туохт. Маһы кыра гына хайыт, тыыр, тыҥкырайы оҥор. ☉ Мелко раскалывать, расщеплять дрова на лучинки. Ити маһы тыҥкырайдаа. Тэҥн. тырыыҥкалаа

1) разбивать, раскалывать (с большой силой); 2) делать что-л. с оглушительным шумом; хаһыытаан дэлбэрит = оглушительно крикнуть; ытан дэлбэрит = выстрелить оглушительно.

1) колоть, раскалывать; маһы хайыт= колоть дрова; 2) рвать, разрывать; кумааҕыны хайыт= разорвать бумагу; 3) пороть, распарывать; сүөһү иһин хайыт= вскрыть брюхо животному (забитому); сону хайыт= распороть пальто.

туохт. Тугу эмэ (хол., куһуок саахары) кыра-кыра куһуоччукка араар, той. ☉ Раскалывать что-л. (напр., большой кусок сахара) на мелкие кусочки. Саахары тоһууккалаан иһиккэ уурда

туохт. Тырыыҥканы оҥор, бэлэмнээ; тугу эмэ (хол., маһы) сааһын устун хайыт. ☉ Щепать лучину, запасаться лучиной; расщеплять, раскалывать что-л. (напр., древесину) вдоль
Сахалыы билбэт киһи оһохторугар маһы тырыыҥкалаан умата сатыыр. Н. Якутскай
Уол сылбахтан сааскы көмүөл мууһа тырыыҥкалаабыт маһыттан хайа тардан ылан эрдии оҥостубута. Далан
Уһуу былыт ортотуттан Уот чаҕылҕан түспүтэ: Тиит чыпчаалын тырыыҥкалаан, Тымтык гынан ыспыта. Чэчир-68

туохт.
1. Тугу эмэ хайа барар, үлтүрүтэр курдук алдьат, хампарыт. ☉ Разбивать, раскалывать
Таас да буоллар дэлбэритэр тэтимнээх дьон бандьыыттарга уун-утары кэлэн иһэллэр. Эрилик Эристиин
Дэриэспэ тааһы Динамитынан дэлбэритэн, Хаҥалас хайатын Халыҥ таһаатыттан Укулаат тимири Уһааран ылбытым. С. Васильев
2. көсп. Киһи дөйөр тыаһын (хаһыытын) таһаар. ☉ Оглушительно шуметь, кричать
Хатан-хабараан саҥата Хайыта ыстанан барда, Суостаах суон модун саҥата Дэлбэриттэн барда. П. Ойуунускай
[Оҕонньор] муоһатын ыга тарта уонна эр бэрдинии хаһыытаан дэлбэриттэ. М. Шолохов (тылб.)
◊ Дэлбэритэ бар - хос-хос хатыланан лүһүгүрээ, ньиргий. ☉ Загреметь, загрохотать (многократно)
Икки уостаах саа утуу-субуу дэлбэритэ бардылар. Эрилик Эристиин
Төбөбүт оройунан хатан баҕайытык этиҥ дэлбэритэ барбыта. Ч. Айтматов (тылб.)

туохт. Туох эмэ аһаҕас (үүт, хайаҕас) бүүрүгүн хайыт, алдьат. ☉ Порвать, разорвать что-л. по отверстию, дырке. Иннэм үүтүн сиирэн кэбистим
□ Эн хайҕатаары, [Мотуоһа] кулгааҕын сиирбит эбиккин, арахсыа суоҕа дуо
Саамай сөпкө арахпыт. Эрилик Эристиин
△ Уу хаайтаран турар бүүрүгүн көҥү хас, алдьат (хол., күөл уутун ыытарга). ☉ Прорыть, разрушить какую-л. преграду, препятствующую выходу воды из водоёма (напр., для спуска воды из озера)
Аны күөлү ыытыытын даҕаны эмиэ сыыһа кэмҥэ ыыппыттара — сайылыкка тахсыы саҕана көҥүс бэлэһин сиирбиттэрэ. Күннүк Уурастыырап
Ону [сүбэни] Сыгынык ылынан, саас кэлэн, [күөл] тамаҕын сиирэ киирбит. Багдарыын Сүлбэ
ср. др.-тюрк. йер, тат. еру ‘расщеплять, раскалывать; прорывать, прорвать’

туохт., кэпс.
1. Тугу эмэ туспа арахсан иһэр курдук кэбэҕэстик быһыта эбэтэр хайыта охсуталаа. ☉ Рубить или раскалывать что-л. с лёгкостью, одно за другим, сильными чёткими ударами (напр., чурки на полена). Чууркалары хайыталаан лэһиргэтэн кэбистим
2. Кыргыһыыга өстөөхтөр төбөлөрүн быһыта оҕус. ☉ В сражении рубить головы врагам
Хаһаактар хайыһан көрбүттэрэ: хаһаак Метелица онно биир өт түттэн ляхтары эр-биир төбөлөрүн лэһиргэтэр. Н. Гоголь (тылб.)
△ Туох эмэ булду саанан биир-биир ытан элбэхтик өлөр. ☉ Настрелять много какой-л. дичи
Биир түүн устата [куобаҕы] биэс уон устууканы лэһиргэттибит. Далан
3. Туох эмэ үлэни, сорудаҕы кэмигэр сөпкө бүтэрэн ис. ☉ Завершать какие-л. задания, работы точно в срок
«Б ы л а аны холкутук кэмигэр лэһиргэтэн иһэбит», — диэтэ Юрий Семёнович. Н. Лугинов

туохт.
1. Эбии күүһүр (хол., айылҕаҕа, тулалыыр эйгэҕэ буолар уларыйыыны этэргэ). ☉ Усиливаться, крепчать, нарастать (напр., о природных явлениях)
Дьиэ иһэ им-ньим, тыас, саҥа хантан да иһиллибэт, арай күһүҥҥү тыал сэтэрбит. А. Софронов
Сарсыарда эрдэттэн харааннаан, бырдаҕа эбии сэтэрбитэ. Н. Заболоцкай
Ол эрээри ытыалаһыы икки өттүттэн эбии сэтэрэн испитэ. А. Сыромятникова
2. Өссө улаат, бэргээ (хол., ыарыыны этэргэ). ☉ Усиливаться, прогрессировать (напр., о болезни)
Ыарыыта уҕарыйыах быһыыта биллибэтэ, хата эбии сэтэрэн истэ. Софр. Данилов
Оттон билигин ыарыы сэтэрэн турда, кыра дьаһал аайыга кыайтарбат кутталланна. Г. Нынныров
Эмтээх үүнээйи киһи-сүөһү уорганын араас ыарыылартан харыстыыр, ыарыы көбөрүн уонна сэтэрэрин харгыстыыр дьоҕурдаах. МАА ССЭҮү
3. көсп. Өссө күүркэйэн, күүһүрэн биэр. ☉ Раззадориваться, становиться ещё задорнее
Араатар үөһэ араатар кэҕийдэ, ол ахсын мөккүөр эбии сэтэрэн истэ. Софр. Данилов
Дьүкээбил [киһи аата] тоҥнум диэн тохтообот, тымныы диэн чаҕыйбат, хата сэтэрэн туран иннин диэки барар. Н. Якутскай
[Катя] көннөрү ханна баҕарар сылдьан бэйэтиттэн бэйэтэ сэтэрэн, иитиллэн, кудуга тахсыар диэри ыллаан дьалыһыппытынан сылдьар буолара. ЕА НТ
ср. монг. сэдрэх ‘осложняться, воспаляться (о ранах); иметь рецидив, заболевать вторично’, бур. һэтэр ‘открыться; раскалывать’

I
туохт. Тымныыны аҕалан күүскэ үр, илгийэн сири-дойдуну хастаа (үксүн күһүҥҥү тыал туһунан). ☉ Дуть, задувать (об осеннем холодном, пронзительном, резком ветре). Хотуттан тымныы тыал сыырда
◊ Отун-маһын сыырар тыал — маһы кубарытар, хагдарытар күһүҥҥү тыал. ☉ Ранний осенний ветер, от которого блёкнет, сохнет растительность. Хас да күнү быһа отун-маһын сыырар тыал түспүтэ, ол кэнниттэн улам тымныйан барбыта. Сылык сыырар тыал — тымныыны аҕалар күһүҥҥү тыал. ☉ Осенний ветер, предвещающий наступление холодов. Быйыл сылык сыырар тыал эрдэлээтэ
ср. туркм., осм. йаар, йар ‘раскалывать’, тюрк. сыр, сыйыр ‘снимать кожу, срывать листья с деревьев (о ветре)’
II
аат. Өрүс, үрэх, күөл эбэтэр аппа кытылын туруору эниэтэ, үрдэл сир. ☉ Горка, холм, возвышенность
Итиэннэ, уһуутаан баран, үрэх сыырын өрө хааман, …… эмэҕирбит чөҥөчөккө олордо. Софр. Данилов
Ол кэмҥэ кырса күнүстэри-түүннэри хаамар, ас көрдөөн муора кытылын хааһын, сыырын аннын кэрийэр. Н. Якутскай
Сыыр үрдэ, сыыр хааһа бүтүннүүтэ сааскы туундара үөрүүтүнэн туолбут, хас талах, аппа кэп-кэбиргэс, бэп-бэбиргэс саҥанан оргуйбут этэ. Н. Заболоцкай
♦ Сыыр (күрүө) намыһахтыы көр күрүө
Нохоо, Уулаах! Ити эн өйдөөх өйдөөхтүк саҥараҕын. Мин даҕаны абарбычча, сыыр намыһахтыы эн үрдүгүнэн көтөбүн. Эрилик Эристиин
Сыыр намыһахтыы ити уол үрдүгэр түһэҕин дуу? Ити уол эйигин хайаата? Ф. Захаров
Василий Семёнович уола хотторон эрэриттэн киҥэ-наара холлон барбытын сыыр намыһахтыы эмээхсининэн таһаарда уонна туран тэлэбиисэр саҥатын улаатыннарда. «ХС»
◊ Сыыр чыычааҕа — төбөтүгэр икки муос курдук хара түү чорбохтордоох, күөмэйин анныгар сырдык араҕас түүлээх, хара моойторуктаах, кыһыллыҥы толбонноох бороҥ өҥнөөх хоту ааһар күөрэгэй бииһэ чыычаах. ☉ Рогатый или полярный жаворонок. Кыраһа хаарынан кынаттанан, Сытыы тыалынан атахтанан, Сыыр чыычааҕа ааттанан Сырылаччы көтөн кэллэ. Саха фольк.
ср. ДТС сырт ‘возвышенность, сырт’, йар ‘яр, овраг’, кум. яр, уйг. йар ‘утёс, скала; крутой берег; обрыв’
III
аат. Үүттэн анал технологиянан оҥоһуллар кытаанах эбэтэр кытаанахтыҥы үрүҥ ас. ☉ Сыр
Тураах... сыыр элээмэтин тумсугар туора ытыран, кини аҕай буолан олорор эбит. П. Ойуунускай. Кыракый холуста мөһөөччүктэн килиэби уонна сыыры ылан Сүөдэргэ уунна: «Мэ, манан оҕоҕутун аһатыҥ!» Н. Якутскай