өс киирбэх а) податливый на слова; уступчивый, сговорчивый; б) доверчивый; ис киирбэх симпатичный, располагающий к себе.

I
мичээрдээ диэнтэн холб. туһ. Уолаттар утарыта мичээрдэһэн кэбиспиттэрин харахтарынан көрсүбэккэ эрэ, сүрэхтэринэн таа йыстылар. Амма Аччыгыйа
[Бааһыр быт саллаат санаата:] Маайа, өйдүү гүн дуо, ыраахтан көрсө-көрсө мичээрдэһэрбитин? Суорун Омоллоон
Дьон антах хайыһаллар, биллэ-биллибэттик мичээрдэһэн ылаллар. Н. Заболоцкай
II
даҕ. Үөрбүт-көппүт, ис киирбэх. ☉ Весёлый, радостный, располагающий к себе, улыбчивый
Миша сиппит-хоппут эттээх-сииннээх, к и л б эчийбит тэбэнэт харахтаах, мичээрдэс Плисадаҕа махтанар. Н. Габышев

прил. I. (не работающий) үлэлээбэт, үлэлээн иитиллибэт; нерабочий человек үлэлээбэт киһи; 2. (не связанный с физическим трудом) үлэһитэ суох, үлэни билбэтэх; нерабочие руки үлэни билбэтэх илиилэрдээх; 3. (не из рабочих) үлэһит (кэргэнтэн) буолбатах, работай буолбатах; нерабочее происхождение үлэһит кэргэнтэн буолбатах төрүт; 4. (о животных) үлэлээбэт, көлүллүбэт; нерабочий скот үлэлээбэт сүөһү; 5. (о времени) үлэлээбэт, өрөбүл; нерабочий день үлэлээбэт күн, өрөбүл күн; 6. (не располагающий к работе) үлэҕэ сөбө суох, үлэлиир санаата суох; нерабочая обстановка үлэҕэ сөбө суох быһыы-майгы; нерабочее настроение үлэлиир санаата суох быһыы.

1. 1) живот; брюхо || брюшной; ис ыарыыта общее название желудочно-кишечных заболеваний; ис үллүүтэ а) вздутие живота; б) расстройство желудка; ис тэһэҕэс грыжа; ис иһинээҕи внутриутробный; искэр өл = страдать расстройством желудка, страдать поносом; иһин соспут груб, брюхатая; 2) внутренности, потроха; ис үөрэ похлёбка из потрохов; иһи ырыт = очищать, промывать потроха; 3) внутренность, внутренняя часть чего-л. внутренний; дьиэ иһэ внутренность дома; килиэп иһэ мякиш хлеба; сон иһэ изнанка пальто; ис өттө внутренняя сторона чего-л.; 4) перен. душа; нутро || душевный, внутренний; ис турук душевное состояние, внутреннее состояние; ис иһиттэн от души; ис киирбэх располагающий к себе, симпатичный; ис минэ киһи приятный, обаятельный человек; ис санаа скрытые, тайные мысли; кини ис санаатын ким билиэй кто знает, что у него на душе; ис сүрэхтэн от всего сердца; искэр санаа = думать про себя, не высказывать своих мыслей; испэр киллэрбэппин он мне не по душе; иһим тымныйар (или үллэр, буһар) я испытываю ярость, гнев, я в гневе; ис таҥас нательное бельё (букв. внутренняя одежда); 2. 1) в роли служебного имени: иһэ в; дэриэбинэ иһэ им-дьим в деревне тихо; иһиттэн а) из, изнутри чего-л.; кинилэр тыа иһиттэн таҕыстылар они вышли из лесу; биһиги коллективпыт иһиттэн из нашего коллектива; б) из-под; куоска остуол иһиттэн ыстанна кошка выпрыгнула из-под стола; 2) в косвенных формах выступает в роли послелогов (см. иһигэр , иһинэн ) # ис дьиҥэ суть, сущность; ис иһигэр киирдэххэ в сущности, по существу; ис тиибэ брюшной тиф; ис түһээн (или түһүк) ист. самообложение ; ис хааныттан по природе, по натуре; ис эриэнэ обличье, нутро; иһэ истээх многозначительный, со скрытым глубоким смыслом; иһэ кэлбит= иметь отдохнувший, сытый вид (после исхудания и бескормицы — о скоте); иһэ тэстибэтэх киһи любой нормальный человек (не калека, не инвалид); иһэ тэстибэтэх киһи итини кыайар ини любой нормальный человек справится с этим; иһэ ылыаҕынан (или уйуоҕунан ) (аһат=) (накормить) доотвала ; күөх (или ооҕуй) ис бран. паразит, дармоед (обычно о кулаках).

1. даҕ.
2. Үчүгэй майгылаах, киһиэхэ эйэҕэс сыһыаннаах, элэккэй, кэпсэтинньэҥ, улахамсыга суох. ☉ Ласковый, любезный, с мягким общительным характером
   Истээччитэ кыыс төһө да маҥнай тоҥкуруун курдук буолтун иһин, кэнникинэн аламаҕай, киһи сүбэтин-аматын ылынымтыа, тылыгар кииримтиэ буолан истэ. Н. Заболоцкай
   Сэмэн Ыстаарыһын — сүүрбэтиттэн эрэ тахсыбыт, сытыы сирэйдээх-харахтаах, кэпсэтиик, аламаҕай уолчаан. Д. Таас
   [Максим] атыттар курдук кыраттан киэбирэ охсубат, бэрт сэмэй, аламаҕай уонна уопсайынан да киһи киһитэ быһыылаах. Н. Лугинов
   △ Уйан сүрэхтээх, аһыныык. ☉ Сердобольный, сострадательный, жалостливый
   Эмчит уонна ыарыһах, аламаҕай сүрэхтээх кырдьаҕас дьахтар уонна кини уолун курдук эдэр киһи — икки сэмэй үлэһит кэпсэтиилэрэ буолла. Амма Аччыгыйа
   △ Сымнаҕас аһаҕас, эйэҕэс (харах туһунан). ☉ Мягкие, добрые, открытые (о глазах)
   Олус аламаҕай харахтарынан мичээрдиир эр бэрдэ Глафиралыын тута уһуннук сэһэргэспитинэн, күлсүбүтүнэн барбыта. Л. Попов
   Даша Ананий диэки аламаҕай харахтарынан көрүтэлээн ылла. М. Доҕордуурап
   Уол мичээрдээбит аламаҕай харахтарын эйэҕэс төлөннөрө сойон, умуллан бардылар. Л. Попов
   △ Эйэҕэс, намыын, ис киирбэх (хол., саҥа). ☉ Ласковый, мягкий, располагающий (о голосе, интонациях)
   — Баһаалыста, олорон кэбиһиҥ, Сергей Петрович, — хостон дьахтар аламаҕай, унаархай саҥата иһилиннэ. Софр. Данилов
3. көсп. Сылаас, сырдык, үтүө (күн, күннэр). ☉ Теплый и светлый (обычно об осенних днях, о солнце)
   Атырдьах ыйын аламаҕай күннэрэ ааһан истилэр. М. Доҕордуурап
   Алаатыка, аламаҕай күнүм, Аһына түс, аһын даа, Итиигин мөлтөтө түс, Сыралҕаҥҥын кылгата түс! Саха нар. ыр. II
   Күөх богуон иһигэр хара тыа аламаҕай күнэ күлбүтүнэн тыган киирдэ. Л. Попов
4. аат суолт. Үчүгэй майгы, киһиэхэ эйэҕэс сыһыан. ☉ Ласковость, любезность, мягкий общительный характер
   Ян Янович барахсан, бадыкычыйан түһэн майгыта-сигилитэ үчүгэйэ, аламаҕайа туспа киһи этэ. Н. Заболоцкай
   Оо, оҕолор барахсаттар, аата аламаҕайгыт, боростуойгут сүрүкэтэ! В. Яковлев
   Кыргыттар миэхэ олус сымнаҕастара, аламаҕайдара, буолумуна даҕаны — хайаларын да тала илигим, соҕотоҕум, сэмэйим... Н. Габышев

1. даҕ.
2. Дьиэ кэргэҥҥэ ордук тапталлаах, харыһыктаах, сааһынан саамай эдэр, кыра. ☉ Младший, самый маленький в семье, пользующийся особым расположением, покровительством, находящийся на особом положении
   Хара Дьаҕыл оҕонньор, дархан Маҥан Хопто эмээхсин сэттэ кыталык кыргыттарын ылгыннара Үрүлүйэр ньуурдаах Үрүҥ Чөмчүүк диэммин. И. Гоголев
   Шура — эрдэ огдооботуйбут, тиийиммэт-түгэммэт олохтоох эмээхсин ылгын кыыһа. Н. Якутскай
   Ол кыыс үтүө ыал ылгын оҕото үһү. А. Сыромятникова
3. Толоругаһынан, истигэнинэн сөбүлэтэр (ким эмэ). ☉ Располагающий к себе исполнительностью, покорностью
   Өссө Алдан куоратыгар сылдьан, бириискэ хаһыатыгар үлэлээбитэ. Нил Нестерович ылгын уола буола сылдьыбыта. Н. Босиков
   Былаас сорудаҕа Дуняшаны кулуба ылгын оҕото буола сатыырга кыһайдаҕа. ХКК
   Сол күн, ыам ыйын 1 күнүгэр, Гитлер ылгын киһитэ Борман диниэбинньигэр суруйбут: «Биһиги Импиэрискэй кэнсэлээрийэбит урусхалланан бүтэн эрэр». «ХС»
   2
   аат суолт. ылгын чыкыйа диэн курдук. Оттон Такыйык оҕонньор ылгынынан кулгааҕын хаста. Амма Аччыгыйа
   Бииринэн, — Устинов ылгынын ыга баттаата, — манна, бөһүөлэккэ, хаалар ыанньык сүөһү мэччирэҥэ кэҥээн, дэлэкээннээх абыраныа, үүтэ-аһа дэлэйиэ этэ дуо? Н. Заболоцкай
   Ылгыным адьас тириититтэн эрэ иҥнибит. Итиитигэр буолан ыалдьарын да өйдөөбөппүн. Н. Кондаков
   ◊ Ылгын сөмүйэ түөлбэ. — ылгын чыкыйа. ☉ Мизинец
   Оол хоту дьааҥыттан икки хара түһэн эрэр. Мантан көрдөххө тэбис тэҥнэр, ылгын сөмүйэ саҕалар. Ити Кууһумалаах Мотуруона. Эрчимэн
   Ылгын <таас> ойоҕос көр ойоҕос. Икки ылгын таас ойоҕоһум, Икки уу сымсым, Икки эмиийим кэрэтэ, Икки эбир дьаҕыл ньилбэҕим ыарыйдылар. Саха нар. ыр. II
   Биһиги сүүрдээччибит, өлүү буолаары гыммыт диэн ыксаан, Көмүс Кутуругу икки ылгын ойоҕоһун быһа кыбыйар. Күннүк Уурастыырап. Ылгын тарбах түөлбэ. — ылгын чыкыйа. ☉ Мизинец
   [Омуоча] ампаарга тахсан туох ханнык иннинэ Ньургустаана тапталын бэлиэтин көмүс биһилэҕи ылан, ылгын тарбаҕар кэтэн кэбиспитэ. Аргыс-1
   «Эһиги, пионердаах оҕолор, уон төрдүөҕүт», — диэн баран Жирков уҥа илиитин ылгын тарбаҕын бүк баттыыр. Н. Якутскай. Ылгын утаата түөлбэ. — аата суох тарбах. ☉ Безымянный палец. Ылгын уол — ким эмэ атыттартан чорботон ордук сөбүлүүр, эрэнэр киһитэ. ☉ Любимчик, фаворит
   Баллай баай ылгын уолаттарынан Доодойу тараччы туттаран ылбыт. ҮҮА
   [Нүһэр Дархан:] Умнума эн [үрдүк аналгын], ылгын уолум Киис Бэргэн! И. Гоголев
   Мин куруутун этэрим, Быстахов өссө бэйэтин көрдөрүө диэн. Бииргит — ылгын уола, иккискит — күтүөтэ. Н. Лугинов
   [Хаппытыан:] Ити дьиибэ киһи, ыал хамначчыта буолуон сөп этэ да, букатын атын. Кириллиннэр уруулара. Кинилэргэ ылгын уол буолан, ситэн-хотон сылдьар киһи. А. Сыромятникова. Ылгын чыкыйа (чыҥыйа) — киһи илиитин уонна атаҕын уһук кыра тарбаҕа. ☉ Мизинец
   Кокоринов төбөтүн нөрүтэн, ылгын чыкыйатынан ыстакаанын тыгыалаан татыгыратта. А. Фёдоров
   Таас сиидэтэ бэйэтэ туспа оҥоһуулааҕа. Түгэҕин киһи ылгын чыкыйатын саҕа суоннаах талаҕынан тиһэн, ыккардын 1 см кэриҥэ арытыалаан иҥиннэрбит буолара. МАП ЧУу
   Ылгын чыҥыйа көр ылгын чыкыйа. Оттон [оҕонньор] ылгын чыҥыйатыгар күөрэгэй түһэн олорон, …… киэҥ хонуу туһунан ыллаата. Эҕэрдэ СС
   Тарбахтартан аччыгыйа Чахчы ылгын чыҥыйа! Көрдөххүнэ — кэнники, Аахтаххына — инники! «ЭК»
   ср. алт. ылгым ‘шустрый, отборный’

даҕ.
1. Бытархай, хордьон буолбатах, ордук торолхой, ордук кэриҥнээх (туох эмэ хас биирдиитэ улахан буоллаҕына этиллэр). ☉ Крупный
Бөдөҥ хортуоппуй. Бөдөҥ отон. Бөдөҥ кырбастар. Күн тахсан …… окко хоммут сиик бөдөҥ таммахтарын уон араас уотунан сандаарыччы уматта. Н. Заболоцкай
Хас да алааһы туораан, бөдөҥ тииттэрдээх чагдаҕа киирдэ. Т. Сметанин
Ат бөдөҥ уҥуохтара сулуллубут курдук тараадыһан сыталларын итэҕэйбэтэхтии тутан көрүтэлээтэ. М. Доҕордуурап
△ кэпс. Улахан уҥуохтаах, төрөл. ☉ Рослый, крупный (в основном о человеке)
Сотору соҕус буолаат …… аҕамсыйа барбыт бөдөҥ дьахтар лаахтаах ньаалбаан тааһы туппутунан киирэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
Бу бөдөҥ, мааны нуучча үөрэхтээх киһитин дьон көрөөт сөбүлээбитинэн …… барааччы. Л. Попов
Дириэктэр …… үрдүк уҥуохтаах бөдөҥ киһи, сайыҥҥы үлэ түмүгүн кэпсии куорпустары кэритэр, оҕолору көрдөрөр. Н. Заболоцкай
△ Буукубаларын улахан гына суруйар, улахан гына суруллубут буукубалардаах. ☉ Пишущий крупными буквами, крупный (о почерке); написанный крупными буквами
Туора сааллан турар хаптаһыҥҥа бөдөҥ суруктаах дьиэ айаҕар тиийдилэр. Эрилик Эристиин
△ кэпс. Улаханнык иһиллэр, дорҕоонноох; улахан. ☉ Громкий (о голосе)
«Кэпсээҥҥит?» — кэһиэхтээх бөдөҥ саҥа иһилиннэ. Күннүк Уурастыырап
«Дорообо, сибэтиэй сололоох», — диэн күө-дьаа көрүстэ Олесь Дудар магистры суон бөдөҥ куолаһынан. Л. Попов
2. Улааппыт, сааһын сиппит (сүөһүнү уонна сорох харамайдары этиллэр). ☉ Крупный (о скоте и нек-рых др. животных)
[Егор Егорович:] Урут этэҥҥэ олорор эрдэххэ, кырдьык, үс-түөрт сүүс бөдөҥ сүөһү баара. С. Ефремов
Баарасуоҕа бөдөҥ сүөһүтэ биэс-түөрт эрэ этэ, онтукатыттан туттарын тарбаҕыттан быстарын курдук санаахтаамына. А. Софронов
3. Баайынан-дуолунан улахан кыахтаах, киэҥ. ☉ Располагающий большими материальными возможностями, мощный, крупный. Бөдөҥ хаһаайыстыба. Бөдөҥ предприятие
□ Бүлүү биэрэктэригэр Сунтаар, Ленинскэй, Үөһээ Бүлүү уонна Бүлүү оройуоннарын бөдөҥ сопхуостара уонна холкуостара бааллар. И. Данилов
△ Элбэх баайдаах, улахан баай. ☉ Владеющий большим богатством, очень богатый
Манна арыый бөдөҥ баайдар буолуохтара. Амма Аччыгыйа
△ Улаханы оҥорор, улахан күүстээх. ☉ Предназначенный для крупного производства, большой мощности, крупный. Бөдөҥ промышленность. Бөдөҥ техника
□ Биһиги холкуос кырабыт бэрт
Бөдөҥ техникаттан тугу да туһанар кыахпыт суох. М. Доҕордуурап
△ Элбэх киһилээх, улахан. ☉ Состоящий из большого числа людей, многочисленный, крупный
Бартыһааннар биир бөдөҥ этэрээттэрэ эрэ кэтэххэ быстан хаалар. Амма Аччыгыйа
Неустроев тэрийбит куруһуогун оччотооҕу кэмҥэ …… Сибииргэ уонна Забайкальеҕа баар буола сылдьыбыт ахсаанынан биир бөдөҥ улахан тэриллиилээх куруһуок буолар диэн историктар сөпкө бигэргэтэллэр. П. Филиппов
4. Улахан кээмэйдээх, ордук киэптээх, ордук улахан. ☉ Большой величины, больших размеров, силы, масштаба, особенно большой, крупный. Бөдөҥ тутуу. Бөдөҥ куораттар. Бөдөҥ суума. Бөдөҥ кыргыһыы
□ Син биир киһи курдук хас биирдии бөдөҥ тутуу эмиэ пааспардаах буолар эбит. Суорун Омоллоон
Билигин манна Кэмпэндээйи диэн бөдөҥ оробуочай бөһүөлэк үөскээтэ, туус собуота тутулунна. И. Данилов
Симфоническай муусука бөдөҥ формаларын — «Хомуньуустар улуу партияларыгар» кантата, «Саха ыһыаҕа» диэн театрализованнай оратория тиэкистэрин суруйталаабыта. Эрчимэн
5. Киэҥ ис хоһоонноох, ис хоһоонунан ордук улахан суолталаах. ☉ Большой, важный по содержанию, крупный. Бөдөҥ айымньы. Бөдөҥ событие. Бөдөҥ ситиһии
□ Кылбановскай — Союзка биллэр бөдөҥ үлэлэрдээх, космическай наука иннигэр улахан үтүөлээх-өҥөлөөх. В. Яковлев. Бу [үлэ киһитин легендаҕа киллэрии] үлэһит маасса бэйэтин күүһүн кэрэтитэн көрдөрөрүн, үлэнэн кыайыытын эрэниитин улуу символа, бөдөҥ уобараһа буолар. Саха фольк. А. Гайдар хас биирдии саҥа кинигэтэ бэчээттэнэн тахсыыта сэбиэскэй уус-уран литератураҕа, ордук чуолаан оҕо литературатыгар, бөдөҥ событие буолара. Софр. Данилов
6. Ордук дириҥ билиилээх, талааннаах, үрдүк маастарыстыбалаах. ☉ Обладающий большими знаниями, талантом и сильный по своему влиянию. Бөдөҥ суруйааччы. Бөдөҥ учуонай. Бөдөҥ партийнай үлэһит
□ Д.Ф
Ходулов — билиҥҥи бириэмэҕэ биһиги саамай улахан, саамай бөдөҥ артыыспыт. Суорун Омоллоон
Игорь Иванович — олус уран көрүүлээх, улахан кыахтаах киһи. Киниттэн бөдөҥ салайааччы тахсыан сөп. Н. Лугинов. Тэҥн. улахан

I
1. аат.
1. Өйдүүр-толкуйдуур, кэпсэтэр, үлэлиир-айар дьоҕурдаах, икки атахтаах, икки илиилээх тыынар тыыннаах (э. ахс. дьон, түөлбэ. киһилэр). ☉ Человек (мн
ч. люди). Чиччик, абааһы буолбатахпын, киһибин. Н. Неустроев
Киһи кыылтан уратыта өйө уонна санаатын күүһэ. Софр. Данилов
Киһи отууланан аһаабыт суола баар. Үөт төрдүгэр тымтай турар. Т. Сметанин
2. Бэйэҕэ чугас ким эмэ. ☉ Близкий, знакомый
Доҕоор, кэл эрэ манна. Киһибит бэргээтэ эбээт. Амма Аччыгыйа
Дайыыла дьиибэргээн киһитин сирэйин өрө көрө түстэ. Софр. Данилов
Бу киһигит балыыһа маһын уоран оскуолаҕа атыылаабыт. Күндэ
3. кэпс. Көссүү. ☉ Любовник
Арааһа, манна эн миигинэ суох киһи булуммуккун быһыылаах. Далан
4. кэпс. Кэргэн (үксүгэр эр киһини этэргэ). ☉ Муж. Киһим бэҕэһээ бултуу барбыта
2. с. солб. суолт.
1. Мин, кини. ☉ Я, он
Киһини сүгүн олордоллоруттан аастылар ээ. Н. Неустроев
— Бэйи, оргууй, табаарыс, тоҕо киһини талкайдыыгын? С. Ефремов
2. Ким эрэ атын. ☉ Кто-то, некто
Киһи кэлэ сылдьыбыт. — Сатаатар, киһи ыытан билиһиннэрбэтэ. Р. Кулаковскай
Киһинэн киһини ускайдаатылар. С. Васильев
♦ Абааһы киһи (дьон) көр абааһы «Уой, туох абааһы киһитэй! Киэр бар...» — диэбитэ, оҕолуу намчы саҥа иһиллибитэ. Н. Габышев. Айыы киһитэ миф. — Үөһээ дойдуга олохтоох үрдүк биистэр айбыт уонна араҥаччылыыр, Орто дойдуга олорор үтүө санаалаах, сиэрдээх киһи. ☉ Человек светлого Среднего мира, сотворенный и покровительствуемый божествами Верхнего мира
Айыы киһитэ көрдө да, муҥур тиит саҕа киһи ойон тура эккирээтэ. Ньургун Боотур
Мин эрэйдээх иннибэр күн киһитэ көмүскүүрүн көрбөтүм, Айыы киһитэ аһынарын санаабатым. С. Зверев
Ийэм ньилбэгэр олорон Айыы киһитин аһыйан Харахпыт уута тохторо. Баал Хабырыыс. Бэйэ киһитэ (дьоно) көр бэйэ
1.
Бэйэ киһитэ диэн аатырыы ол тугуй? Р. Баҕатаайыскай
Семен Иванович артыал дьонугар бэйэ киһитэ буолбута ыраатта. Т. Сметанин
Васильев оскуоланы кытта эмиэ доҕордоһоро. Кини онно бэйэ киһитэ этэ. АҮ
Киһи аатыттан аһар көр аһар. Бэйэбин, киһи аатыттан аһаран быһыта сынньан баран, үүрэн кэбиспиттэрэ. Эрилик Эристиин. «Семен, миигин үүрэн-үтүрүйэн киһи аатыттан аһардахтарына эн туох дии саныаҥый?» Р. Кулаковскай
Кырдьык даҕаны киһи аатыттан ааһар суолга үктэнним дуо, бу? П. Аввакумов
Киһи аахсыбат киһитэ көр ааҕыс. Ити баҕайыны тыытыма, тукаам, киһи аахсыбат киһитэ. Амма Аччыгыйа
Ийэтэ икки хараҕа суох, киһи дьүүлдьаабы аахсыбат балай эмээхсинэ. Эрилик Эристиин. Киһи айаҕар киирэн барыах (киириэх) курдук кэпс. — олус болҕойон. ☉ Слушать очень внимательно, во все уши (букв. словно вот-вот войдет в рот человека)
Бары аппаһан олорон, киһи айаҕар киирэн барыах курдук иһиллииллэр. Р. Баҕатаайыскай
Киһи айаҕар (кулгааҕар) баппат көр айах I. Биирдэстэрэ сытыган сыттаах эти тула эргитэ сылдьан көрө-көрө, киһи айаҕар баппат тылынан үөхсэрэ. Н. Якутскай. Киһи аҥаара — 1) улахан ыарыһах, ыарыыга ылларбыт киһи. ☉ Инвалид (букв. полчеловека)
Баламаатап кэргэнэ баралыыстаан, киһи аҥаара буолан сытарын Очуурап бэркэ диэн билэрэ. Н. Якутскай
Атаҕым суох... аны дьону кытары тэҥҥэ хаампаппын-сиэлбэппин. Киһи аҥаара буолбутум. «ХС»; 2) улаханнык ырбыт, дьүдьэйбит (киһи). ☉ Одни кости (о сильно исхудавшем человеке)
Хоргуйан кыаммат буолбутун биһиэннэрэ кэлэн балыыһаҕа ылан өрүһүйдүлэр. Билигин да киһи аҥаара. Н. Кондаков. Киһи баара холлуо дуо — кыаҕа кыра да буоллар син туһалыыр (оҕо кыратык да туһалаатаҕына итинник этэллэр). ☉ Хоть и маленький, но уже приносит пользу (о ребенке)
Киһи баара холлуо дуо, билиҥҥиттэн бугул түгэҕин харбаан туһалыыр. — Сэгэрим, киһи баара холлуо дуо, үөрэннэҕэ буолан, онуманы билбэтэҕин-көрбөтөҕүн билэнкөрөн эрдэҕэ ити дии. Күндэ. Киһи билэр киһитэ сэнээн. — куһаҕан майгытынан-сигилитинэн, кэмэлдьитинэн биллибит киһи. ☉ Известный своими недостатками человек, с ним все ясно (букв. известный
«Сараанап даҕаны киһи билэр киһитэ этэ, билигин киилдьийэлээх атыыһыт буолан төһө да наһаа киэбирбитин иһин,» — эҥин диэн Маача олохтоохторо кистии-саба үөхсэр этилэр. Н. Якутскай
Анучиннар диэн киһи билэр дьонноро, оннооҕор балта …… кыыһыран баран, хамначчытын кулгааҕын төрдүттэн туура ыстаан ылбыта буолбат дуо. «ХС». Тэҥн. билэр күөлүм балыга; биллэр киһи. Киһи буол <эбэтэр> кии буол — олох үчүгэй эбэтэр олох куһаҕан буол. ☉ соотв. быть или не быть; все или ничего; пан или пропал
Алдан ньууругар кэлэн, Хаппытыан: «Хайдах сиргэ кэллим буолла, мин манна эбэтэр киһи буолуом, эбэтэр кии буолуом,» — дии саныыр. Бэс Дьарааһын
Тапталбын, эрэлбин бэйэм киэр хаһыйдым, аны манна мин тардыстарым суох. Киһи буоллахпына киһи, кии буоллахпына кии буолуум. ТСА ХДь. Киһи гыммат (оҥорбот) — 1) чэпчэкитик кыайар, тулуппат. ☉ Легко одолевать, побеждать кого-что-л., ему он не соперник. Кини күүстээх улахан тустуук, миигин киһи гыммат; 2) өлөрөр, өһөрөр. ☉ Привести к гибели, губить
Сааҕын төттөрү ыл, хааллардаргын эрэ эйигин үрүҥнэр киһи гыныахтара суоҕа. Бэс Дьарааһын
Далаһаны сыыһа үктээтэххинэ, өрүс эйигин киһи гыныа дуо? «ХС». Киһи иилэн ылар киһитэ (суох) — дьоһуннаах, киһи аахсыах, билиниэх айылаах киһитэ (суох). ☉ Нет ни одного достойного (кто достоин внимания), не на кого смотреть
Хатарча ууһугар улахан баай, биир эмэ бастаах киһи үөскээн сылдьыбыта баар дуо? Билигин да киһи иилэн ылар киһитэ суох. А. Федоров. Үс киһиттэн киһи арыый иилэн ылара — аргыспыт Бүччүк Баһылай диэн, биллэр олоҥхоһут. Н. Заболоцкай. Киһи иилэн ылбатынан <үөҕүс, ыыстаа> — олус быдьардык (үөҕүс, ыыстаа). ☉ Скверно, мерзко, непристойными словами (ругаться, браниться)
Туох да киһи иилэн ылбатынан үөхсэрэ, бу быдьара сүрүкэтин истиэ этиҥ. Н. Заболоцкай
[Аанчык] Киһи иилэн ылбатынан, Эдьиэйэни үөхпүт-мөхпүт. Н. Босиков. Киһи иннин сарбыйар — киһи инники кэскилин алдьатар, киһи киһи буоларын сарбыйар. ☉ Лишающий человека будущего, перспективы
Бу күннэргэ диэри умсугуйан испит испиирэ киниэхэ сааттаах дьыалаҕа тириэрдэр, киһи иннин сарбыйар алдьархайдаах ас буолара дьэҥкэтик көһүннэ. Д. Токоосоп. Киһи иһинэн оҕо — киһиэхэ сөбүлэтэр, таптатар, ис киирбэх оҕо. ☉ Милый, симпатичный, располагающий к себе (молодой человек, ребенок)
Кириисэбит барахсан киһи иһинэн оҕо. Далан. Киһи итэҕэһигэр кэлбит (төрөөбүт) киһи (дууһа) — киһи ахсаанын ситэрэр суолтаҕа сылдьар сыппах, мөлтөх киһи. ☉ Одно название, что человек
Киһи итэҕэһигэр кэлбит дууһа быһыылаах. Софр. Данилов
Тэҥн. киһи эрэ аатын ылан (сылдьар). Киһи киһитэ көр дьон. Мөрүөн Бүөтүр …… чахчы бааччы киһи киһитэ! Барахсанов дьэллэмин көрүө этигит! Э. Соколов
Эйэҕэс, сымнаҕас, кэпсэтимтиэ, туора киһи кыһалҕатын кыһалҕа оҥостор, холку киһи былыр былыргыттан күн бүгүнүгэр диэри киһи киһитэ диэн ааттанар. «Кыым»
[Рена] бырааһынньык аайы бириэмийэ ылар, хаартыската Бочуот дуоскатыттан түспэт. Уопсайынан да киһи киһитэ. А. Кривошапкин (тылб.). Киһи <киэнэ> киилэ — эт-хаан өттүнэн чэгиэн, доруобай. ☉ Человек-кремень
Сэнии, намтата көрбүппүт, Кыракый, хатыҥыр бэйэтин. Испитигэр сэмээр күүппүппүт Киһи толуутун, киһи киилин. М. Ефимов
[Доҕорум чучунаа] киһи киилэ, омук чулуута этэ. Н. Абыйчанин
Ол сылдьан эмискэ, киһи киэнэ киилэ, уол оҕо одьунааһа буола оҕустум. С. Федотов. Киһи киэнэ кил- биэннээҕэ — үтүө-мааны, чаҕылхай. ☉ Замечательный, достойный, выдающийся
[Амма Аччыгыйа] …… остуоруйа инибиилэриттэн кэлин хайаан да куччугуйдара киһи киэнэ килбиэннээҕэ буолан тахсарын санаатахпына, бу псевдоним символиката ордук кэҥиир, эҥсиллэнэр. ФЕВ УТУ
[Владик] бастаан [үлэлии] кэлэрин утаата …… холобурга сылдьар үлэһит үтүөтэ, киһи килбиэннээҕэ этэ эбээт. Э. Соколов
Бу Василий Протодьяконов — Дьэргэли диэн, киһи барыта ытыктыыр оҕонньоро. Киһи киэнэ килбиэннээҕэ. П. Филиппов. Киһи киэнэ киргиллээҕэ фольк. — бастыҥтан бастыҥ, чулууттан чулуу. ☉ Лучший из лучших. Карчаага диэн кыраҕы харахтаах ытааччы, кус быһый, ат бөҕө, киһи киэнэ киргиллээҕэ төрөөн үөскээн олорбута үһү. Уот ч. Тэҥн. киһи киэнэ кэрэмэһэ; уол оҕо одьунааһа. Киһи киэнэ кылааннааҕа көр кылааннаах. Киһи киэнэ кэрэмэһэ — кэрэттэн кэрэ киһи. ☉ Прекрасный во всех отношениях (человек)
Ону өйдөөн-дьүүллээн көрбүттэрэ... киһи киэнэ кэрэмэһэ... буолбут. Саха сэһ. I
Киһикиэнэүсуһуктааҕа (түөрт, аҕыс) кырыылааҕа көр аҕыс I. Аҕата даҕаны киһи киэнэ аҕыс кырыылааҕа этэ. Н. Лугинов
Алексей Елисеевич... «киһи киэнэ үс уһуктааҕа, түөрт кырыылааҕа этэ» диэбитин... туттубут буолуохтаахпыт. Н. Заболоцкай
[Сүөдэр] дьоҥҥо сырыы бөҕөнү сылдьыбыт, өстөөх бөҕөнү өһөрүспүт, киһи киэнин үс кырыылааҕын тэҥэ көстөрө. П. Аввакумов. Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол — кырдьан, буорайан эбэтэр дьадайан киһи аахайбат, ахсарбат киһитэ буол. ☉ Постареть, одряхлеть или обнищать настолько, что никто за человека не считает (букв. человек (его) не видит (не разговаривает), собака (на него) не лает). Ол курдук сытан, киһи көрбөт, ыт үрбэт буолан, оккомаска иҥнибэт, дьүдьэйии бөҕөнү дьүдьэйэн баран …… өлбүтэ үһү. Саха фольк. Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт оҥор — кими эмэ дьадатан киһи аахайбат, ахсарбат киһитэ оҥор. ☉ Довести (себя, кого-л.) до такого состояния, что другие за человека не считают
Баайбын бараатым, бэйэбин киһи кэпсэппэт, ыт үрбэт оҥордум. Далан. Киһи кулгааҕархараҕар баппат — олохсуйбут сиэргэ, майгыга сөп түбэспэт. ☉ Выходящий из ряда вон (о чем-л. необычном, ненормальном)
Ким да итэҕэйиэн баҕарбата, Ньукулааскыны, хайдах ыл да үүрүөххэ сөбүй, киһи кулгааҕар баппат суол дэһэллэр. У. Нуолур
Соруйан, иирсээниайдааны тардыы диэн — хайдах эрэ киһи кулгааҕар- хараҕар баппат суол. «ХС». Киһини билбэт буолбут I — өйүн сүтэрбит, өйө суох сытар (ыарыһах киһи туһунан). ☉ Без сознания (о больном)
Ася үс хонукка күүскэ ыалдьыбыта, киһини билбэт буола сыһаттаабыта. Дьүөгэ Ааныстыырап. Киһини билбэт буолбут — улаханнык сананан, улахамсыйан, кыра киһини ахсарбат буолбут, бэйэтин билиммит. ☉ Важничать, зазнаваться, задирать нос. Үчүгэй аҕай, Мэхээлэбит киһини билбэт буолбут дуу? Киһини билиэҕиттэн — олох кыратыттан, кыра оҕо эрдэҕиттэн. ☉ С детства, с малых лет
Киһини билиэхпиттэн ыал устун сылдьан иитиллибитим. Күндэ
Киһини билиэхпиттэн хамначчыт гынан ынаҕын сааҕын күртэрбитэ буолуоҕа. «Чолбон». Киһини былдьаа харыс т. — алдьархайга (хол., уокка эбэтэр адьырҕа кыылга) түбэһэн өлбүт. ☉ Погибнуть трагически (напр., в пожаре)
Уот дьулаана да сүрдээҕэ. Киһини бэйэтин былдьыахха айылааҕа. Суорун Омоллоон. Киһи сирэйин <хараҕын> таба көрбөт — кыбыстар, саатар, дьулайар (тугу эмэ гыммытыттан, оҥорбутуттан). ☉ Стыдиться, стесняться, побаиваться (из-за содеянного) (букв. не смотрит в глаза (лицо)
Сарсыарда ойуун …… саатан киһи сирэйин таба көрбөт буолан турбута. Болот Боотур
Ньукуукка тугу да хардарбатаҕа. Биир да киһи сирэйин-хараҕын таба көрбөтөҕө [кыыһы кытта кистээн көрсүһэрин дьон билбититтэн кыбыстан]. Н. Босиков. Киһи сыгынньах илиитинэн туппат — куотунарга-ааһынарга сатабыллаах, кыраҕа киирэн биэрбэт. ☉ соотв. голыми руками не возьмешь
Кини кимэ, киһи сыгынньах илиитинэн туппат киһитэ буолара, улуус улахаттарыгар биллибитэ. Болот Боотур
Оо, ким билэр. Ити урдустары киһи сыгынньах илиитинэн туппат дьоно. И. Бочкарев. Киһи сыгынньах илиитиинэн туппат кырдьаҕаһа буолуохтааҕа. «ХС». Киһи тахсыах оҕото — үчүгэй киһи буолуох оҕо. ☉ Из него получится хороший человек (о ребенке)
Киһи эрэ буоллар, уолчааны тыылга ыыттым ээ, — харса суоҕа бэрт, акаарытыттан таах өлүө... Кэлин киһи тахсыах оҕото. ӨӨККҮ. Киһи (дьон) тыла хонор — киһиэхэ куһаҕан тыл-өс олохсуйар, кини туһунан хоп-сип тарҕанар. ☉ соотв. стать притчей во языцех
Хайа, айыыта-харата бэрт буолаарай, киһи тыла хоноорой, ааппыт-суолбут сууллаарай. «ХС»
Былыр кырдьаҕастар: «киһи тыла хоммут киһитэ өр барбат» диир буолаллара. «ХС»
Киһи тылын истибэт буол көр тыл. Дьэ ити кэннэ киһи тылын истибэт буол. Н. Неустроев. Киһи тылын уйбат — сэмэни-суҥханы сөбүлээбэт. ☉ Человек, болезненно реагирующий на замечания
Бу оҕо киһи тылын уйбат. Киһи тылыттан тахсыма көр тыл. Этэр хоту элэстэнэр, киһи тылыттан тахсыбат, …… уолчааны дьон сөбүлээбиттэрэ. Н. Босиков
Киһи (саха) тэҥэ суох көр саха. Оҕолорбун санаатахпына, киһиэхэ тэҥэ суохтук туттарым. «ХС»
Чукча, аһыы ууттан киһи тэҥэ суох буола үөрбүт-көппүт. «ХС». Киһи-хара буол — 1) улаатан сит, улахан киһи буол. ☉ Стать (взрослым) человеком, повзрослеть
Ийэлэрэ эрдэ өлөн …… бэйэлэрэ бөрөһөн улааппыттара. Син, хата, киһи-хара буоллулар дии. Н. Лугинов
Дьон сэрии иннинэ төрөөбүт оҕолор улаатан киһи-хара буолалларын кэтэһэллэрэ. П. Аввакумов
Ол да буолларбын …… куйааска буһан, тымныыга тоҥон син улаатан киһихара буолан испитим. «Кыым»; 2) улаат, тыыннаах буол, тыыннаах хаал. ☉ Остаться в живых, выжить
Бэйэ бас билэр сүөһүтэ эстэн, ол аата үйэлэр тухары аһаан, киһи-хара буолан кэлбит төрүт аспыт үүт, эт эстэ аҕыйаабыта [холбоһуктааһын түмүгэр]. Багдарыын Сүлбэ
Ол эрээри, киһи-хара буолуох дьолбор, эмчит кыһамньытынан, эмп-томп күүһүнэн сыыйа үтүөрэн барбытым. «ХС»; 3) үлэһит, үчүгэй киһи буол. ☉ Выйти в люди
Дьэ билигин Максим, дьон этэригэр дылы, киһи-хара буолла. Л. Попов
Оҕом, дойдугар-сиргэр тиийэн соргулаахтык сырыт, киһи-хара буол. И. Оконешников. Бу оҕолор ортолоругар сылдьан киһи-хара буоллум дии. П. Аввакумов; 4) кэргэннэн, ыал буол. ☉ Обзавестись семьей
Кырдьаҕастар бу Байбал баҕайы киһи-хара буолан буруо таһааран олордоҕо диэхтэрэ. Күндэ
Дашаны ылбатахпына быйыл кэргэн ылыам суоҕа. Мин киһи-хара буолаары гыммытым, ити буолан таҕыстаҕа. М. Доҕордуурап. Ээ, оттон сөптөөх түбэстэҕинэ, мин да тоҕо киһи-хара буолуохпун баҕарбат буолуомуй. Туокка, халыымы кыайыам суоҕа. И. Оконешников. Киһи-хара гын (оҥор) — аһатан, иитэн, улаатыннаран үлэһит киһи оҥор. ☉ Вывести в люди, взрастить
Икки оҕону сүһүөхтэригэр туруоран киһи-хара оҥортоотум. П. Аввакумов
Бырааттарбын ким иитиэй? Ким кинилэри киһихара гыныай? Ыал устун барыахтара. Г. Угаров
Эйигин Егор Егорович ииттэаһатта, киһи-хара оҥордо. С. Ефремов
Киһи хараҕа халтарыйар көр харах. Тадж-Махал, дьиҥэр даҕаны, киһи хараҕа халтарыйар баай, нарын, кэрэдьикти оҥоһуу эбит. С. Данилов
Киһи холун иһинэн көр хол. Соччо улахана суох, киһи холун иһинэн үлэ эбит. Болот Боотур. Киһи эрэ аатын ылан (сылдьар) — мөкү көрүҥнээх, сыппах санаалаах, кыра ычалаах эрээри. ☉ соотв. Только слава, что человек; одно название, что человек
Дьүһүннээх бүрэтэ, уҥуохтаах омнуота, санаалаах сыппаҕа, сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй уу туҥуй уол буол — диэн түҥнэри төлкөлөөн, таҥнары таҥхалаан кэбиспиттэрэ, ол иһин киһи эрэ аатын ылан чыыбырҕаан сырыттаҕым. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тэҥн. киһи итэҕэһигэр кэлбит (төрөөбүт) киһи (дууһа). <Киэҥ> халлаан киһитэ көр халлаан. О, киэҥ халлаан киһитэҕин, доҕор! — диэн Дьөгүөрдээн аймана түстэ. Көстөөх сиртэн ытаҕын дии! Амма Аччыгыйа
Туттаран туран балыырдаах, Көрдөрөн туран куотуулаах Билбэт, Мэлдьэх Микиитэ — Биллэр, халлаан киһитэ. С. Данилов
Дьиҥэр, Айдар диэн отой халлаан киһитэ. Н. Лугинов. Суорҕан-тэллэх киһитэ буолла — сытар ыарыһах буолла. ☉ Быть прикованным к постели
Ньукуһуок оҕонньор үнүргү сындалҕаннаах, быһылааннаах сырыытын кэнниттэн, тымныйан, суорҕан-тэллэх киһитэ буолан сытар. Болот Боотур
Ыт охсор (охсуох) киһи суох көр ыт. Ол олордоҕуна дьиэ иһигэр ыт охсуох киһи суох. Ньургун Боотур
Бөһүөлэк иһигэр ыт охсуох киһи суох. С. Руфов
Бэл, хонтуорабар ыт охсор киһи суох. С. Ефремов
◊ Айан киһитэ көр айан
Кэлэр-кэлбэт тылгын эн биллэр бэрт түргэнник! Айан киһитин сааратыма, сырыы киһитин тутума. Ньургун Боотур
Айан киһитэ тугу эрэ толкуйдуур, тэлиэгэтин эргийэ хаамар, быатын-туһаҕын тардыалыыр. Эрилик Эристиин
Дойду киһитэ көр дойду. [Уоһук:] Бу эн, дойду киһитэ, дьиэлээх сөбүлээбэт буолтун кэннэ, тоҕо күүскүнэн мэһэмээннэнэҕин? Н. Неустроев. Киһи аймах — сир үрдүгэр олорор киһи барыта. ☉ Человечество
Киһи аймах кэскилин айхаллаан Биһиги сулуспут кыыста. П. Тулааһынап
Киһи аймахха Кэхтиитүһүү суох буоллун. С. Ефремов
[Алмаас] киһи аймаҕы оонньуур өҥүнэн умсугутар, кэрэтинэн кэрэхсэтэр, кытаанаҕынан кыайар дьикти таас! И. Данилов. Киһи күнэ — үлэни бириэмэнэн кэмнээһин: биир киһи биир күн үлэлээһинэ. ☉ Человеко-день
Аҥаардас ааспыт сылга борогууллааһынтан, боростуойдар тахсыыларыттан 2504 киһи күнүн сүтэрдибит. «Кыым»
Таах туруу суотугар үлэ бириэмэтин сүтэрии сүүрбэ тыһыынча кэриҥэ киһи күнэ буолла. «Кыым». Киһи уҥуоҕа — өлбүт киһини көмөр сир; киһи көмүллүбүт сирин үрдүгэр туруоруллубут өйдөбүнньүк. ☉ Надмогильный памятник; могила; кладбище
Бу кырдал үрдэ барыта бачымах курдук киһи уҥуоҕа. Н. Якутскай
Кини киһи уҥуохтаах үрдүк тумулга чугаһаан иһэн, дьэ куттана санаата. Болот Боотур. Уолан киһи — кэргэннэнэ илик сиппит эр киһи. ☉ Молодой зрелый неженатый мужчина
Кини [Марба] аттыгар кырыылаах харылаах, ньамаххай харахтаах уолан киһи …… күөх окко тиэрэ түһэн сытар. Күндэ
Икки эдэр чэгиэн уолан киһи …… аһыыр ыһыктарын сүгэн, куоракка сатыы түһүнэн кэбиспиттэрэ. Болот Боотур. Хаар киһи — сыстаҥнас саҥа түспүт сыа хаары мөчөхтөөн киһини үтүгүннэрэн оҥорбут хаар оҥоһук. ☉ Снежная баба. Оҕолор дьиэлэрин таһыгар хаар киһи оҥорбуттар. — Сымнаҕас хаарга чопчу түһэ сытан, сапсынан, лыах ойуутун түһэрэрбит. Ардыгар, хаар киһи оҥоро сатаан, Алҕас тарбахпытын иһэлитэрбит. С. Спиридонов. Эдэр киһи — оҕо сааһа ааспыт, сиппитхоппут киһи. ☉ Молодой человек
Эдэр киһи. Кыһаннаххына, оҕону булуоҥ буоллаҕа дии. Суорун Омоллоон
[Ааныска:] Тоойуом, ытаама. Мин баран Сахаарга өйдөтөн биэриэм, эдэр киһи уолҕамчы буоллаҕа дии. С. Ефремов
Эдэр киһи, бэйдиэ тыллаһыа суохха баара. «ХС»
Эр киһи көр эр. Эр да киһи, дьахтар даҕаны үктэлэ-тохтоло суох сөбүлэстилэр, бары төгүрүччү тураннар сылластылар. Ньургун Боотур
Оҕотуттан эр киһитигэр, оҕонньотторугар, кыыһыттан дьахтарыгар, эмээхсинигэр диэри бары дэлби киэргэммиттэр. Эрилик Эристиин
Дьахтар эр киһи буолбатах — Сүрэҕэ чараас, уйаҕас. П. Тулааһынап. Тэҥн. икки атах, иэҕэйэр икки атахтаах, инчэҕэй эттээх, урааҥхай
тюрк. кижи, киши
II
аат эб.
1. Болдьох киэбин суолтатын баҕарыы дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает значение условного наклонения с оттенком желания
Аны сааска диэри өлбөккө тиийбит киһи, кустаан көрүө этэ буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Сынньана түспүт киһи, арыычча сэргэхсийиэ эбит. Күндэ
2. Кэпсиирэ буолбут ааспыт бириэмэлээх -быт аат туохтууру уонна -лаах сыһыарыылаах даҕааһыны кытта ситимнэһэн туохха эмэ баҕарыыны көрдөрөр. ☉ Употребляясь с причастиями прошедшего времени на -быт и прилагательными на -лаах, выступающими в качестве сказуемого предложения, выражает желание
Оо, хайыһардаах киһи. Амма Аччыгыйа
Аны биирдэ кинини көрсүбүт киһи! Суорун Омоллоон
Оо, өрүһүйбүт киһи. Софр. Данилов

I
1. туохт.
1. Атаххынан эбэтэр туохха эмэ олорон, тиэллэн хайа эмэ диэки сыҕарый. ☉ Идти, двигаться, ехать на чем-л. (в определенном направлении)
Кэпсиэ, хайа диэкиттэн иһэҕин. А. Софронов
Илин арыы тыа суолунан биир ыҥыыр аттаах киһи нэлэтэн иһэр этэ. Амма Аччыгыйа
Бу истэҕинэ, тротуарга биир оҕо ытыы олорор үһү. Суорун Омоллоон
Биир күн Амма Солобуодатыттан тахсар суолунан тэлиэгэлээх ат иһэрэ көстүбүтэ. Н. Якутскай
2. Чугаһаа, бэтэрээ диэки сыҕарыйан кэл (хол., ханнык эмэ тырааныспар). ☉ Приближаться (напр., о каком-л. транспортном средстве)
Суол устун иккис тааҥка иһэр, оттон арҕаа диэки эмиэ мотуор тыаһа ньирилиир. Т. Сметанин
△ Халҕаһалаан, саба халыйан кэл (айылҕа көстүүтүн туһунан: хол., ардах, туман). ☉ Приближаться (всей массой, потоком, вереницей - об облаках, воде, воздухе и т. п.)
Оппутун бу иһэр ардах харыстыа үһү дуо?! Амма Аччыгыйа
Дьон үрдүлэригэр барыйбытынан батыһан иһэр аантуман ортотунан быһа ыстанан барарга дылы гынарын кытта, анараа баран иһэр сирдэрин диэки, атахтанан хаампакка, кынаттанан көтөргө дылы гыннылар. Эрилик Эристиин
Лоҥкуудаҕа уу иһэрин туһунан сурах холкуос үрдүнэн чаҕылҕанныы тарҕанна. М. Доҕордуурап
3. Буолан, саҕаланан бар (күн-дьыл кэмин туһунан). ☉ Наступать, надвигаться (о времени года)
Күһүн кэлэн артыал, Күүһүн холбоон, быһыа. Үлэм миэнэ тиллэр Үтүө кэмэ иһэр. Күннүк Уурастыырап
Лоҥкууда үрэх халдьаайы хайаларын сирэйдэрэ харааран, ынах омурда от тахсан, самаан сайын иһэрин санатар. М. Доҕордуурап
Туллуктар, туус туллуктар, сандал саас иһэрин бары тыынар тыыннаахха тыллыы, сүргэни көтөҕө, үрдүккэ күөрэйэ, кыыдамныы көтө туруохтуннар!.. И. Федосеев
2. көмө туохт. суолт. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын биир кэмник тохтообоккоэбэтэр мэлдьи буола турарын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастными формами на -ан основного глагола обозначает продолжительность или постоянство действия
Коля тыйыс киһи буолан биэрдэ, санныларынан өгдөх-өгдөх гына-гына, хаамансиимэн туллаҥнатан истэ. Амма Аччыгыйа
Үчүгэйдик үөрэммит эргийэр ыт эйиэхэ соччо салайтара барбат. Кыыл хайа диэки барарыттан көрөн, иннин күөйэн иһэр. Далан
Олох сороҕу үрдэтэн, сороҕу туоратан, бэйэтэ дьаалытынан баран иһиэ. Н. Лугинов
Айдаан өссө хойдон тахсан иһэр. Эрилик Эристиин
ср. тюрк. эш 'идти за кем-л., следовать, сопровождать'
II
туохт.
1. Убаҕаһы омурдан ыйыһын. ☉ Пить
Кини сүөгэйдээх хойуу чэйин испэтэх, минньигэс алаадьытын сиэбэтэх аҕыйах ини. И. Гоголев
Ыта Түргэн, уу иһээри, аллара ойон киирбитэ. Суорун Омоллоон
Тоойуом, Сибиэтээ, тахсан үүккүн ис. С. Ефремов
Хотуур сытыылана таарыйа сынньанан, ымдаан истилэр. М. Доҕордуурап
2. Убаҕас аһы аһаа (хол., миини). ☉ Есть, принимать жидкую пищу
Ситэ иһэ илик миинин тобоҕун илдьэн Катя кутан биэрбитигэр, Фокин аралдьыйан хаалла. Амма Аччыгыйа
Арыт бултаан, эһэкээни Уруйдуурум быыһыгар иһиэх этим бэс үөрэни Тоҕус үрэҕин баһыгар. П. Тобуруокап
△ Туох эмэ суураллыбыт убаҕаһын ыйыһын (хол., эми). ☉ Принимать лекарство (в растворе или с водой)
Эмин испэт, сирэрталар, Кэмпириэһин уһултарар. Күннүк Уурастыырап
Баҕар, сэриигэ киирэн иһэн, Бааһыран, тото эмп иһэн, Тиийиэм мин аҥар атахтанан Чиргэл дууп мас тайахтанан. Дьуон Дьаҥылы
3. Арыгыта амсай; арыгылаа. ☉ Употреблять спиртные напитки; пьянствовать
Эдэр эрдэхпинэ Эппэр-хааммар иҥиэр диэри испэтэҕим буоллар, бугурдук иһээччи буолар этиэм... А. Софронов
Хайа, ол гынан баран, илии охсуһарбытыгар туохпутун иһэбит? Н. Неустроев
Онтон Бэдэһиэйэп: «Ис!» - диэн көрдөһөн көрбүтүгэр Маппыайабыс: «Суох, мин арыгыны букатын бырахпытым, баһыыба, испэппин», - диэтэ. Бэс Дьарааһын
4. Убаҕаһы оборон иҥэрин (хол., маһы, таҥаһы этэргэ). ☉ Принимать в себя влагу, впитывать, всасывать (об одежде, почве и т. п.), пропитаться (влагой). Ууну испит мас ыарахана олус
5. көсп., поэт. Сиэ, тыын (салгын туһунан); эккэр-хааҥҥар, сүрэххэр-быаргар иҥэрин. ☉ Дышать (воздухом); впитывать в себя (что-л.)
Бу кыраай үтүө салгынын Кымыс курдук мин истим. Күннүк Уурастыырап
Ийэ сирбит салгынын Мүөтүн иһэ-иһэбин, Үөрэх, үлэ дабаанын Өрө ыттан иһэбин. П. Тулааһынап
Уйгу көҥүл, оҕо саас минньигэс мүөтүн утаппыт сүрэххэ дуоһуйа иһиэхпин. Т. Сметанин
Кыыс уоллуун кэпсэтэ иһэллэр, Дьол сөрүүн салгынын иһэллэр. «ЭК»
♦ Иһэн-аһаан кэбис - туохтааххын эмэлээххин арыгылаан ыһан-тоҕон, бүтэрэн, суох гынан кэбис. ☉ Пропивать, проматывать что-л. Ити баҕайы сарсын син биир төттөрү сүүйтэриэ эбэтэр илэчиискэ дьахталлары кытта матайдаан, иһэн-аһаан кэбиһиэ... И. Гоголев. Уу испит сылгы курдук - уулаабыт сылгы титириирин курдук, куттанан, долгуйан, уҥуоҕа хамсыыр. ☉ О человеке, дрожащем от холода, от сильного волнения (букв. как лошадь, напившаяся холодной воды)
Маайа, уҥуоҕа уу испит сылгы курдук салыбырас буолабуола, Бүөтүр таһыгар кэлэн олордо. Эрилик Эристиин
Уу испит сылгы курдук, дьигиһийэ, титирии турар. Суорун Омоллоон. Уу иһэ-иһэ хайгыыр - кими, тугу эмэ наһаа хайгыыр, арбыыр. ☉ Неумеренно восхвалять кого-что-л. (соотв. петь дифирамбы кому-чему-л., превозносить до небес кого-что-л.; букв. запивая водой, хвалить)
Кэлин да Туллай сылбырҕатын, аты сатаан сүүрдэрин уу иһэ-иһэ хайгыыра үһү. «ХС»
Хаанын ис көр хаан. Капитал хаанымсах, кини - аад айаҕа, Хара хаан утахтаах, мин хааммын испитэ... П. Ойуунускай
Хас хамначчыт, хас дьадаҥы, доҕолоҥ-тулаайах хаанын иһэн, буос бээгэй буолан олороргуттан букатын куттаммаппын, кэннибэр-иннибэр тугум да суох буолан турабын! С. Ефремов
тюрк. еш, еч, ич
III
туохт. Сүһүрэн, бааһыран үллэн таҕыс (киһи-сүөһү этин этэргэ). ☉ Пухнуть, опухать
Харытыана эрэйдээх көхсө-түөһэ үллэ иһэн, икки хараҕын уута таҥнары саккыраан, тэпсиллибит быраабын-чиэһин көмүскэтэ барда. П. Ойуунускай
Ыалдьар сирин туттан көөртө, кэтэҕэ, сүүһэ, мунна дыгдаччы иһэн тахсыбыттар. Суорун Омоллоон
Бу илиим иһэн хаалан - аҕыйах хонукка киһи хамнастаһа сылдьыбытым. Күндэ
Сытыйбыт таал курдук көҕөрө өлбүт сирэйдээх оҕонньор, иһэн хаалбыт халтаһатын атыҥнатан көрбүтэ, хайа быһыллыбыт сиикэй эт быыһынан көрбүт курдук хараҕа кыламнаан көһүннэ. Эрилик Эристиин
тюрк. шиш, сис
IV
1. аат.
1. Киһи, харамай, көтөр аһы буһарар уорганнара баар миэстэтэ. ☉ Живот (человека); брюхо (животного)
Хабырынар Хабырыыс искэ саайар, Сэпсики саҥата мөлтүүр, онтон умсары түһэр. Күндэ
Эһэ иһин быһан халыҥ хаһаны тыырдылар, бысталаан ылан үөлүтүлээн кэбистилэр. Эрилик Эристиин
Истэрэ бэрэмэдэй курдук буолуор дылы, күөх отунан үчүгэйдик аһаппыттар [көлөлөрүн]. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ыстанан кэбистэ. Сатабыла суохтук ууга иһинэн күр гына түстэ. И. Данилов
2. Сүөһү, кыыл иһинээҕи уорганнара. ☉ Внутренности животных, зверей, потроха
Даайа, ынаҕын иһин ыраастыы олорон: «Сарсын төһө эрэ дьахтар кэлэн, сыа сиэппэтэ дии-дии, кыыһыраллар, хоргуталлар», - дии саныыр. А. Софронов
Силтэһин Күөнчэттэн туораан, оҕус иһин ырыппыт сирдэрин диэки тумна хаамта. Күннүк Уурастыырап
Эһэни өлөрөөт, быарын, бүөрүн, тыҥатын, иһин сыатын, сиһин үөһүн кырбаан курум буһарыллар. И. Гоголев
Астан идэһэ ынах иһигэр тиийэ, иһиттэн эргэ сылабаарыттан лэппиэскэ оҥорор улахан хобордооҕор тиийэ - симиллэ-симиллэ сүөкэнэ, хат угулла сатаата. Н. Заболоцкай
3. Туох эмэ таһыттан көстүбэт өттө. ☉ Внутренняя сторона чего-л.; изнанка
Инчэйбит үтүлүгүн иһин тиэрэн таһааран күн уотугар куурда уурда.  Бу саҥа каркаснай дьиэ, тас өттө буор сыбахтаах, иһэ фанера, кырааска - куорат дьиэтиттэн атына суох. Н. Габышев
Ийэм кэнники имитэн [куобах тириитин] бэйэтигэр култуук, миэхэ болтуо иһэ тикпитэ. «ХС»
△ Туох эмэ көҥдөйө. ☉ Пространство внутри чего-л., внутренность
Арҕах иһэ кураанах буолан биэрдэ. Кабина иһэ сыпсылаас.  Дьиэ иһэ иччитэхсийэн хаалбыт, күөрэ-лаҥкы буолбут. Амма Аччыгыйа
4. көсп. Дууһа, ис дууһа. ☉ Душа; нутро
«Таҥара суругар Евангелиеҕа да баар: "Тугу да биэрбитиҥ таҥараҕа тиийэр, бары сиэртибэни барытын ылар", - диэн, ону эн, быһыыта, билбэккин эбит, Көстөкүүн!» - диир баачыка, иһин иһигэр кыыһыра-кыыһыра. А. Софронов
Оччотооҕу биһиги сааспытыгар: «Эн кыыһы таптыы илигиҥ буолуо», - диир искэ улахан өһүргэстээх буолара. Амма Аччыгыйа
«Хаачыстыбалаахтык үлэлиир санааҕа чугаһаан эрдэҕэ ини», - дии санаата Ананий иһигэр. М. Доҕордуурап
Соторутааҕыта диэри «мин даҕаны хаһан эрэ итинник ыал буолуом» диэн иһигэр сырдык эрэл санаа баара. С. Никифоров
2. даҕ. суолт.
1. Бэйэ диэки өттүнээҕи. ☉ Находящийся внутри чего-л., внутренний
Ити кэнниттэн Илин иэйэхситтээх халлаан Ис эҥийэтиттэн Итии салгын билиннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сибилигин кини хайыһардарын төбөлөрүн үмүрүччү тутан, ис кырыыларынан өчөһүннэри үктэнэн, таҥнары тарыырдаан түһүөҕэ. Амма Аччыгыйа
Сонун ис сиэбиттэн ыраас былааты сулбу тардан ылан, сүүһүгэр бычыгыраан тахсыбыт көлөһүнүн сотунна. П. Филиппов
2. Көстүбэт өттүнээҕи. ☉ Скрытый, невидимый
Ойон туран, ис баатата орҕостон, сорох сиринэн салыбырыы сылдьар бытырыыстаах сонун кэттэ. Эрилик Эристиин
Ол ыт эһэни кытта охсуһан, агдатын этин ис ньапчыта көстө сылдьар гына тоҕо дайбаппыт. Р. Кулаковскай
3. Туох эмэ кэнниттэн кэлэр. ☉ Следующий за чем-л.
Кини, түннүгүн ис сабыы хаптаһынын халбарыччы анньан, ыйдаҥа сырдыгар олорон суруйан баарта. Суорун Омоллоон
Куукуна иһигэр ким да суох, ис хоско итирик саҥата иһиллэр... Н. Павлов
4. Судаарыстыбаҕа, ханнык эмэ тэрилтэҕэ, эйгэҕэ тус бэйэлэригэр сыһыаннаах. ☉ Относящийся к жизни внутри государства, организации, внутренний
Ол да буоллар бөлөхпүт ис мөккүөртэн, хайдыһыыттан үс төгүл алдьана-тохто сылдьыбыта. П. Ойуунускай
Дьоҥҥо дойду ис уонна тас олоҕун туһунан кэрэхсэтэр курдук кэпсэниллиэхтээх этэ. И. Данилов
Онтон кэлэн Сэбиэскэй Сойуус ис олоҕуттан ыйыппыттарыгар, улаханнык бүдүрүйтэлээтэ. ФММ ДьКС
5. көсп. Суолтатын, дьиҥин биэрэр, арыйар. ☉ Представляющий сущность, основу чего-л., внутренний
Таптал ис кистэлин Бары эппэттэр. Тыл симик киистэтин Ситэн тиспэттэр. Күннүк Уурастыырап
«А...а... Аччык буолан сиэри», - диэн Абдуркулла куттанан тардыалатан үс тылынан дьыала ис сэкириэтин түөрэ тэбээн биэрдэ. Эрилик Эристиин
♦ Айаҕын иһигэр көр айах I
Баһын иһэ бап-баллыгырас көр бас II. Улахана - Хадаар Уйбаан - Баһын иһэ барыта …… Баллыгырас цитата. Күннүк Уурастыырап
Иин <иһин> курдук хараҥа көр иин II. Сэмэн ону [ааспыт олоҕун] иин иһин курдук хараҥа дииринэн, Мөрүөн бэйэтэ да санаан көрдөҕүнэ оннук. Д. Таас
Илиитин иһигэр киирдэ, (киллэрдэ) көр илиитин иһигэр баар (илиитигэр киирдэ). Хаһан эрэ тыа баайа, уу, сир баайа - барыта киһи илиитин иһигэр киириэҕэ. Амма Аччыгыйа
Мин туох үчүгэйдээҕим, куһаҕаннааҕым барыта эн илииҥ иһигэр, истиҥ доҕоччугуом! С. Ефремов
Ити кини оҕо эрдэҕиттэн өстөөҕө. Онон билигин илиитин иһигэр киллэрэн баран, хайдах баҕарар гынарыгар көҥүллээх этэ. Д. Таас. Ис буолбат - туохха да санаатын таптарбат, туохха да сөп буолбат, санаата туолбат. ☉ Всегда всем недоволен, его ничем не удовлетворить
- Скворцову... Онус балаататтан... Син биир ис буолуо суох диэн ыҥыртардылар быһыылаах, сотору Скворцов акыҥнаан кэлэн илиитин-атаҕын хомуна тардан олордо. Софр. Данилов
Балаайа, туохха да ис буолбакка, биир кэм ньырылыы сылдьар алтасэттэ ыйдаах оҕотугар, сотору-сотору былаатын муннугунан муннун соттон ыла-ыла, хапсыйан хаалбыт эмиийин соппойбохтотто. «ХС»
Ис дууһатыгар тиийэ көр дууһа. Ис дууһатыгар тиийэ долгуйда. НАГ ЯРФС I. Ис дууһатын тоҕо тэбиир - туох баар ис санаатын барытын аһаҕастык кэпсээн биэрэр. ☉ соотв. изливать душу кому-л.
Саҥа олох үлэһит дьоно бэйэлэрин мунньахтарыгар өйдөрө-санаалара өһүллэн туран ис дууһаларын тоҕо тэбииллэр. У. Нуолур
Ис дууһатыттан көр дууһа. Туох ханнык иннинэ иһээччи киһи арыгылыыр сүрүн биричиинэтин, кини хараахтарын, психологиятын үчүгэйдик билиэххэ, кини эйигин кытта ис дууһатыттан кэпсэтэрин, санаатын атастаһарын ситиһиэххэ баар. ПДИ КК
Денисов хос иһигэр төттөрү-таары хаампахтыы сырытта: кини ис дууһатыттан олус долгуйдаҕына, ити курдук буолар этэ. Л. Толстой (тылб.)
Предприятиеҕа наука, тиэхиникэ сайдарын иһин дириэктэр уонна биирдии оробуочай - ис дууһатыттан ыалдьыах тустаах. Л. Брежнев (тылб.). Ис иһигэр киирдэххэ (иһигэр киирдэххэ, ис искэ киирдэххэ, ис искэ) - үчүгэйдик өйдөөн көрдөххө. ☉ В сущности, по существу
Холкуос олоҕо, биһиги олохпут, таһыттан эрэ көрдөххө судургу, чуҥкук. Оттон билэн-көрөн истэххэ, иһигэр киирдэххэ, араас киирсии, охсуһуу үгүс эбит. Далан
Ийэм эрэйдээх, аһынабын ээ... Таах хаалларыахха дуу? Хайа, искэ киирдэххэ, кыра да суол буоллаҕа дии. Ол кэриэтин иккиһигэр, үсүһүгэр, - диэх курдук санаталаата. Суорун Омоллоон
Олох, ис иһигэр киирдэххэ, олус уустук, мындыр, табаарыс Кокоринов. А. Федоров. Ыраахтааҕы тус олоҕор үчүгэйдик олорор буолан баран, ис искэ киирдэххэ, иирбэ-таарба ханна барыай. М. Доҕордуурап
Кинилэр ис искэ эмиэ улахан кыһалҕалаахтар, эмиэ тойонноохтор, хотуннаахтар. Эрилик Эристиин. Ис иһиттэн - 1) айылҕаттан айдарыытыттан, төрүт. ☉ По природе, по натуре
Ис иһиттэн куһаҕан майгылаах киһи. ПЭК СЯЯ
Бэйэлэрэ да ис иһиттэн ыраас, үчүгэй оҕолор. Д. Таас
Кини ис иһиттэн көрдөөх-нардаах, сүүрбэ биэстээх-алталаах эдэр киһи этэ. «ХС»; 2) курдаттыы тартаран, этэ-хаана баҕаран. ☉ От души (радоваться); до глубины души (возмущаться)
Ис испиттэн кыһыйан, абаран тураммын: «Кус сүрэх, киэр буол, икки харахпар көстүмэ!» - диэн хаһыытаатым. И. Никифоров
Чэбдик, сөрүүн салгыны дуоһуйуохха диэри эҕирийбэхтээн ыллаххына ис искиттэн үөрүөх-көтүөх санаа кэлэр. «ХС». Ис иччитэ кэпс. - наһаа улахан истээх оҕо, иһэ эрэ ордук бэлиэ буолан көстөр оҕо (ыалдьан, хол., рахиттаан). ☉ О ребенке с чрезмерно вздутым животом (напр., вследствие рахита)
Улаатарын саҕана Уй курдук оһоҕостонно, Ис иччитэ бэйэлэннэ, эмэгэт курдук сэрбэкэчийдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оҕолорум сордоохтор Эриллэ хаппыт илиилэнэн, Хатылла хаппыт атахтанан, Ис иччитэ бэйэлэнэн Бобулла буомуран хаалыах Сорукайдарын даа! Өксөкүлээх Өлөксөй. Тэҥн. уй курдук истээх. Ис киирбэх - киһиэхэ сөбүлэтэр, таптатар. ☉ Располагающий к себе, симпатичный, приятный (человек)
«Тутта-хапта да сылдьара номоҕон, ис киирбэх этэ», - диэн, Оксананы иһигэр улаханнык сөпсүү санаабыта. Суорун Омоллоон
Ити атын уолаттар курдук мэнээк дьалбаа буолбатах. Кини миэхэ атыттардааҕар ордук ис киирбэх. С. Ефремов
Кыыс хара хараҕар ис киирбэх эйэҕэс мичээр оонньуу сылдьааччы. М. Доҕордуурап. Ис киирбэхтик - киһи сөбүлүүр гына, сүрдээх үчүгэйдик. ☉ Очень мило, душевно, очаровательно, со вкусом
Сорох киһи кырдьан да баран тупсар курдук, итинник ис киирбэхтик мичээрдиир буолааччы. Н. Габышев
Ааһан иһэр дьон диэки ис киирбэхтик көрөн ылаат, кыыс үлэлээбитин кубулуппата. Д. Таас
Ис киирбэхтик таҥнар, дьахтардыы үчүгэй быһыылаах-таһаалаах, бэйэтин көрүнэр буолан, киһи хараҕар быраҕыллара. Г. Угаров
Олус эйэҕэстик, ис киирбэхтик кэпсэтэрэ. И. Данилов. Искэр киир - наһаалаа, сиэри таһынан бар, олустаа. ☉ Переусердствовать, перейти границу, хватить через край
Эн, Көкөт, олус искэр киирэн кэбилэнэн эрэҕин, онтукаҕыттан үөрэҕин дуу, курутуйаҕын дуу? Эрилик Эристиин. Ис миинэ киһи - эйэҕэс, киһини умсугутар, үчүгэй киһи. ☉ Приятный, славный, обаятельный человек. Ылбаҕайа, киһиэхэ сыһыана үчүгэйэ - чахчы ис миинэ киһи. Ис санааттан - истиҥник баҕаран, дьиҥ сорунан. ☉ Совершенно искренне
Эһиги бары, бу саҥа үлэлии кэлбит оҕолортон уратылар, үлэни-хамнаһы билбэт дьон буолбатаххыт. Билэҕит. Ол гынан баран ис санааттан, сүрэхтэн-быартан кыһаллыы тиийбэт диэххэ дуу... С. Никифоров
Ваня [Маайыс илиитин ылан имэрийэр уонна сүрдээх ис санаатыттан:] Маайыс, эн миигин бырастыы гын. С. Ефремов. Ис сүрэҕин тэбиир - туох баар ис санаатын бүтүннүүтүн тоҕо кэпсээн биэрэр. ☉ соотв. выкладывать всю душу кому-л.
Үөрэҕэ суох саха уоһа өһүллэн кэпсээнэ киирдэр эрэ кинини туох даҕаны тохтоппот, бии мааҕын бэйэлээх сэмэй, чиҥ , сэрэхтээх, ньуолбар бэйэтэ ис сүрэҕин биирдэ тэбиир үгэстээх. Амма Аччыгыйа. Ис сүрэхтэн - ыраас санаанан, дьиҥ кырдьыгынан. ☉ Чистосердечно, искренне, всем сердцем
«Эчикийэ даа!» - аймана түһэр Марыына уонна, айыытахарата суох тыа мааны кыылын ис сүрэҕиттэн аһынан, уулаары турар убаһа хараҕын курдугунан унаарыччы көрүтэлээн ылар. Н. Заболоцкай
Саха тыаны ис сүрэҕиттэн таптыыр, харыстыыр уонна кимнээҕэр да ордук иҥэн-тоҥон билэр, үөрэтэр. И. Данилов
Тамара Ниловна соҕотох уолун киһи оҥорор туһугар, кырдьык ис сүрэҕиттэн баҕарара да, ону сатаабатаҕа. П. Аввакумов. Ис сүрэххэр ылын - туохха эмэ улахан суолта биэрэн, бэйэҕэр наһаа чугастык, истиҥник ылын. ☉ Принимать близко к сердцу что-л. Дружина дьылҕатын ис сүрэххэр ылынарыҥ иһин - баһыыба. Софр. Данилов. Ис хааныттан - төрүт, төрүт айылҕатынан. ☉ По природе, по натуре, всем нутром
Урут даҕаны илэй-балай тыллаах-өстөөх Ылдьаананы ис хааныттан сөбүлээбэт этэ. А. Сыромятникова
Иһигэр ас киирбэт көр айах I. «Дьэ, бэрт да өлүү, доҕор», - дии-дии, Натаа иэмэ-дуома аһаабыта буолла, иһигэр ас да киирбэтэ быһыылаах, онтон туох да саҥата суох орон-оронноругар баран сыттылар. Суорун Омоллоон
Ньукуус бэлэм чэйи сылытан аһаабыта да, иһигэр ас киирбэтэ, тиэтэйэ-саарайа хомуна айаныгар турунна. НС ОК
Силип, иһигэр ас кыайан киирбэт буолан, биир чааскыны эрэ испитэ уонна саҥата суох тахсан барбыта. «ХС». Иһигэр буһарар - санаатын таһыгар таһаарбакка толкуйдуур, илдьиритэр. ☉ Думать про себя; вынашивать (напр., какой-л. замысел)
«Мин испэр буһарарым ыал олоҕор хайдах эргийэн-туолуйан тиийиэй?» - дии саныыра. У. Нуолур
Ол ааҕыыларбыт түмүгэр тугу санаабыппытын - бэйэбитигэр илдьэ, испитигэр эрэ буһара сылдьымыаҕыҥ. «ХС». Иһигэр былас (икки) муостаах киирбит - туохтан эрэ улаханнык уордайбыт, кыыһырбыт. ☉ Разгневаться, приходить в ярость, выходить из себя
Сөбө доҕор, киһим иһигэр дьэ былас муостаах киирдэ дии, быһыыта. Суорун Омоллоон
«Бэйи, оргууй ыххайыый киһини, - Аргыныап кэргэнэ быһа түһэр. - Искэр туох былас муостаах киирдэ, наллаан кэпсэтиэххин». У. Нуолур
Бырыскаал аан хоско төттөрү - таары хааман татыаланар тыаһа иһилиннэ. Иһигэр икки муостаах киирэн эрэр буоллаҕына, ити курдук тилэҕэ тыаһааччы. «ХС». Иһигэр киллэрбэт - оччо сөбүлээбэт. ☉ Не нравится, не по душе кому-л. кто-что-л.; не воспринимать кого-что-л.
Уля кыраһыабай. Ол гынан баран, майгыта куһаҕан буолан, биһиги испитигэр аанньа киллэрбэппит. Н. Якутскай
Павлов ол эмиэ туох соруктаах кэлэр буоллаҕай?! Мин кинини хайдах эрэ испэр киллэрбэппин. С. Никифоров
Ыстапаан бу эмээхсини бастаан көрүөҕүттэн иһигэр киллэрбэтэ. «ХС». Иһигэр киллэрдэ - муокастанна, сатаммата (былыргы саха өйдөбүлүнэн ким-туох эмэ иһигэр абааһы киирдэҕинэ ыалдьар, алдьанар, барыта бары сатаммат буолар). ☉ Не стало получаться, начались неприятности (по якутскому народному поверью, если в кого-что-л. вселился злой дух, то у него начинаются неприятности - букв. в живот свой впустил злого духа)
«Бэйи, тохтот. Бу сэппит эмиэ иһигэр киллэрдэ», - диэтэ Хаампый. Суорун Омоллоон
Самаан сайыны аҕалаары саас барахсан, кийиит курдук көрсүөтүк, күтүөт курдук сымааннык налыйан, үс күннээх улахан ириэһин буолла. Онтон эмискэ иһигэр киллэрэн, тус арҕааттан тыалыран аныһыйан, хатаан чыҥкынатта. М. Доҕордуурап. Иһигэр кутуйах хаамар - туохтан эмэ улаханнык дьиксинэр, мунчаарар. ☉ Тревожиться, бояться, опасаться, беспокоиться
Бука, иэстэбиллээх суолу оҥордоҕум буолуо, сүгүн олордоллоро биллибэт диэн, Силтэһиҥҥэ иһигэр кутуйах хаамара. Күннүк Уурастыырап
Бардасов бюроҕа киириитигэр тас эрэ көстүүтэ туохха да кыһамматах, кумаардаабатах курдук буолан баран, иһигэр, дьиҥинэн, кутуйах хаамара. В. Яковлев. Иһигэр оҕустарбыт кэпс. - ыарыыта иһигэр киирбит, иһигэр биллибит. ☉ Получать осложнение (напр., после простудного заболевания - букв. получил удар в живот)
Василий быраата былырыын бытарҕан тымныыга уота, өйүөтэ суох сылдьан саахалланан хонон, чуут аҕай өлбөккө, тымныйан иһигэр оҕустарбыта. «ХС». Иһигэр туох киирдэ - чуумпутук, холкутук сылдьан эмискэ тымтан, кыыһыран, илгиэлэнэн кэлэр киһини этэллэр. ☉ соотв. какая муха укусила кого-л. (напр., о человеке, внезапно, совершенно неоправданно впавшем в ярость)
Ити эмээхсин иһигэр туох киирбитэ буолуой, ээ? С. Ефремов
- Хайа, доҕоор, ити чиччиктэр истэригэр туох киирдэ? Хайыыбыт, доҕоор? - Хайыаххыный? Бардахтара дии, хоҥ мэйиилэр. Р. Кулаковскай. Иһигэр туппат - 1) истибитин, билбитин-көрбүтүн кистээбэт, кэпсээн биллэрэн кэбиһэр. ☉ Ничего не держать в секрете, не уметь хранить тайну, все выбалтывать
Соччо түөһэйэ иликпит, истибиппитин испитигэр тутар инибит. Болот Боотур
«Лэһээнньик Уйбаан истибитин иһигэр туппат, алдьаммыт куйуур эбээт. Билигин сиргэ-дойдуга бүтүннүүтүгэр тарҕатара буолуо», - диэтэ, Анды Дайыыла. М. Доҕордуурап; 2) долгуйбутун, үөрбүтүн-кыыһырбытын кыайан туттуммакка биллэрэн кэбиһэр (хол., кытаран, кубарыйан). ☉ Обнаруживать свое внутреннее состояние, не уметь скрывать свои чувства, выдать себя
Саабын оҕонньор санаата көтөҕүллүбүтүн кыайан иһигэр туппата. «ХС». Иһин булуммут - аһыыр аһын булуммут; топпут (үксүгэр сүөһү туһунан, киһиэхэ сыһыаннаах буоллаҕына элэк дэгэттэнэр). ☉ Обнаружить какую-л. еду, найти чем поживиться, наесться, решить проблему с питанием (обычно о скоте, по отношению к человеку имеет ирон. оттенок)
Бу сүөһү күөххэ тиийэн иһин булуммут. Дьэ ол курдук кинилэр истэрин булунан, арыый чэпчээн, сытсымар биллибэтин диэн, хойуу чэй иһэн, наадалаах сирдэригэр хаамса турдахтара. Н. Заболоцкай
Хотуммут иһин булуммут. «ХС». Иһин көппөт кэпс. - киһи астыммат аһынан аһат, иһин толор. ☉ Лишь бы накормить кого-л. (чем попало), лишь бы чуть утолить голод чем-л.
Хараҕым уута куурбакка сылдьан, уон үспүттэн тимир ууһун үөрэнээччитэ буолан, куһуок килиэби булан испин көппөтүнэрим. «ХС». Иһин соспут кур. - улахан истээх дьахтар. ☉ Пузатая, брюхатая (женщина). Иһин тоҥор кэпс. - буорат, өлөр-өһөр. ☉ Губить, сживать со свету кого-л.
Оҕобут, уллуҥах да устата уларыппакка, харыс да халбарыппакка, испитин тоҥороро кэллэ дии. Иккиэммитин хайыыүйэҕэ хаһыаттаабыт дии... Суорун Омоллоон. Иһин түгэҕиттэн - дириҥник, тыастаахтык салгыны эҕирийэн. ☉ Глубоко, с шумом втянув в себя, вдохнув воздух
Онуоха абааһы уола холлоҕос быһаҕаһын саҕа кутаа уотунан өрө уһууран кэбистэ да, иһин түгэҕиттэн үс төгүл мэҥийдэ, үстэ ынчыктаан ыҥыранна да, саҥа саҥара, тыл этэ турар үһү. Саха фольк. Иһин түгэҕиттэн курустук үөһэ тыынан ылара, ким эрэ түбэһэ көрөн сиилиэ диэбиттии сирэйэ кытаран хаалара, мин тугу да билбэтэҕэ буоларым. И. Гоголев
«Дьэ итиннээҕэр буолуоҕу харахтыыр буоллубут быһыылаах!» - Тиит уус ыраахтан, иһин түгэҕиттэн эҥсэн эттэ. А. Сыромятникова. Иһин түгэҕэр - иһиллэр-иһиллибэттик. ☉ Еле слышно (говорить, сказать и т. п. - букв. в глубине живота)
Тылыттан матыан иннинэ эрэ иһин түгэҕэр киҥинийэн: «Бу дьиэҕэ кэлбэтэхпит буоллар...» - диэхтээбитэ. Амма Аччыгыйа
Киһитэ икки хараҕын уутун сотто-сотто, аат эрэ харата, иһин түгэҕэр: «Убайым...»- диэн иһэн эмиэ харан хаалла. П. Филиппов. Иһин харанар - бэйэтэ эрэ тот буоларын көрүнэр, бэйэтигэр эрэ хайдах ас-таҥас булунарын туһунан толкуйдуур. ☉ Заботиться лишь о себе, о собственном животе
Кинилэр бар дьону супту уулаан муспут баайдарын көмүскүүллэр, бэйэлэрин эрэ истэрин хараналлар, иннилэрин көрүнэллэр. Амма Аччыгыйа. Иһин эриэнэ - ким эмэ кубулҕата-дьибилгэтэ, кистэлэҥ санаата. ☉ Скрытая, проявляющаяся в определенных условиях отрицательная черта характера человека
Бииргэ бултуу-алтыы сылдьыбыта даҕаны, кини иһин эриэнин билбэккэ өлөөхтөөтөҕө буолуо. Л. Попов
Иһиҥ эриэнин дьэ биллэрдиҥ. Сибилигин киһини көрсөргөр үрдүбэр түһэн уураабатаҕыҥ эрэ, оттон миигин кэтэхпинэн ыыппыт тэлэгирээмэҥ ис хоһоонун өйдүүгүн дуо, билигин? В. Яковлев
Онтон иһин эриэнин, сигилитин-майгытын билэн истэҕим аайы, улам кэлэйэн, сөпсөөбэт буолан испитим. «ХС». Софр. Данилов романыгар курдук, туох да кири-хоҕу сыһыарыа суох айылаах Кылбанов диэн араспаанньаны биэрэн баран, иһин эриэнин килэтэн таһаардаххына быдан хотоойу, ылыннарыылаах буолуон сөп. ФЕВ УТУ. Иһиттэн саҥата тахсыбат (саҥата иһиттэн тахсыбат) - кыайан саҥарбат, саҥата иһиллибэт (кыбыстан, куттанан эбэтэр сылайан, ыалдьан). ☉ Говорить еле слышно, кое-как, через силу; лишиться дара речи (от стыда, страха и т. п.)
Марба айыытыгар-абатыгар, курутуйуутугар-хомойуутугар сүрэҕин-быарын туох эрэ ыга анньан кэбиспиккэ дылы буолла. Иһиттэн саҥата тахсыбата. Күндэ
Уолчаан тыын киллэрэн, мээнэнэн мэндээриччи көрдө. Саҥата иһиттэн тахсыбат. «ХС». Иһэ адаарыйар - иһэ үллэр. ☉ Пучит, раздуло живот
«Баҕайы, хайа үөдэн буолтуй, доҕоор? Дэлби ону-маны маҕыйан, иһэ адаарыйдаҕа дуу, тугуй?» - дии-дии аанын сэгэтэн баран ытын атаҕынан үтүрүйэн, иһирдьэ анньан кэбистэ. «ХС»
Маҥнай иһэ барбах аҕай адаарыйар. НПИ ССЫа. Иһэ алдьанар (хайдар) суола - адьас сөбүлээбэт, абааһы көрөр суола. ☉ Ненавистный, нелюбимый; выворачивает кого-л. от чего-л. - Оттон буоксаны..
төһө сөбүлүүгүт? - Иһим алдьанар суола. «Өй наадата суох, күүс эрэ баар буоллун», - диэбит тэҥэ. Мин хаһан да көрөөччүм суох. В. Яковлев. Иһэ аһыйар кэпс. - арыгылыыр, итириктиир. ☉ Пьянствовать (букв. живот его становится кислым)
Дьахтарга иирбитиҥ, иһиҥ аһыйбытын эбиитигэр биһигини кырбаталаан таһаараары гынаҕын дуо? НС ОК
Иһэ аһыйдаҕына кэргэттэрин өлөртөөрү хаайар. НС ОК. Иһэ буһар (тымныйар, үллэр) - туохтан эмэ наһаа абарар, кыһыйар, киҥэ холлор. ☉ Испытывать ярость, гнев, все кипит внутри у кого-л. (букв. живот его варится (холодеет, вздувается))
Никешин киниттэн атын үлэһит, инженер биитэр мэхээнньик чорбойдор эрэ, күнүүлээн иһэ тымныйар үгэстээҕэ. Н. Якутскай
[Өрүүскэ:] Мин нэһилиэк бэрэссэдээтэлэ буолбуппун истэ-истэлэр кулаактар истэрэ төһө эрэ үллэр. Күндэ
Оттон кэргэннээх киһи атын дьахтары кытта эйэргэһэрин көрдөҕүнэ, адьаһын иһэ буһара. П. Аввакумов
Иһим буһара диэн баар - били бэйэтин иннигэр бэрэбинэ сытарын көрбөт диэбиккэ дылы, арыгыны уулууругар маастар, ол гынан баран атын дьону кириитикэлиирин, үөрэтэрин көрүөҥ этэ. Кустук. Иһэ истээх - боростуой, судургу буолбатах, уустук, элбэҕи этэр ис хоһоонноох. ☉ Многозначительный, со скрытым глубоким смыслом; не все так просто
Аҥаа Моҥус уонна чыычаах туһунан остуоруйа эмиэ олус кэнэн, судургу курдук, ол эрээри иһэ истээх. И. Гоголев
Ыстатыйа иһэ истээх ыстатыйа. Ылбычча тугу да диэхпин билбэккэ олоробун. С. Никифоров
Бу боппуруоһу онон-манан эргитэн быһаарсан көрбүппүт, иһэ истээх буолан таҕыста. «Кыым»
Иллэрээ сыл диэки мин эмиэ бу эн курдук аан дойдуну үрүҥҥэ уонна кыһылга хайа тыыран өйдүүрүм. Онтукам, дьиҥэр, иһэ истээх эбит. «ХС». Иһэ кэлбит - топпут, тото-хана аһаабыт. ☉ Наесться до отвала (досыта)
Эмээхсин киһи эрэйдээх Этэт үүтүн истэ, Экчэгэр иһэ кэллэ, Энэлгэнэ сэллээтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сир көҕөрөн, сүөһү иһэ кэлэр буолан эрэр. ГНС СТСДТ. Иһэ сиһин үөһүгэр сыстыбыт - наһаа аччыктаабыт, иһэ кубус кураанах буолбут. ☉ Сильно проголодаться, иметь совершенно пустой желудок (букв. живот прилип к хребту (спине))
Ол тыас хоту кутуруктарын купчуччу туттан, [бөрөлөр] төбөлөрүн дьүккүтэн, истэрэ систэрин үөһүгэр хам сыстан унньуҥнаһан истилэр. Р. Кулаковскай
Уйбаан, эн даҕаны иһиҥ сиһиҥ үөһүгэр сыһыннаҕына, өссө тугу оҥороруҥ биллибэт. «ХС». Иһэ-таһа биллибэт - киһи кыайан өйдөөбөт, мунаах. ☉ О человеке непонятном, скрытном (соотв. темная лошадка)
Оннооҕуну онно, маннааҕыны манна тиэрдэн бутуйар-таһыйар, сорохтон иэс ылан сиир, сороххо иэс биэрэн салгыыр, иһэ-таһа биллибэт, ойох-уруу диэн суох киһитэ. А. Софронов
Кини миигин таптыыра буолуо дуо? Ити эрээри, иһэ-таһа биллибэт киһи. В. Яковлев
Туох иирбит кыыһый? Хайдах аныаха диэр киниэнэ барыта түөрэҥнэс, түөрэҥэлэс... иһэ-таһа биллибэт... В. Гаврильева. Иһэ тоттор эрэ - тото-хана аһаатар эрэ. ☉ (Есть, кушать) лишь бы набить живот, лишь бы быть сытым (букв. если живот его наедается)
Ол баҕайы куораты кэрэдэктээн салгытан баран, эмиэ сонурҕатан кэллэҕэ. Иһэ тоттор эрэ, сураҕын да истиэҥ суоҕа. М. Доҕордуурап. Иһэ тэстибэтэх киһи кэпс. - өлүөр, арыычча туруктаах, ыарыһах буолбатах, көннөрү доруобай киһи (тугу эмэ кыайаа, оҥороо ини). ☉ Любой нормальный, полноценный человек (не калека, не инвалид)
Иһэ тэстибэтэх киһи итини кыайар ини. Туох алдьархайай, иһэ тэстибэтэх киһи маны көтөҕөр ини!  Күҥҥэ биэс-алта көһү иһэ тэстибэтэх киһи хаамар баҕайыта ини. «ХС». Иһэ уйуоҕунан (уйарынан) - кыаҕа баарынан (аһыыр). ☉ До отвала (наедаться)
Ким кымыһы, суораты иһэ уйуоҕунан аһааччы - ол тигинэс тот сылдьыаҕа. М. Доҕордуурап. Иһэ үлүннэҕинэ - муҥутаатаҕына, саамай улааттаҕына. ☉ Самое большее, не более как
Бу ынахтан иһэ үлүннэҕинэ сэттэ бүүт тахсыаҕа. ГНС СТСДТ. Иһэ хайда сыста - олус кыыһырда, абарда. ☉ Рассердиться не на шутку, быть возмущенным до предела (букв. живот его чуть не лопнул)
[Кирилэ:] Ыа, дьэ, иллэрээ күн Уоһук кыыһа улуус быраабатыгар киирэн, дьэ дьаабыланан ахан сылдьара ээт... Ыа, көрөн баран иһим хайда сыстаҕа, доҕор. Күндэ. Иһэ ыалдьар кэпс. - тугу эмэ төттөрүнү, куһаҕаны, баракааһы оҥорбокко сатаан сылдьыбат киһи туһунан. ☉ О человеке, который не может обходиться без шалостей, дурачеств, проказ (букв. у него живот болит)
Дьиибэлээбэтэҕинэ иһэ ыалдьар. Сымыйалаабатаҕына иһэ ыалдьар.  Ол эрээри төттөрү эппэтэхпинэ иһим ыалдьар курдук. Хайаан да хаархайдастахпына табыллабын. Н. Лугинов
Иһэ ылыаҕынан (ыларынан) - 1) көр иһэ уйуоҕунан (уйарынан). Бэс үөрэтин иһим ыларынан, толору симиммитим. «ХС»; 2) наһаа элбэх, ыга тотуоххунан (ас туһунан). ☉ Обильно, очень много (об еде)
[Лука - кэргэнигэр:] Эн дойдугар таҕыс. Манна [балыыһаҕа] эйигиннээҕэр ыраах ордук көрөллөр. Ас буоллаҕына иһиҥ ыларынан. М. Доҕордуурап. Иһэ эриэн үөн - наһаа куһаҕан, сидьиҥ киһи. ☉ Отвратительный, подлый, пакостный (человек); змея (о женщине)
Иһэ эриэн үөн, таһа таҥара чүмэчитэ (өс ном.). Киһи эриэнэ иһигэр көр киһи. Киһи итэҕэйбэт суола,- диэмэхтээтэ. - Ол эрээри итинник баар буолар. Киһи эриэнэ иһигэр. Н. Габышев
Сыгынньах илиинэн тутума, Кинини, сэгэриэм, эрэнэн. Хаһан да эн умнар буолума: «Дьэ, киһи эриэнэ иһигэр». П. Тулааһынап
Көхсүн иһигэр көр көҕүс II. Инньэ диэн эриэн кыылым этэн баран, көхсүн иһигэр күлэ санаата. П. Ойуунускай
Дьуһуурунай, баллаҕар уоһун сүр киэҥник ырбатан, көхсүн иһигэр күлэн күһүгүрэттэ. Болот Боотур
Сеня таптыыр кыыһын субу көрсөр буолбутуттан санаата көнөн, үөрэн, көхсүн иһигэр ыллаан киҥинэйэр. Н. Якутскай. Күөх ис үөхс. - көлөһүннээн байан, бэлэмҥэ олорооччу; атын киһини көлөһүннээн уойбут-топпут киһи. ☉ Человек, разбогатевший на эксплуатации чужого труда (букв. синее брюхо)
Кыыс эрэйдээх онтон-мантан иҥнэн кырыытынан буола-буола, тэмтэрийэн баттаҕа өрө сэрбэс гына-гына, иһин иһигэр: «Күлүгээн, кулаак... Күөх истэр...» [диэмэхтээтэ]. П. Ойуунускай
Абааһы аһаабыт сириттэн арахсыбат, эн даҕаны, күөх ис, Быыпсай кулуба эмсэхтээбит оҕото, киниттэн арахсыаҥ дуо? С. Ефремов
Санаатын иһинэн көр санаа. Аны биирдэ көрсөн, санаатын иһинэн тугу эмэ этэн, өйдөтөн барбыт киһи астык буолуо этэ. А. Сыромятникова
Сүрэҕин-быарын иһинэн (ортотунан) киирэр көр сүрэх-быар. Дьэ бу тыллар мин сүрэҕим-быарым иһинэн киирдилэр. «ХС»
Сүрэх иһиттэн көр сүрэх. Биһиги үөрүүбүт өртөн күүтүллүбүт үөрүү, кэлиэхтээх, сүрэх иһиттэн ньиргийэн тахсар долгуйуулаах үөрүү. Т. Сметанин. Уй курдук истэн - сыры-сымнаҕас култаҕар истэн (хол., рахиттаан ыалдьыбыт оҕо). ☉ Иметь мягкий вздутый живот (напр., о детях, больных рахитом)
Уй курдук истэнэн, сирэйдэрэ дыгдаччы иһэн, үксүн сыта мээрик буолтара. Кустук. Уй курдук истээх - сыры-сымнаҕас, култаҕар истээх (үксүгэр оҕо туһунан). ☉ С мягким вздутым животом (обычно о ребенке)
Уй курдук истээх сыгынньах оҕолор оһох кэнниттэн быгыаластылар. М. Доҕордуурап. Тэҥн. ис иччитэ. Уоһун иһигэр - оргууй, нэһиилэ иһиллэр гына (ботугуруур, кэпсэтэр, саҥарар). ☉ Тихо, еле слышно, шепотом, про себя (напр., говорить, читать)
Баай байанайым Барҕа баайыттан Быраҕан биэрдэҕинэ, Арыы тыам аһыырга анаатаҕына, - диэн Уоһун иһигэр Ботурботур ботугураата. А. Софронов
Хата, көхсүм арыый кэҥээбиккэ дылы буолбут дии, үөдэн оҕолор, аны кэлэн тугу эмиэ... - оҕонньор уоһун иһигэр бэйэтин сэмэлэнэн барда. А. Сыромятникова
Уоһун иһигэр киҥинэйэн ыллыыр. Г. Колесов
<Иһэ> үөн хаата көр үөн. Билигин биһиги бөлөнөхпүтүгэр уойан, маска эрэ ыттыбакка сылдьара буолуо... Хайа, таһа ньимийбитин иһин, иһэ үөн хаата буолуо. П. Ойуунускай
Хол иһинэн көр хол. Сүөһүтүн былаана да оннук олус киэптээһиннээх буолбатах, хол иһинэн диэххэ наада. «Кыым»
Ытыһын иһигэр баар көр ытыс III. Хайа, били сокуон мин ытыһым иһигэр баар диирэ кэм да хаала илик ини? Н. Неустроев
Лоҥкууда инники сайдар кэскилэ биһиги ытыспыт иһигэр баар, - диэтэ Ананий. М. Доҕордуурап
◊ Ис бараан эргэр. - дьиэ-уот ис тэрилэ, ис көстүүтэ бүтүннүүтэ (үксүгэр тард. ф-гар. тут-лар). ☉ Внутренний вид, убранство, обстановка помещения, интерьер (преим. употр. в притяж. ф.)
Дьиэлэр хоруобуйалара ситэн, ис барааннара оҥоһулларын кытта Иван уус, Лука Иванов бэйэлэрин дьиэлэригэр көһөн киирдилэр. М. Доҕордуурап. Оҕотоойоп, хос ис бараанын көрөн соһуйбута кэм да ааспакка, аргыый ыйытта: «Даайа ханнаный?» «ХС»
Дьиэ ис бараана саҥа тутуу матырыйаалларынан аныгылыы көстүүлээх, сиэдэрэй гына оҥоһулунна. «Кыым»
Дыбарыас ис бараана эмиэ ымпыгар-чымпыгар тиийэ толкуйданан таҥыллыбыт. «Кыым». Ис дууһа көр дууһа. Ис дьаҥа - 1) көр ис ыарыыта; 2) эргэр. киһи хааннааҕынан сыптарыйар сыстыганнаах ыарыыта. ☉ Дизентерия (инфекционное заболевание человека)
Бу сыл устатыгар фроҥҥа сытан элбэх тыһыынча киһи ис дьаҥыгар быстыбыттарын этэн баран …… бэйэлэрэ сэрииттэн салпыттарын, дьиэлэрин ахтыбыттарын кэпсиир. Эрилик Эристиин
Эмиэ биир-икки сыл буолаат, икки киһи иккиэн - биирдэрэ куоракка үҥсэ сылдьан ис дьаҥыгар охтон, биирдэрэ дойдутугар атаҕынан баас буолан - өлөн хаалаллар. Бэс Дьарааһын. Ис дьиҥ - 1) туох эмэ саамай сүрүн ис хоһооно, туох эмэ бэйэтигэр эрэ баар дьиҥнээх уратыта (үксүгэр тард. ф-гар тут-лар). ☉ Самое главное и существенное в чем-л., внутреннее содержание, суть (преим. употр. в притяж. ф.)
Таня кинини [Бииктэри] хайаан да ис дьиҥин арыйыахтаах. Л. Попов
Иитиллэр иэстээх диэн этии Ис дьиҥэ итинник эбит дии. С. Данилов
Натуралистар уопсастыба олоҕун ис дьиҥин арыйан көрдөрбөккө эрэ, бу олох биир-биир лоскуйдарын тус-туспа ойутан ылан ойуулуурунан уолдьаһаллар. Эрчимэн; 2) филос. туох эмэ дьайсыытын таска көстөр бэлиэтин дьиҥнээх ис төрдө. ☉ Сущность; содержание
Ис дьиҥ уонна көстүү икки ардыларыгар туораныллыбат быыс суох: көстүү диэн таска көстүбүт ис дьиҥ буолар. ДИМ. Ис дьиҥэ (дьиҥэр) - кырдьыга, чахчыта. ☉ В сущности, на самом деле, в действительности
Суох этэ онуоха, ис дьиҥэ, Муҥнаныы, буор баттыыр куттала. Күннүк Уурастыырап
Хайа уонна, ис дьиҥэ, хайа үлэ чэпчэкиний? С. Федотов
Ис дьиҥэр, АХШ - аан дойдуну бүтүннүүтүн салайарга, баһылыырга өрдөөҕүттэн дьулуһар омсолоох политикаларын салгыы ыыталларын туоһута итиниэхэ буолар. ФММ ДьКС. Искин дэлби (хайа) үктүөм - куттаан, ыххайан, суоһурҕанан этии (хол., буойан, тугу эмэ гыннараары, кырдьыгы этиттэрээри). ☉ Употребляется как угроза: проучу, дам выволочку (если не сделаешь того, что говорю, если не скажешь правду и т. п.)
Чэ эрэ, дэриэтинньик, тыына баҕалаан көр эрэ. Искин дэлби үктээн кэбиһиэм ээ. Эрилик Эристиин. Кини Балатаайы саҕатыттан ылан илгиэлээн, ыган барда: «Нохоо, ороспуой. Ити уол этэрэ кырдьык дуо? Чэ, этэ оҕус! Искин дэлби үктүөм!» Д. Таас
Ороспуонньугу искин хайа үктээн кэбиһиэм. Эрилик Эристиин. Ис кыах - өссө туттулла, туһанылла илик күүс. ☉ Внутренняя возможность; запас силы, ресурс, резерв
Ол саҕана киһиҥ дьин ис кыаҕа кистэнэ сырыттаҕа. Ону учууталларбыт да, биһиги да, бэл, бэйэтэ да билбэт этэ. Н. Лугинов. Күндэйэ отделениетыгар ити көстөн турар итэҕэстэри таһынан арылла илик ис кыахтар төһө элбэх буолуохтарай! «Кыым»
Ис муора көр муора. Тылбаас оригинал ис номоҕун төһө табатык, уус-уран өттүн төһө күүстээхтик биэрбитинэн сыаналаныахтаах. Софр. Данилов
Кэпсэтии бэрт уустук уонна барыларыгар да ыарахан ис номохтооҕо. Л. Попов
Түөрт-биэс чааһы быһа суруллубут сурук ис номоҕо, чочуллан-чочуллан, маннык буолан таҕыста. Дьүөгэ Ааныстыырап
Үөрэхтээхтэр остуоруйалары ис номохторуттан, кинилэр туттар ньымаларыттан көрөн наардыыллар. Саха фольк. Ис өстөөхтөр көр өстөөх. Ис уонна тас өстөөхтөр утарсыыларын кыайбаппыт. СГПТ. Ис санаа - тус бэйэ өйдүү-саныы, буһара сылдьар толкуйа. ☉ Думы, скрытые, тайные мысли
Баһылай маладьыас - кини ис санаатын хаһан да кистээбэт, үчүгэйи-куһаҕаны көрбүтүн батары этэр. П. Ойуунускай
«Дьонно эбии көрдөһүөххэ буоллаҕа дии»,- Иван Николаевич ис санаатын эппитэ. Н. Якутскай
Любам кэлбитин кэннэ иккиэйэҕин утарыта көрсөн олорон, тото-хана аһыы-аһыы, дьиҥ ис санаабытын ирэ-хоро сэһэргэһэн барбыппыт. Кустук. Ис таҥас - сыгынньах эккэ кэтиллэр чараас таҥас. ☉ Нижнее белье
Ис таҥастарын илиилэрин таһынан илгэн кэбистилэр. П. Ойуунускай
Ис таҥаһын куруһубалара барыта долгун үрүҥ күүгэнинии үрэллэҥнэһэн көһүннүлэр. Амма Аччыгыйа
Ийэм эппэтэҕэ да буоллар, ис таҥастары өтүүктээтим. Т. Сметанин. Ис-тас үлэ - быстах, чэпчэки, оҕо-дьахтар кыайар үлэтэ. ☉ Легкая работа, которую обычно выполняют дети, женщины
Эмээхсиним дьиэ ис-тас үлэтин кыайбат буолла, урукку курдук туора киһини дьиэҕэ тутан олорор кыбыстыылаах. Болот Боотур
Уон үстээҕиттэнтүөртээҕиттэн дьиэ ис-тас үлэтин аҕатын кытары тэҥҥэ үлэлэспитэ. «ХС». Ис тиибэ - киһи сүрдээх күүскэ тоҥон-тиритэн ыалдьар сыстыганнаах ис ыарыытын көрүҥэ. ☉ Брюшной тиф
Христофор Кривошапкины ис тиибэ булла. Ф. Софронов. Ис турук - киһи ис доруобуйата. ☉ Внутреннее состояние (психическое и физическое здоровье) человека
Хайа, кырдьаҕаас, ис туругуҥ хайдаҕый?  Арыт тулалыыр эйгэ киһи ис туругар быһаччы сабыдыаллыырга дылы. Н. Лугинов. Ис тэһэҕэс эмп. - тараһа иҥиирэ мөлтөөн, чарааһаан, оһоҕос онон быыһылаан киһи иһин тириитин култаччы үтэн тахсыыта. ☉ Грыжа
Кини убайа ис тэһэҕэс буолбут.  Саллаакка тутуу уурайарын кытта Сыллай иһин тэһэҕэһэ бүөлэнэ охсон, Ньукууһа дьарҕата ааһа охсон хаалбыттар. Амма Аччыгыйа
Эн төрөөбүтүнэн оҕолор кииннэрин быһарга, оҕонньоттор ис тэһэҕэстэрин бүөлүүргэ эрэ бэркин, оттон ньиэрбэ чааһынан, бараан библияны билэрин саҕа билэриҥ буолуо! М. Шолохов (тылб.). Ис түһээн (түһүк, тардыы) эргэр. - олохтоох нэһилиэнньэ бэйэтэ уураахтаан нолуок хомуйуута. ☉ Самообложение налогом (добровольный сбор средств, установленный населением наслега)
Былыр аҕыйах солкуобайы ис түһээҥҥэ уонна ыраахтааҕы суолугар биэрэрбит. Болот Боотур. Истээх таҥас - ичигэс, халыҥ таҥас. ☉ Теплая одежда на подкладке
Кыһын кинилэр илиилэрэ-атахтара, истээх таҥас кэтэннэр, бэрэбинэ саҕа сонуур. Суорун Омоллоон
Күн ыраахтааҕы баар дии-дии дьаһаах харчыны, хараҕа суох дайыымпаны, ис тардыыны, куруусканы биэрэрбит да хагдарыйбыт бэйэбит көҕөрөр, чэлгийэр быһыыта көстүбэтэҕэ. Суорун Омоллоон. Ис үөрэ көр үөрэ. Ис ыарыыта - киһи иһин-үөһүн, оһоҕоһун ыарыыларын уопсай аата. ☉ Общее название болезней желудочно-кишечного тракта (расстройство желудка, дизентерия и т. д.)
Ис ыарыылаахтар барыта кинилэр буолан истилэр. Амма Аччыгыйа. Ис ырааһа - ханнык эмэ тутуу ис көҥдөйүн кээмэйэ (хол., истиэнэттэн истиэнэҕэ диэри эбэтэр муостаттан дьиэ үрдүгэр диэри). ☉ Расстояние внутри какого-л. строения, помещения (напр., от стены до стены или от пола до потолка - в юрте, доме). Бу балаҕан уҥуоҕа ис ырааһа биэстии саһаан, үрдүгэ балаҕантан холобура суох үрдүк дииллэрэ, сиртэн өһүөтүгэр дылы балтараа саһаан. Саха фольк. Ис хоһоон (номох) - 1) туох туһунан этиллэрэ (үксүгэр тард. ф-гар тут-лар). ☉ Основная суть, содержание чего-л. (преим. употр. в притяж. ф.)
Ыстаапка саҥа көстүбүт кумааҕы ис хоһооно нэһилиэккэ тарҕаммыта ырааппыт буолан иһэр. Амма Аччыгыйа
Маны [суругу] биһиги билигин манна аргыый ааҕыаҕыҥ. Онтон эһиги кини ис хоһоонун дьоҥҥутугар баран аргыый кэпсиэхтээххит. Суорун Омоллоон
Олус үчүгэйи күүппүтүттэн эбитэ дуу, Сережа кинигэтин ис хоһоонун астыммата. Н. Лугинов; 2) туох эмэ сүнньэ, кылаабынай тутула. ☉ То, что составляет сущность чего-л.
Үлэ - олох ис хоһооно, Үлэтэ суох - олох суох. С. Данилов. Кини поэт, буолан баран, бөлүһүөктүү дириҥ ис хоһоонноох, бөлүһүөктүү түмүллүүлээх бөдөҥ, сүүнэ хараахтардары, уобарастары айбыт поэт. Суорун Омоллоон. Үрүҥ ис - саха сүөһү иһин үрүҥ искэ уонна хара искэ араарар. Ынах үрүҥ иһигэр киирэллэр: бүөр сыалыын, сүрэх өргүнньэхтиин, сирин таһынааҕы сыа уонна бырта, аманах, өрөһө, үөс тардар; сылгы үрүҥ иһигэр киирэллэр: харта, бырта, бүөр сыалыын, сүрэх өргүнньэхтиин, үөс тардар, өрөһө, үөрүк. ☉ В зависимости от качества и питательности якуты делят внутренности забитой скотины на үрүҥ ис (букв. белые потроха) и хара ис (букв. черные потроха). Үрүҥ ис - наиболее вкусная и питательная часть потрохов. Коровьи белые потроха: почка и жир вокруг нее, сердце и жир вокруг него, жир около вымени и в пахах, вырезка (плотно прилегающее к хребту мясо от почки до диафрагмы). Конские белые потроха: толстая кишка, пах, почка и жир вокруг нее, вырезка, брюшной жир. Хара ис - сүөһү иһин көйгөтүтэр өттүн саха хара ис диир. Ынах хара иһигэр киирэллэр: быар, оһоҕос, харын, быыһас, үрүҥ оһоҕос, соморсо; сылгы хара иһигэр киирэллэр: үөннээх, кутуйалаах, харын, от ис, быар, оһоҕос, синньигэс ис. ☉ Второсортная, менее вкусная часть потрохов. Коровьи черные потроха: печень, кишка, рубец (отдел желудка), ободочная кишка, второй желудок, книжка, тонкая кишка, белая кишка (кишка, обложенная жиром), сычуг. Конские черные потроха: второй желудок-рукав, тонкая кишка, рубец, печень, кишка, требуха (сычуг)
тюрк. ич, иш, ис