растопыренный, широко распро стёртый; сараҕар кынаттаах с широко распростёртыми крыльями.

даҕ. Сарайбыт быһыылаах, аҥыы-аҥыы тыраадыйан тахсыбыт. ☉ Растопыренный, широко распростёртый. Сараҕар лабаалардаах мас
□ Балыктар, чараас лаабычааннарын саратан, имигэс сараҕар кутуруктарынан куймарыҥнаан, …… усталлар. Н. Габышев
Сараҕар тараахтаах Өҥөй бөтүүк Сарсыарда туран үөрдэрин үмүөрбүт. В. Алданскай
Сиэгэн …… сараҕар эрбэхтээх хойуу түүлээх уллуҥнаах, онон хаарга хайыһардаах курдук чэпчэкитик сыбдыйан сылдьар. «ХС»

с. кууһуу, куустуһуу, куустарыы; броситься в объятия куустара түс; схватить в объятия кууһан ыл; # принять с распростёртыми объятиями үөрүүнэн көрүс, илииҥ үрдүгэр түһэр.

даҕ. Киэҥник арыллан нэлэй бит курдук. ☉ Открытый, чистый (о местности)
Хаппыыста нэлим күөх лиистэрин өрүтэ уунан кэбиспит. Амма Аччыгыйа. Бэс туорааҕа ыһыллыбыт чагда ньуура көбүс-көнө, нэлим. В. М иронов
△ Кэтит, сараҕар (кынат туһунан). ☉ Широко раскинутый, распростёртый (о к р ы л ь я х п т и ц)
Тэллэх туоһу тэлгии туппут курдук, нэлим хара кынатын кумуччу тутта. Саха фольк. Көрүөхтэн үчүгэйкээн сиэдэрэй сибэккилэргэ нэлим кынат лыахтар, тойон ыҥырыалар толуулара чуоҕуспуттар этэ. Далан
◊ Нэлим сиэллээх — намылыйан түспүт хойуу, уһун сиэллээх (сылгыны хоһуйан этии). ☉ Имеющий густую струящуюся длинную гриву (о лошадях)
Нэлим көмүс сиэллээх сылгыларын үөрүн киниэхэ итэҕэйэн, үтүө сыһыыларыгар сылгылаталлара эбитэ үһү. Амма Аччыгыйа
Кинилэр биһиги курдук көһө сылдьыбаттар, биир сиргэ олороллор уонна ураа муостааҕы иитэллэр, нэлим сиэллээҕи көрөллөр-харайаллар. Далан

1. послелог, упр. осн. п. 1) над, сверх; кыһалҕа үрдүгэр сылдьар он находится в крайне затруднительном положении (букв. он ходит над трудностями); кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат поел. кривда над правдой не поднимется; 2) сверх, помимо; кэрэтин үрдүгэр ырыаһыт этэ она была красавица да к тому же певунья; ол үрдүгэр к тому же; 2. в роли союза сверх того, что...; помимо того, что...; ыаллара кэлбиттэрин үрдүгэр атын сиртэн эмиэ бааллара мало того, что пришли соседи, прибыли и из других мест # күүһүн үрдүгэр сылдьар он находится в расцвете сил ; ытыс үрдүгэр илдьэ сырыт = содержать кого-л. в особо хороших условиях (букв. держать на ладони); ытыс үрдүгэр түһэр = принять с распростёртыми объятиями.

1) ладонь; оҕо ытыһа детская ладонь; үтүлүк ытыһа ладонь рукавицы; ытыс таһа тыльная сторона руки; ытыс хаптаҕайа поверхность ладони; ытыс кырыыта ребро ладони; чэрдээх ытыс а) мозолистая рука; б) перен. человек физического труда; 2) лапа; эһэ ытыһа лапа медведя; 3) перен. горсть; ытыс бурдук горсть муки; биир ытыс отон горсть ягод; биир ытыс одна горсть чего-л. (мера сыпучих тел) # салыҥнаах ытыс счастливая рука (букв. ладонь); түүлээх ытыскар түһэр = принять с распростёртыми объятиями (букв. опустить на мягкие ладони); ытыскар силлээ разг. поднатужиться, собрать все (свой) силы (для совершения чего-л.); ытыс-кын сотун = остаться ни с чём (букв. вытереть свою ладонь); ытыскын тоһуй = просить подаяние (букв. подставить свою ладонь); ытыс таһынар ыас хараҥа непроглядная тьма; ытыс таһыныыта аплодисменты; ытыс тэһэҕэс расточительный, мот; ытыһа кыһыйар у него руки чешутся (т. е. хочется подраться или заняться чём-л.; также является приметой к получению чего-л.); ытыс үрдүгэр түһэр = носить на руках (букв. принимать в объятия); ытыс саҕа мало, капельку, чуть-чуть (букв. с ладонь); ытыһын далыгар в его силах, в его возможностях (сделать что-л.).

побуд. от түс = 1) прям., перен. ронять; уронить; спускать, опускать; сиэпкиттэн түһэр = выронить что-л. из кармана; дьиэ үрдүн хаарын түһэр = сбросить снег с крыши; оҕону көтөхтөн түһэр спусти ребёнка с рук (на землю); суругу почта дьааһыгар түһэр = опустить письмо в почтовый ящик; күрэхтэһии былааҕын түһэр = спустить флаг соревнований; оту бэлэмнээһин былаанын түһэр = спустить план заготовки сена; 2) сажать; посадить; дать сесть; приземлять; айдаарыма, кустары түһэр не шуми, дай уткам сесть; самолёту мууска түһэр = посадить самолёт на лёд; 3) спускать, понижать, снижать; плакаты түһэрэ түс спусти плакат пониже; күөл уутун түһэр = спустить уровень воды в озере; 4) снижать, понижать; ас сыанатын түһэр = снизить цены на продукты; ыарыһах температуратын түһэр = сбить больному температуру; 5) понижать (в должности); 6) перен. принимать (напр. гостя); давать ночлег (напр. гостю); гостиницаҕа түһэр = дать место в гостинице; 7) перен. ронять, унижать (достоинство человека в глазах окружающих); төрөппүт авторитетын түһэримэ не подрывай авторитет родителей; кини бэйэтин улаханнык түһэрдэ он очень себя скомпрометировал; 8) перен. разг. обмораживать; отмораживать; 9) снимать, фотографировать; хаартыскаҕа түһэр = сфотографировать; 10) подставлять, выставлять что-л.; илиигэр түһэр = подставить руку; түөскэр түһэр = выставить грудь; 11) перен. разг. являться причиной чего-л. (о нек-рых стихийных явлениях природы); буурҕаны түһэр = вызвать бурю; 12) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает законченность, завершённость действия: өлөрөн түһэр = убить наповал; түҥнэри тэбэн түһэр = свалить ударом ноги; ытан түһэр = застрелить; 13) в сочет. с нек-рыми нареч. означает результат действия: тоҕо түһэр = выронить что-л. из рук (так, чтобы вылилось или высыпалось всё содержимое); түҥнэри түһэр = опрокинуть вверх дном; хампы түһэр = разбить вдребезги # иҥсэҕин түһэр = проявлять жадность, жадничать; өйгөр түһэр = крепко запомнить; өлөрөн түһэр = убить словом; санааҕын түһэр = падать духом; түөрт атах түһэр = ехать вскачь, мчаться; чөлүгэр түһэр = прям., перен. восстановить; ытыскар түһэр = принять с радостью, встретить с распростёртыми объятиями.