бурал гын = однокр. от бурай= а) вдруг разлететься, рассеяться (во все стороны); чугастан ыппыппар кус түүтэ бурал гына түстэ я выстрелил с близкого расстояния, и от утки полетели перья; б) вдруг подняться (о пыли).

дьүһ. туохт.
1. Дэхситэ суох, мыччыстаҕас (хол., киһи сирэйин этэргэ), быдьынык курдук, быдьырхай ньуурдаах буол (хол., буспут эт туһунан этэргэ). ☉ Делаться неровным, морщинистым (напр., о лице человека), делаться бугристым, волнистым (напр., о сваренном жирном мясе)
Ырыкыныап оҕонньор ыдырыйан киирэр. Биир хаптаһына арахсыбыт туора күрдьэх тутуурдаах. Суорун Омоллоон
Бу ыдырыйбыт сыалаах туох этэй? «Чолбон»
2. Эриллэн, будьуруйан хойуутук өрө үүнэн таҕыс; арбайан, адаарыйан көһүн (баттах, түү туһунан этэргэ). ☉ Беспорядочно торчать в разные стороны, быть взъерошенным; курчавиться (о волосах, шерсти). Баттаҕа өр кыргыллыбакка өрө ыдырыйбыт. Сирэйин түүтэ ыдырыйан көстөр
ср. кирг. ыдыра ‘рассеяться, распылиться’

сов. 1. (уйти) тарҕас; разойтись по домам дьиэҕитигэр тарҕаһыҥ; 2. (рассеяться) тарҕан; тучи разошлись былыт тарҕанна; 3. (не встретиться в пути) хардарсан хаал, ааһыс; 4. (дать пройти, не задев друг друга) ааһыс; 5. (прекратить связь, развестись) арах, араҕыс; он разошёлся с женой ойоҕуттан арахсыбыт; 6. (проявить несогласие) хайдыс; разойтись во взглядах санааҕа хайдыс; 7. (разделиться) араҕыс, хайдыс; дорога разошлась на две суол икки аҥы араҕыста; 8. (отойти друг от друга) арахсан хаал, ат; половицы разошлись муоста аппыт; 9. (быть распроданным; быть истраченным) бүт; деньги разошлись харчы бүттэ; 10. (о слухах и т. п.) тарҕан; 11. (при- обрести большую скорость) наһаа түргэтээн бар, уйуһуй; лошадь разошлась ат уйуһуйда; 12. (усилиться) наһаа күүһүр; дождь разошёлся ардах наһаа күүһүрдэ; 13. перен. наһаа бар, харыскыттан таҕыс.

1. үрэй диэнтэн бэй. туһ. Өлүү түбэлтэлээх сүүрүккэ дэлби халкыҥнаан, тоһоҕолоро били холбооттообут хаптаһыннарын кыайан туппакка, болуоттара үрэллэн барбыта. И. Федосеев
   Үрэҕи туоруур суон бэрэбинэ муоста эргэрбит, кытыыта үрэллэн хаалбыт, ортото кэдэйбит. А. Сыромятникова
   Маша аргыый туран олордо. Үрэллэн хаалбыт баттаҕын өрө анньынна. М. Доҕордуурап
2. Ыһыллан-тоҕуллан эстэн бар, суох буолан хаал (хол., хаһаайыстыба). ☉ Развалиться, разладиться, прийти в расстройство (напр., о хозяйстве)
   [Онтоон Кириисэҕэ:] Аҕыйах хонон баран холкуостара үрэллэн хаалыа ээ, эн ону туох дии саныыгын? Күндэ
   Мин бардахпына саҥардыы тэриллибит дьахталларын холбоһуга үрэллиэҕэ. «ХС»
   Сүҥкэн күчүмэҕэйдэри кыайан сэбиэскэй норуот сэриигэ үрэллибит хаһаайыстыбаны чөлүгэр түһэрбитэ. ЭБТ
3. Тарҕанан, симэлийэн, сүтэн суох буолан бар (хол., буруо). ☉ Развеяться, рассеяться (напр., о дыме)
   Буруо арыый үрэллэн, Витя көрбүтэ — биир кус чугас иттэни түһэн атаҕа эрэ ибигирии сытара. Н. Заболоцкай

1) мысль, дума; киниэхэ оннук санаа элэс гынна у него мелькнула такая мысль; биһиги санаабыт биир наши мысли одинаковы; ол туһунан санааҕын да хамсатыма об этом и мысли не допускай; об этом и думать не смей; киһи санаата күүстээх человеческая мысль сильна; ол түбэлтэ санаабыттан тахсыбат тот случай у меня из головы нейдёт; 2) цель, стремление, намерение; желание; кини санаатын ситтэ он достиг своей цели; инньэ гынар санаанан имея такое намерение; санааҕар тур = настаивать на своём, добиваться своего; санааҕын (или санааны) уур= приложить старания, усилия; стремиться хорошо выполнить какую-л. работу; санааҕыттан оҥор= делать что-л. по своей воле, с охотой, без напоминания (обычно о детях); санаата кэлэн охотно, с охотой, с рвением; санаата кэлэн маны оҥоруо дуо? охотно ли он сделает это? (т. е. хорошо ли, добротно ли); санаата туолла он удовлетворён (достигнутой целью, исполнением желания); санаатын хоту по его желанию (делать что-л.); 3) горе, печаль; траур; санаата суох беззаботно; санааҕа түс = опечалиться; ыар санааҕа ыллар = переживать тяжёлое горе; санааҕын аралдьыт = (или тарҕат=) рассеяться; отвлечься (от горестных мыслей); санаата көммүт он снова пришёл в хорошее настроение, он вновь приободрился (после угнетённого состояния); санаата көнньүөрбүт он пришёл в радостное настроение (по случаю какого-л. приятного события, обычно после подавленного состояния); санаата нус буолар он успокоился, он обрёл покой; санаата оонньуур он лишился душевного равновесия (от горя, мрачных мыслей); санаата хараастар он чувствует тоску, ощущает подавленность (напр. от тяжёлых дум, безвыходного положения); санаата чэпчээтэ у него отлегло от сердца; санаата түспүт настроение у него упало; он приуныл; 4) в сочет. с кэллэ означает пожелать, захотеть; аһыах санаам кэллэ я захотел есть # санааҕар тут= затаить обиду; санааны көтөх = воодушевить кого-л., укрепить в ком-л. уверенность в чём-л.; санааны ылын = решиться на что-л.; санаата алдьанар он раздражается, озлобляется; санаата батарбат ему не терпится, его подмывает (сделать что-л.); санаата бөҕөх он очень надеется на что-л.; он уверен в чём-л.; санаата буолбат ему совестно; санаата тэйдэ он разочаровался в ком-л., потерял уважение, доверие к кому-л.; санаата холлор он чувствует раздражение, досаду, злобу, он злится, досадует; санаата хотор он чувствует полную уверенность, он целиком и полностью уверен (напр. в выполнении чего-л.); санаатын тап= угодить.

I
туохт. Биир сиргэ мунньустубакка, ыраах-ыраах биирдии эмэлии баар буолар гына ыһылын, тарҕан. ☉ Рассеяться, рассредоточиться
Ардахсамыыр Астан хаалла, Быйаҥ уутун Быһа кутта, Былыттара Быданнылар. Күннүк Уурастыырап
Үрүҥнэр үлтүрүйбүт этэрээттэрин тобохторо хотунан уонна илининэн тыа устун быдаммыттара. Н. Заболоцкай. Оҕуруоту тулалаан хоруо буолбут таҥастаах дьон быданан турдулар. А. Федоров
II
1. сыһ.
1. Элбэх бириэмэ, күн-дьыл анараа өттүгэр, өрдөөҕүтэ, өр. ☉ Давно, давным-давно. Барбыта быдан буолла. Кэлэн ааспыта быдан буолла
ср. казах. будан ‘издавна’, будан заманда ‘с давних времен’
2. Лаппа (уруккутугар холоотоххо), ырааҕынан. ☉ Намного (в сравнении с тем, что было)
Кинилэр сэбиэскэй буойуннар хорсун быһыылара, киһи-аймах эрдэтээҕи кэрэ көлүөнэтэ — гректэр үйэлэрин уустаан-ураннаан чочуйан оҥорбут — мифтэрин, остуоруйаларын быдан баһыйар. Суорун Омоллоон
Тойонноро урукку дьылларга холоотоххо, быдан киҥнэммит, наһаа киэбирэр, байарыгар-тайарыгар да олус кыһанар буолбут. Н. Якутскай
Хаһыаттан ааҕан биллибит, Хайҕаммыт биһиги таайбыт: Былаанын быдан аһарбыт, Пятилетканы куоһарбыт. П. Дмитриев
2. даҕ. суолт.
1. Уруккуттан баар, өрдөөҕү, баар буолбутуттан элбэх кэм ааспыт. ☉ Давний, древний, старый
Василий Егорович быдан үйэҕэ умуллан хаалбыт бөппүрүөскэтин тоһоҕоһун, соппойон көрөн баран, киэр бырахта. Софр. Данилов
Бастакы ырыабыт ымыыта, Олохпут сааскыта — барыта хаалбыта Ол быдан сыллаахха Сэргэлээх иккитэ уопсайга. С. Данилов
Олоҥхо үксэ былыргы дьыллар быралыйар быдан мындааларыттан, үс саха үөскүөн инниттэн, ону ааһан сир, халлаан даҕаны саҥа айыллан эрэр олус эрдэтээҕи кэмиттэн саҕаланааччы. Эрчимэн
2. Ыраах баар, ыраах. ☉ Дальний, далекий, отдаленный
Быдан дойдуттан Быыра ох курдук Быралыйан кэллим. Биэрэр-биэрбэт тылгытын Биллэрэ охсуҥ эрэ. П. Ойуунускай
Мин түһээтим... Мин сытарым Быдан дойдум кырдалыгар, Тоҕус дьогдьоот тумулларын Түмүллэр саалларыгар. С. Данилов
◊ <Быралыйар дьылларга> быдан бырастыы — букатыннаахтык, бүтэһиктээхтик быраһаайдаһыы (өлбүт киһини көмөөрү туран эбэтэр этэҥҥэ эргийэн кэлэрин эрэммэт ыраах, ыарахан мүччүргэннээх сырыыга, хол., сэриигэ бараары турар киһи этэр тыллара). ☉ Последнее, окончательное прощание (напр., с покойником или прощание человека, отправляющегося в дальний, трудный и длительный путь, возвращение из к-рого сомнительно)
Былаҕай былдьаатаҕа диэн, Быстахтык быыбардаан Былаҕын быһыма — Быдан бырастыы буоллун!.. А. Софронов
«Мин түһэрин түстүм да, күөрэйэрим биллибэт, барарын бардым да, эргийэрим биллибэт. Быдан бырастыыларыҥ!» — диэтэ да ыастаах кустук курдугунан түстэ. Саха фольк. «Быдан бырастыы!» — диирбитигэр, Буору үрдүгэр көмөргө Аһыы сүрэҕи ыкпатаҕа, Харах уута сүүрбэтэҕэ. Эллэй
Миигин хайдах эрэ дьиктитик, Аһынардыы, «Быдан бырастыы»— диирдии Уулааҕынан Унаарыччы көрдүҥ, Уонна тоҕо тиэтэйэ Мин ааммын Аргыый саптыҥ. С. Данилов