар тиий. ☉ Пробраться на середину реки или на остров
Ол курдук кинилэр Арыыга киирэннэр, Тыыта суох хаайтаран, Таах өрөөн хаалтара. С. Данилов
Борууну туораан, кууран хаалбыт тас үөскэ киирдим. Т. Сметанин
Оҕус эмискэ баҕайы үөс диэки киирдэр киирэн харбаан барбахтаан иһэн тоҕо эрэ төттөрү эргиллэн таҕыста. «ХС»
4. Кимиэхэ эмэ кэл, кимиэхэ эмэ сырыт; ханнык эмэ сололоох киһини кытта көрүс. ☉ Зайти к кому-л., навестить кого-л.; быть на приеме у кого-л.
Алмаас таас сандаарар дыбарыас Алаарбыт-күндээрбит аанын аһан Хоруол судаарга киирэн хоруйдаан кэбистэ. П. Ойуунускай
Сарсыарда Оноҕочоон Чоохоон баай Хара Хааҥҥа киирэн кэлэр. Суорун Омоллоон
Болдьохтоох кэмҥэ мин Михайловка киирбитим. Н. Якутскай
Бэрэссэдээтэлгэ киирэн хайдах этиэхтээҕин толкуйдаан көрдө. Т. Сметанин
△ Кими эмэ кытта охсуһа кэл, сэриинэн саба түс. ☉ Прийти к кому-л. с намерением сразиться, идти на кого-л. войной
Илиэһэй илэ бэрдигэр Илэ бэйэбинэн киирдэхпинэ, Оһолго оҕустарыаҕым, Очурга тэптэриэҕим. П. Ойуунускай
Россияҕа күүс өттүнэн киирбит ньиэмэс омугу утары сэриини күүһүрдүөхтээхпит. Амма Аччыгыйа
5. Туох эмэ (үксүгэр ойуур, үүнэн турар от) ортотугар, быыһыгар баар буол. ☉ Оказаться в центре, в середине чего-л., войти в центр, середину чего-л.
Кэдэлдьи алаас уонна Баатты хочото чараас тыалаах үрдүк арҕас халдьаайынан быысаһаллар. Ол чараас тыаҕа киирдэххэ, хочолоох алаас иккиэн көстүбэттэр. Амма Аччыгыйа
Оҕотун саҥа киллэрбит чөккөөкү от саҕатыгар ньыкыйан олорон иһиллээмэхтээт, өлөҥ быыһыгар киирэн хаалла. И. Гоголев
Эн байанайдаах тыаларгар мин киирэбин, Соргубар эрэнэ, суһал хаамыынан. С. Данилов
[Иван Иванович:] Оҕолоор, кэлиҥ түргэнник, ойуурга киирэ охсуоҕуҥ. Улахан наада баар. С. Ефремов
Мойот саатын туппутунан ойуурга киирдэ. Т. Сметанин
6. Саас соҕурууттан көтөн кэл эбэтэр күһүн соҕуруу күргүөмүнэн бар (кус-хаас туһунан); күргүөмүнэн көтөн кэл (бултанар уу көтөрө сарсыарда, киэһэ күөлгэ, өрүскэ кэлиитин этэргэ). ☉ Перелетать стаей (о перелете птиц); прилетать (о массовом прилете водоплавающей дичи к воде на утренней или вечерней зорьке)
Ол баҕас уруккуттан да биллэр ээ: хаас киирдэҕинэ, үрэх баһыгар хаардаатаҕа диэччилэр. Далан
Үлэлэрин бүтэрбит дьон быһыытынан, хаас көтөрүн кэтэһэн олордулар. Кыһытыан иһин, хаас киэһэ, сарсыарда да киирбэтэ. В. Протодьяконов
Килэччи тоҥно эмиэ уум, Көтөр эмиэ киирбэтэ. Урсун
Кус-хаас киирэр саҥата иһиллэргэ дылы. Н. Павлов
△ Хотугу муора арыытыттан туундараҕа таҕыс (дьиикэй таба маассабайдык кэлиитин туһунан этэргэ). ☉ Перебраться стадом (о миграции диких оленей)
Аҕам, бука, синньэ кэлэрэ буолуо: кыыл киириэ эрдэ эбээт. Болот Боотур
7. Тугу эмэ курдаттаан, өтөн иһирдьэ баар буол (өт); эккэ-хааҥҥа, дууһаҕа билин. ☉ Проникнуть, просочиться сквозь что-л. (напр., о солнечном свете), подхватить, подцепить (о болезни)
Толомон маҥан күн Төлөнө киирдин диэн, Тоҕус уолҕан-чуолҕан түннүктээх. П. Ойуунускай
Биирдэ харахпар ыарыы киирбитин, «кугас ынах сааҕа эмп буолар үһү» диэбиттэрин кырдьыктанаммын, былаакка ынах сааҕын суулаан баран, харахпар баанан хоммутум. Амма Аччыгыйа
Оччотооҕуга ийэлэрэ Кантира бокуонньук, муннугар тумуу да киирбэккэ, өлүөр хаалбыта. Эрилик Эристиин. / / Киһи этин-сиинин иһигэр, этин сааһыгар баар буол. ☉ Оказаться в теле человека, проникать, попадать в тело человека
Сэмэн ытыһын чэрин дуу, ытыһыгар мас киирбитин дуу кытаахтаһан, кыҥастаһа турар. Амма Аччыгыйа
Хараҕар сыыс киирбитэ Хас да хонук ааспыта, Баппыыска да биэрбитэ Умнуллан барбыта. П. Тобуруокап
«Дэҥҥэ киирбит сыыһы Тибиирэн таһаараллар», — диэн Кимтэн эрэ истибитин Кичимэ өй умнубатах. Т. Сметанин
8. Сүрүн үөскэ эбэтэр муораҕа түс, улахан ууну кытта холбос (үрэх, өрүс туһунан). ☉ Впадать в основное русло или в море (о речке, реке)
Өлүөнэ өрүс Ол тиийэн, Хотун эбэтин Холлугурас муус Хоонньугар киирэн, Хоһоонноон холдьугуруу сытта. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тоҕус уон тоҕус Дуолан үрэхтэр Холбоһон куугунаан киирбит Холбороҥ маҥан хочолоох. П. Ойуунускай
△ Барар хайысханы бул; суолга таҕыс. ☉ Найти направление движения, выйти на дорогу
Кини булчут оҕонньор ыллыгар киирэн баран, суоллаан отууга тиийбитэ. Суорун Омоллоон
Күрбэ айаҕар тиийиитигэр биир хобураак (лаама таҥаратын дьиэтин үөрэнээччитэ) иннин күөйэ сүүрэн суолга урут киирдэ. Эрилик Эристиин
Биһиги сирбит күчүмэҕэйин саҥата суох түһэн, суолбутугар киирдибит. Н. Заболоцкай
9. Үлэ, үөрэх тэрилтэтигэр, сойууска ылылын, баар буол. ☉ Устроиться в какое-л. учреждение, стать членом какой-л. организации, объединения, поступить (на учебу, работу)
Таҥара көмөлөһөн үөрэххэ киирдэргин үчүгэй этэ. А. Софронов
Бу Миисэ, оттон бу улахана Бааса, аны күһүн оскуолаҕа киирээри сылдьар киһи. Амма Аччыгыйа
Эн кыайыылааххотуулаах Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр киирдиҥ буолбаат?! Суорун Омоллоон
Таня, тоҕоостоох үлэҕэ киир, орто үөрэхтээх киһи үлэтэ суох сылдьара табыгаһа суох. М. Доҕордуурап
10. Саҥа дьиэҕэ көһөн кэл, олохсуй. ☉ Переехать, заселиться в новое помещение, новый дом
Эрдээх, хоһуун эн үлэҕэр Эрэммиппит туһугар, Дьэдьэн саҕа дьиэҕэр киирэр Малааһыҥҥар эн ыҥыраар. С. Данилов
Бүгүн ураһабытыгар киирэр үөрүүлээх күммүтүгэр Доҕотторбут ыалдьыттыы кэлиэх буолбуттара. И. Гоголев
Быйыл балаҕан ыйыгар Саҥа дьиэҕэ киирдибит. И. Эртюков
11. Тугунан эмэ сабарданан, туох эмэ кэннигэр, күлүгэр түһэн көстүбэт буол, сүт. ☉ Стать невидимым, исчезнуть, потеряться из виду, утонуть в чем-л. (напр., в пламени, пыли). [Кыталык кыыл] Көттөр-көтөн, Күндээрэр саһарҕа уотун Күлүмнүүр төлөнүгэр киирэн, Халлаан тардыытыгар симэлийэн, Харахпыттан мэлийэн хаалбыта. Күннүк Уурастыырап
Баһаар иһинээҕи дьон быыл будулҕаныгар киирэн бары быыл буолан, иҥэн-сүтэн бараллар. Эрилик Эристиин
△ Саҕахха түс, былыкка сас (күн, ый туһунан). ☉ Закатиться, спрятаться за облако, садиться (о солнце, луне)
Сотору ый киириэ, ыйдаҥа сүтүө. Амма Аччыгыйа
Уол, күн киириэр диэри аһаан, сынньанан баран, таһырдьа тахсан сүтэн хаалар. Суорун Омоллоон
Күн манна түүннэри киирбэт, Көҕүтэн киһини симнэрбэт. П. Тобуруокап
12. Ханнык эмэ испииһэккэ баар буол. ☉ Быть включенным в какой-л. список (о ком-л.), в какой-л. текст (о чем-л.)
Итиннэ [сурукка] итэҕэс биинтэлэр нууччалыы ааттара киирбитэ буолуо дии, ону көр эрэ. А. Софронов
Саха мифологията баай уобарастардаах. Ону бу кинигэҕэ киирбит айыылар тустарынан тойуктар туоһулууллар. Д. Софронов
Тыаҕа тахсар хомсомуоллар испииһэктэригэр киирбитим. С. Ефремов
Куобах сир аатыгар син кииртэлээбит. Багдарыын Сүлбэ
13. Туох эмэ иһигэр бат, сөп буол. ☉ Соответствовать по размеру чему-л., приходится впору, вмещаться во что-л. [Арыгыны] Баарса аалга Батыаҕынан хаалаан, Уйуоҕунан уган, Киириэҕинэн симэн баран …… [ыыталлар эбит]. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Тордуйа] кырата үс ыстакаан киирэр истээх иһитэ буолан таҕыста. Суорун Омоллоон
Мин кэлэрбэр холкуос дьоно аҕыс уон сүөһү киирэр типовой хотон акылаатын түһэрэ уонна саҥа баанньык дьиэтин тута сылдьаллара. Н. Заболоцкай
14. Ханнык эмэ балаһыанньаҕа түбэс (үксүгэр куһаҕан балаһыанньа туһунан этэргэ). ☉ Попасть в затруднительное, незавидное положение, оказаться в такой ситуации
[Кырасыабай уол буоллаҕына] Иэдэһинэн оонньуур Эмэн дьахталлар Элэктэригэр киириэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үөлээннээхтэриҥ үөҕүүтүгэр кииримэ, Холоонноохторуҥ хоһуутугар кииримэ. П. Ойуунускай
Мин, биллэн турар, оччо кутурҕаҥҥа киирбит дьону хомотуом дуо, бырастыы гыммытым. Далан
15. Тугу эмэ сабардаан, тоҕо анньан кэл, хайа эмэ өттүнэн үтэн инниҥ диэки бар; тугу эмэ бүөлүү, хаххалыы тур. ☉ Надвигаться, наступать, накрывая собой все пространство; заслонять собой что-л. Өстөөхпүт, дьэ, киирэн испитэ, Өлөрөр санаанан кэлбитэ. П. Ойуунускай
Алдан хайыы-сахха кыдьымаҕа киирэн эрэр. Н. Якутскай
Уҥуоргу күөх иирэ, уһуктаан киирэн, лаглайан көстөр. Дьүөгэ Ааныстыырап
Оок-сиэ, ол үөһэ өттүттэн букатын болуот саҕа муус ыган киирэн иһэр. Н. Заболоцкай
16. Көрүүгэ, дьүүлгэ ылылын (ханнык эмэ докумуон туһунан этэргэ); иһилин (туох эмэ сурах туһунан этэргэ). ☉ Быть принятым к рассмотрению, обсуждению, к сведению (напр., о жалобе); поступить (об информации)
Киирбит сайабылыанньа биһиги ылар кыахпытыттан икки төгүлүнэн үгүс буолла. Амма Аччыгыйа
«Үҥсүү киирдэ — кэллин» диэннэр сугулаантан Налбыһахха Суһал илдьит ыыппыттар. Күннүк Уурастыырап
Оройуон кэмитиэтигэр нэһилиэк бэрэссэдээтэлэ күрээтэ диэн түргэн биллэрии киирбитигэр, Хорос Ньукуус диэн милииссийэ киһи таҕыста. Күндэ
17. Атын омуктан ылан туттулун (үксүгэр тыл туһунан этэргэ). ☉ Быть заимствованным у другого народа. Хабдьы мааны аата — курупааскы, нууччаттан киирбит аат. Н. Заболоцкай
Нууччаттан киирбит остуоруйалар саха фольклорун саҥа уобарастарынан байыппыттара. ССЛИО
Олохтоох говордар ылыммыт эбэҥкиттэн, эбээнтэн төрүттээх сорох ураты тыллара литературнай тылга билигин да киирэллэр. АПС СТЛ
18. Тугунан эмэ туһанан киһиэхэ чугаһыы сатаа; баайыс, ыксат. ☉ Подступиться, подойти с чем-л. к кому-л.; придираться под каким-л. предлогом
Атаһыыкапка ханнык тиэмэнэн киирэри, туох туһунан кэпсэтэри кини интэриэһиргиирин тута өйдүү охсубута. Далан
Кулаакка иитиллибитэ диэннэр, Курдат, куудумньулуу киирэннэр Эн силискин кэрбиэхтэрэ. С. Васильев
«Оттон ити биэлсэр хайа боппуруоһунан киириэх бэйэтэй?» — диэн Миитэрэй мунаахсыйа турда. Н. Заболоцкай
Туох албаһынан киирэн Сиидэҕэ ууну иҥиннэрэн Сэмэттэн куотуон талла. Т. Сметанин
19. Тугу эмэ (үксүгэр үлэ ханнык эмэ көрүҥүн, дьарыгы) саҕалаа. ☉ Приступать к чему-л. (работе, занятию)
Онтон чооруос хаһааһыгар киирбиттэр. Амма Аччыгыйа
Күргүөмүнэн үлэҕэ Көҕүтүһэн киириэҕиҥ. Эллэй
Холкуос от үлэтигэр саҥардыы киирэн эрэр кэмэ. Софр. Данилов
20. Саҕалан, биллэр-көстөр буол, күүһүр (ханнык эмэ иэйии, санаа, сатабыл туһунан этэргэ). ☉ Начаться, стать явным, проявиться (о чувствах, мыслях)
Харах уулаах хаппырыыһа Халыаннык киирэн Хаарчахтаталаан ылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оҕочоос …… дьэгдьийэн-чэпчээн, дьэ, туттуута киирбитэ. П. Ойуунускай
Кустар Мин ыттарбын эрэ бөҕөлөрө, аһарыыктара дьэ киирбитэ. Далан
Ырыа илбиһэ киирдэҕинэ — Биһиги дьоллоох оҕолорбут. С. Данилов
Кэпсээнэ киирдэр эрэ, уһун илиилэрин быластыы, холбуу охсунан кэбиһэр, туох эрэ итиигэ олорбут курдук эгдэҥэлиир. А. Федоров. Быһыйыҥ дьэ киирбит, күүһүҥ-уоҕуҥ дьэ эбиллибит курдук. С. Васильев
21. Ким-туох эмэ бас билиитигэр ылылын (үп-харчы, барыс туһунан этэргэ). ☉ Поступать в чье-л. распоряжение (о деньгах, барыше)
[Кулуба:] Ол быраабаҕа билигин төһө харчы киирэн турар? Н. Неустроев
Ким наадата баарый, мин сиэппэр дьон чорбох үбэ киирэригэр? С. Ефремов
Быйыл кырата 2250 солкуобай барыс киириэхтээх. П. Егоров
22. көсп. Тугу эмэ көҥүлэ суох тыыт, хаһыс. ☉ Залезть, забраться куда-л. без разрешения. Хохумай Бас үбүгэр киирбит (өс хоһ.)
23. Бар көмө туохтууру кытта хайааһын саҕаланан эрэрин бэлиэтиир. ☉ В сочетании с глаголом бар в служебной функции обозначает начало действия
Вася Губин бэрт дэлэгэйдик кэпсээн киирэн барда. Амма Аччыгыйа
Чүөчээски ыксаан, ытын ыҥыран киирэн барда. Суорун Омоллоон
Халлаан сырдаан биэрбэтэ. Лейба утуктаан киирэн барда. Болот Боотур
♦ Аакка киирбит көр аат I
Атахпар адаҕа саҕа аакка киирбит ыарахан бачыыҥкалаахпын. Д. Софронов
Айаҕар (иһигэр) ас киирбэт көр айах I. Малаанньыйа кыыс Сылгыһыт Сүөдэри дьиэтиттэн быалаах тахсыбытын көрбүтэ дьону дьиксиннэрбитэ. Айахтарыгар ас киирбэт буолта. Н. Якутскай
Натаа иэмэ-дуома суох аһаабыта буолла, иһигэр ас да киирбэтэ быһыылаах. Суорун Омоллоон
Дабыыт сууттанан барыаҕыттан Даарыйа утуйар уута айманна, айаҕар ас да киирбэт буолла. У. Нуолур
Айаҕар киирэн биэр көр айах I. Ол эрээри тоҕо мэник оҕо курдук быстах симиэрт айаҕар киирэн биэриэй? П. Ойуунускай
Айаҕар киир — айаҕар киирэн биэр диэн курдук. Эрин кытта сытарын туох эрэ адьырҕа кыыл айаҕар киирэр курдук санаата. П. Ойуунускай
Ол иһин даа. Брагина айаҕар киирбит буоллахпытына, бүттэхпит. А. Данилов
Айахха киирбиччэ көр айах I. Ааттарын билэргэ, Айахха киирбиччэ Аат анаталыахха. А. Софронов
Ити мин мээнэ айахха киирбиччэ саҥалаахпын ээ. А. Сыромятникова
Айыыга (айыыга-хараҕа) киир бар көр айыы III. «Адьас айыыга киирбэтэҕиҥ дуо?» — дириэктэр кыыһырбыта ааһан, дьиибэлээхтик күлэн ымайда. Н. Лугинов
Кыһалҕа бөҕө олуйан, кылгас бөҕө кыайан, мин сордоох айыыга-хараҕа киириэх бэйэм буолуо буоллаҕа дуо... Суорун Омоллоон. Албыҥҥа (угаайыга) киир (киирин) — атын киһи албаһыгар, сымыйатыгар түбэс. ☉ соотв. попасться на удочку
Аҕата сордоох эмиэ саҥа туран иһэн Дьаакыбылап кулуба угаайытыгар киирэн тэмтэрийбитэ. Н. Якутскай
Кини албыныгар киирэн, айыыны-хараны оҥоро сылдьаайаҕын. Р. Кулаковскай
Атахха киир — атаххар (сүһүөххэр) тур диэн курдук (көр атах). Аан маҥнай атахха киирэрбэр …… Куорсун-хорохой диэн Куугунаһар этилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аидка быыкаайык кыысчаан, Атаахтыырын билэн эрэр. Атахха киирдэ. Тылланан — Арааһы этэн күллэрэр. М. Тимофеев. Ахсааҥҥа киирбэт — дуона суох. ☉ соотв. не (идти) в счет
Ардыгар киҥирхаҥыр кэпсэтии Ахсааҥҥа киирбэт, биэбэккэм. Баал Хабырыыс
Илиигэ (илии иһигэр) киир көр илии. Хаһан эрэ тыа баайа, уу, сир баайа — барыта киһи илиитин иһигэр киириэҕэ. «ХС»
Илиигинэн киир көр илии. [Одуор:] Клим, көр, дьэбэлэй, ити илиитинэн киирдэ, оҕуста, кырбаата. Суорун Омоллоон
Мин билэбин, билээхтиибин-билээхтиибин, ким илиитинэн киирэр — ол дьиҥнээхтик таптаабат. Н. Габышев. Иннэбүргэс үүтүгэр киир — ис-искиттэн айман долгуй. ☉ Испытывать душевную тревогу, волноваться
Оҕонньордоох таптыыр оҕолоро көрдөрбүтүнэн туран иннэ-бүргэс үүтүгэр киирэн, тыынара кылгаан, киһи сибиэккиэх, хаана-сиинэ тосту уларыйан, күн-түүн эмнэрэн испитэ. Далан
Искэ киир көр ис IV. (Иһигэр) былас (икки, туора) муостаах киирбит көр ис IV. Сөбө доҕоор, киһим иһигэр, дьэ, былас муостаах киирдэ ээ, быһыыта. Суорун Омоллоон
Искэр туох былас муостааҕа киирдэ? «ХС»
Мин «испэр киирбэтиттэн» кини соччо хомойбот да быһыылаах. Амма Аччыгыйа. Итиигэ-буһууга киир — улахан ыксалынан, олус ыктаран үлэлээ. ☉ Работать в большой спешке, оказаться в аврале
Ордук хомуур кэмигэр итиигэ-буһууга киирэрбит. Ч. Айтматов (тылб.). Киирэн биэр — алҕаһаан, сыыһан, бэйэҕэр куһаҕаны оҥоһун. ☉ соотв. попадать впросак
Миигин ким барыта атаҕастыыр. Ити курдук бэйэм да киирэн биэрэн иһээхтиибин. Амма Аччыгыйа
Аны мантан антах ким даҕаны олуйан-моһуйан ыйыппытын иһин киирэн биэриэ суох тустааххын. Эрилик Эристиин
Хоруй суох. Хоруйдаан ким киирэн биэриэҕэй Бу маннык полисмен элбэҕэр. С. Данилов. Киирэрэ киирдэ — ыга кыыһырда, кыйаханна, киҥнэннэ. ☉ Очень сильно разозлиться, выйти из себя
Эмиэ киирэрэ киирдэ ээ. И. Гоголев
Сороҕор син киһитийэр буоллаҕым дии. Киирэрим киирдэҕинэ, эн да оҕоҕун маа бэйэлээҕим диэбэппин. М. Доҕордуурап
Киэҥҥэ киирбэт (киэҥҥэ киирбэт, баарга баппат) көр киэҥ. Мин убайым Өргөстөй Ыстапаан киэҥҥэ киирбэт, баарга баппат киһи төрөөн-үөскээн ааспыта. Эрилик Эристиин
Кулунун туйаҕа киирбит көр кулун. Киирбит кулунуҥ туйаҕа эн бүгүҥҥү лирикаҕар. С. Данилов
Кулунум туйаҕа киирэр сааспын ааспытым ырааттаҕа. Н. Лугинов. Онон-манан киир — өйтөн булан арааһы оҥор. ☉ Приставать, придираться по пустякам
[Мэхээлэ оҕонньор:] Эмиэ даҕаны баайдар онон-манан киирэннэр, аны дьаам сүүртэхтэрэ буоланнар дьонтон от хомуйтаран сииллэрэ хаалбыт ээ! Күндэ
Өй (өй-санаа) киирэр көр өй, өй-санаа. Айан кэмигэр киһиэхэ куруук араас өй-санаа киирээччи. «ХС»
Өҥүгэр киирэн, өҥүгэр киирэн эттэххэ көр өҥ. Ити Дэлиһиэй миигин өлөрөрө буолуо... Сотору ыллаххына абырыыгын, өҥүгэр киирэн эттэххэ. Эрилик Эристиин
Оҕонньор өссө өҥүгэр киирэн аны дьиэтин салгыыр түбүккэ түстэ. А. Сыромятникова
Саакка (саакка-суукка) киир көр саат. Икки сыл иһинэн чугас улуустардааҕы баайдар, атыыһыттар уолаттара бары Маайаҕа сирдэрэн, саакка киирэн төннүтэлээбиттэрэ. Н. Якутскай
Сатаммаппар тиийбиппин, Саакка-суукка киирбиппин. Күннүк Уурастыырап
Санааҕа киир көр санаа. [Чүөчээски] олорбохтуу түһэн баран …… хаһыакка суруйар санааҕа киирдэ. Суорун Омоллоон
Сиэргэ киирбэт көр сиэр. Сирэй көрбөх сыһыаннаһыы — Сиэргэ киирбэт сиикэй быһыы. Күннүк Уурастыырап
Сүрэҕи (сүрэҕи-быары) ортотунан (иһинэн, көрбүтүнэн) киир көр сүрэх. Оҕо минньигэстик утуйа сытара хайаларыгар да сүрэхтэрин-быардарын ортотунан минньигэстик киирдэ. НС ОК
Кини хайдах туттара-хаптара, саҥарара-иҥэрэрэ, таҥнара — түөрэ барыта мин сүрэҕим ортотунан киирэр. П. Степанов
Сырдыкка-хараҥаҕа (сырдык-хараҥа ортотугар) киир көр сырдык. Кинилэр сырдык-хараҥа ортотугар киирэн …… үөһэ кыырайан тахса-тахса, дириҥ дьуоҕа түгэҕэр тимиртэлээн хаалар курдук этилэр. Д. Таас
Чугастааҕы дьиэ диэки ыстаныах курдук сананан иһэммин, соҕотохто сырдыкка-хараҥаҕа киирдим. ПДА СС. Тахсан киир харыс. т. — ииктээ-саахтаа. ☉ Испражняться, оправляться
Ити куһаҕан саҥнаах көтөр: уйатыттан көҥөөтөҕүнэ киһи үрдүгэр тахсан киирэр. А. Сыромятникова
Тирии таһынан киирэр көр тирии. «Мавра, кыыскын холкуоска ыыппат буоллаххына, эмэккэтэ булан биэр!» — ити тыллар ийэ тириитин таһынан киирдилэр. М. Доҕордуурап
Тыл тылга киирбэтилэр көр тыл. Кини ийэм биһиги кэпсэтиибитин ымпыгын-чымпыгын истибэтэр да, тыл тылбытыгар киирбэтэхпитин көхсүнэн сэрэйэр. Далан
Ууга-уокка киир көр уу. Кэпсээтэххэ судургу. Биһиги ити иһигэр ууга-уокка киирэн ыллыбыт. Далан
Уутугар-хаарыгар киирэр көр уу-хаар. Үҥсэ сылдьан, ол дьыалатыгар тартаран, олус үлүһүйэр, уутугар-хаарыгар киирэр. Н. Якутскай
«Үүт-үкчү диириҥ сөп», — Батурин Станислав Георгиевич уутугар-хаарыгар киирээри гыммытын көрөн, ытыһынан бэйэтин күөйэ хаххаламмыта. Далан
Хаана киирбит көр хаан. Лариса үөрүүтүгэр хоргуйарыттан, ырбытыттан кубарыччы куурбут сирэйигэр хаана киирэн, имэ тэтэрэн тахсан Эрбантейы уонна Бурхалейы сүүстэриттэн сыллаан-уураан ылыталаата. Эрилик Эристиин
Хахай хаана киирдэ көр хахай. Хахай хаана киирэн, …… Үҥүүбатас тутта. Күннүк Уурастыырап
Эһэтэ киирбит көр эһэ. Билигин кини [кинээс] аата эрэ киһи, оттон дьиҥэр эһэтэ киирэн олорор. Н. Заболоцкай
◊ Быһа киир — уочараты кэһэн, уочарата суох аас (ыл). ☉ Пройти куда-л. без очереди
[Кынчаайап] Сиидэрэпкэ, быһа киирэн, Сибис гынан кэпсээтэ. С. Васильев
Түөрт уонун туолуор диэри көрсүөрбэт, ити быһа киирэн истэҕэ, оҕонньор иһигэр уолун сэмэлии олордо. Болот Боотур. Килииннээн киир — үс муннуктуу быһыылаах халҕаһанан хамсаа, инниҥ диэки бар (сэриинэн киирии туһунан). ☉ Двигаться, идти вперед клином (о наступлении войск)
Ньиэмэс сэриилэрэ биһиги сэриилэрбит …… оборуоналарыгар килииннээн киирдилэр. НТГ СУоС
Пуолка эрэспиэскэтэ хас да сиринэн килииннээн киирэн өстөөҕү улаханнык уолутта. «ХС»
Кимэн киир көр ким. Ол ыар сэрии, кэтэл кэмэр Мин көлүөнэм киһитэ Кэтэммэккэ кимэн киирэр, Кэхтибэккэ үүнэр этэ. С. Данилов
Атын уолаттар кыайыылаахтык кимэн киирбиттэригэр ыксаан …… Кирилл Иванов атын ньыманан кыыска чугаһаан барта. Н. Габышев
Кэпсээҥҥэ (номоххо, хоһооҥҥо, сэһэҥҥэ, ырыаҕа) киир көр кэпсээн. Киэргэллээх аатыҥ Кэнэҕэскигэ диэри Кэнчээри ыччат Кэпсээнигэр киириэхтин. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Мороду] «Куба дуо?» диэн хоһооҥҥо киирбитэ. П. Ойуунускай
Улахан тапталлар сүппэттэр — Үйэлээх ырыаҕа киирэллэр. С. Данилов
Оччоҕо эмиэ сэһэҥҥэ киирбит Сэттэ дабааны өксөйөн, киэҥ Ааллаахха иккитэ кырынарым эрэбил. М. Доҕордуурап
Алаайылар …… юкагирдар аҕаларын ууһун номоҕор киирбит Идилбэй бухатыыр удьуордара. С. Курилов (тылб.) Олоххо киир көр олох
Үөһэ этиллибит уураах олоххо киириэн иннинэ Манчаары түрмэттэн куотан, күрээн хаалбыта. МНН
Суолга киир көр суол. Сыыһаҕын, табаарыс Чокуурап, эн миигин эккирэтэр суолга киирбиккин. С. Ефремов
Сыалга киир көр сыал. Арай саам сыалыгар туох да иһин киирбэт, илиим сап-салыбырас буолбут. Суорун Омоллоон
Доҕорум, эн наһаа килбик, Наһаа кэнэн сахаҕын, Булчут сыалыгар киирбит Чубукуну санатаҕын. С. Данилов
Биэс-алта кус саам сыалыгар киирэрин кытта төлө тардан кэбистим. Т. Сметанин. Түүлгэ киир — кимиэхэ эмэ утуйа сыттаҕына баар курдук көһүн. ☉ Сниться, являться во сне кому-л.
Саас эрэ кэллэр, сайын эрэ буоллар, төрөөбүт сирим мин түүлбэр киирэр. Эрилик Эристиин
Хамнаска киир көр хамнас. [Баай Байбал:] Үс сыллаах дайыымпаҕар үс сылга хамнаска киир. Күндэ
тюрк. гиир, кир