прил. I. сардаҥа; лучевая энергия сардаҥа энергията; 2. (лучеобразный) сараадыйар, сараҕар; лучевые просеки сараадыйар ыллык; # лучевая кость анат. хары утаҕа; лучевая болезнь сардаҥа ыарыыта (организмҥа радиоактивной веществолардьайыыларыт-тан үөскүүр ыарыы).

даҕ. Салаҥ улахан, кэтит, сараҕар; модороон көрүҥнээх. ☉ Слишком большой, крупный
Сорох таас очуостар уһулуччу ойон тахсан адаарыспыттар, чочоруспуттар, сорохторо балтархай сымара таас балталар буолан олороллор. Болот Боотур
Ньукулай уус чэрдээх, хап-хара бакыспыт тарбахтаах, лаппаакы курдук балтархай илиитин бобо тутта. А. Сыромятникова
«БАМ» диэн балтархай суруктаах улахан значогу бинсээгин ласкааныгар анньыммыт этэ. П. Аввакумов
Бухатыырга боһуомнаах Балтархай баһаам улахан Баараҕай киһи эбит. Күннүк Уурастыырап

сыһ. Сарайан (саратан), сараҕар буола (гына). ☉ Растопырив (напр., пальцы), развернув во всю ширь (напр., шубу), раздувшись
Саарба тириитинэн Саҕынньах тиктэрэн, Сарадах маһыгар Сараччы ыйатан кэбистэ. П. Ойуунускай
Көкөт, …… икки илиитин тарбахтарын сараччы туттан уокка иттэ турда. Софр. Данилов
Дьэ, доҕоор, аҕыйах чаас гынан баран Макаар иһэ [эми мээнэ иһэн] икки хара тыа саҕа сараччы үллэн тахсыбат дуо! Суорун Омоллоон

туохт. Биир сиргэ мус, тоҕуорут (хол., сүөһүнү). ☉ Собирать, сгонять, скучивать в одном месте (напр., скот)
Арыт сайын пиэрмэҕэ Сүөһүнү үмүөрэн бостууктуубун. С. Васильев
Күөххэ тотурҕаабыт сылгылары үмүөрэн, бэрт эрэйинэн Матааччах алааһын буллардыбыт. Ф. Постников
Сараҕар тараахтаах өҥөй бөтүүк Сарсыарда туран үөрдэрин үмүөрбүт. В. Алданскай
ср. др.-тюрк. имэр ‘собираться, стекаться’

бырдьа бытык — маҥхайбыт кэтит сараҕар бытык. ☉ Седая окладистая борода
Аал уотум иччитэ, Бырдьа бытык, Хатан Тэмиэрийэ, Тойон моҕол оҕонньор эһэм. А. Софронов
Аал уот иччитэ Алтан баһырҕас, Бырдьа бытык, Кыырык төбө Аан дархан Тойон эһэм, Атыҥырыыр буолаайаҕын. Эрилик Эристиин
Дьэ, ытык кырдьаҕас, бырдьа бытык, кыырык төбө, эн маны барытын сыта-тура, сыыйасыппайа ааҕыаҥ. Н. Заболоцкай; бырдьа бэттиэмэ — үрүҥ төбөлөөх бэттиэмэ. ☉ Мятлик белый (дикорастущий кормовой злак). Бу алааска бырдьа бэттиэмэ үүнэр. Алаастарга күөл кытыыларынан бырдьа бэттиэмэ үүнэр

туохт.
1. Сараҕар салаалардан, салаа-салаа хайытталан. ☉ Разветвляться, разделяться на несколько ответвлений
Үрдүк тииттэр лабааларын нөҥүө сарадахтанан түһэр күн уотугар ууллан эрэр көмүрүө хаар бөдөҥ туораахтара сып-сытыынан чаҕылыҥнаһан, …… ылаллар. Н. Лугинов
Ити кэмҥэ күн көмүс куорсун анньынар, сардаҥа сарадахтанар. «ХС»
2. көсп. Олус эгэлгэлэнэн, уустугуран таҕыс. ☉ Быть необоснованно широким (напр., о подходе в мышлении)
Киһи атын кыһалҕата суох наар өй өттүнэн баран хааллаҕына сороҕор сиэри таһынан сарадахтаммыт санаа кулута буолар. Н. Лугинов

аат., эргэр. Былыр дьиэҕэ, дьиэ таһыгар туруорар ону-маны иилэ быраҕан ыйыырга аналлаах үөһээ өттүгэр сараҕар мутуктардаах баҕана. ☉ В старину: столб в якутской юрте или во дворе перед домом из бревна, на котором в верхней части оставлены обрезанные сучья для вешания грубых вещей, старинная вешалка
[Симэхсин эмээхсин] Аҕыс ыаҕас сүөгэй ыйаммыт Аҕыс салаалаах сатанаҕы Тоҕо көтөн кэбистэ, Өрүтэ көттө, Өттүгүн охсунна. П. Ойуунускай
ср. бур. заадон ‘столб’, телеут. чадан ‘жертвенник для духов’, башк. сата ‘развилина (у дерева)’, башк. саталы ‘развилистый’

даҕ. Киэҥник арыллан нэлэй бит курдук. ☉ Открытый, чистый (о местности)
Хаппыыста нэлим күөх лиистэрин өрүтэ уунан кэбиспит. Амма Аччыгыйа. Бэс туорааҕа ыһыллыбыт чагда ньуура көбүс-көнө, нэлим. В. М иронов
△ Кэтит, сараҕар (кынат туһунан). ☉ Широко раскинутый, распростёртый (о к р ы л ь я х п т и ц)
Тэллэх туоһу тэлгии туппут курдук, нэлим хара кынатын кумуччу тутта. Саха фольк. Көрүөхтэн үчүгэйкээн сиэдэрэй сибэккилэргэ нэлим кынат лыахтар, тойон ыҥырыалар толуулара чуоҕуспуттар этэ. Далан
◊ Нэлим сиэллээх — намылыйан түспүт хойуу, уһун сиэллээх (сылгыны хоһуйан этии). ☉ Имеющий густую струящуюся длинную гриву (о лошадях)
Нэлим көмүс сиэллээх сылгыларын үөрүн киниэхэ итэҕэйэн, үтүө сыһыыларыгар сылгылаталлара эбитэ үһү. Амма Аччыгыйа
Кинилэр биһиги курдук көһө сылдьыбаттар, биир сиргэ олороллор уонна ураа муостааҕы иитэллэр, нэлим сиэллээҕи көрөллөр-харайаллар. Далан

туохт.
1. Тумустаан таҕыс (хол., үүнэн турар мастары этэргэ). ☉ Выступать мысом (напр., о деревьях)
Ол тумул уһугулаан үүммүт хатыҥын сараҕар лабаатыгар салама ыйыыгын. «ХС»
2. көсп. Ордук наадалаах буол, бастакынан тур (хол., уталытыллыбат сорук). ☉ Стоять остро, быть злободневным (напр., о какой-л. проблеме)
Хата, Рома, ити бөлөхтөһүүнү эҥин кимнээх уһугулаан тэрийэллэрин билэ-көрө сырыт. В. Титов
Сергей Степанович бу сырыыга тыа сиригэр эмиэ биир уһугулаабыт боппуруоһу кэпсэтиһэ, сүбэлэһэ баран иһэрэ. БС ЫА
Саха Сирэ үрдүк култуууралаах өрөспүүбүлүкэ буоларын иһин охсуһуу билигин мээнэҕэ уһугулаан турбат. ПИО ТС
Дьон-сэргэ, ордук уһугулаан оҕо-уруу доруобуйатыгар охсуулаах буолуо. «Кыым»
3. көсп., харыс т. Уруккугунааҕар лаппа мөлтөө, тыыныҥ быстара чугаһаа (ыарыһаҕы этэргэ). ☉ Крайне ослабеть, обессилеть, быть близким к смерти
Бэҕэһээ сарсыарда бара сылдьыытыгар тыына кылгаабыта сүрдээх, арааһа, уһугулаан эрэр быһыылаах. Болот Боотур
Кинилэр дьиэлэригэр тиийиилэригэр, эһэлэрэ бэргээн, уһугулаан көрүстэ. Р. Баҕатаайыскай
Ийэм улаханнык ыалдьыбыта, олох уһугулаабытын билэн, аҕам миигин Чурапчыттан аҕалбыта. ПП ОА
♦ Уһугулаан сытар — өлөр-тиллэр икки ардынан, тыына быстара чугаһаан сытар. ☉ Находиться в критическом состоянии, быть на грани жизни и смерти
[Егоров:] Бэйэлэрэ даҕаны улаханнык бааһыран, уһугулаан сытар дьон быһыылаахтар этэ. Амма Аччыгыйа. Эрилик Эристиин ыалдьан, адьас уһугулаан сытан, миигин ыҥыртарбыта. «ХС»
Маабыра эмээхсин олус улаханнык ыалдьан уһугулаан сытар аатырда. «Чолбон»

уунаҥнаа диэнтэн дьаһ
туһ. Куоска туран, тыҥырахтарын сарата-сарата, атахтарын биирдии уунаҥнатан тыллаҥнаата. Амма Аччыгыйа
Хаас моонньун уунаҥнатар, кини диэки кырыктаахтык көрүтэлиир. Н. Заболоцкай