разг. скуповатый, расчётливый.

и. д. от кэрэй= 1) колебание, раздумывание || колеблющийся, раздумывающий; 2) расчётливость || расчётливый; кэрээн киһи кэҥээбэт , ордугурҕас киһи уһаабат посл. расчётливый человек вольготно не живёт, завистливый человек не богатеет.

даҕ., кэпс. Кэмчилээн-суоттаан туттар, кичээҥи; күтүр, кэччэгэй. ☉ Очень расчетливый, экономный; скаредный, прижимистый
Кэчэрэ киһи. Кэчэрэ олохтоох ыал. ПЭК СЯЯ

оҕуруктаах өй хитрый, расчётливый ум; оҕуруктаах кэпсэтии многозначительный разговор; оҕуруктаах уот субуйа батас фольк. огненная коварно-грозная пальма (эпитет холодного оружия богатырей).

нареч. скупо; кэччэгэйдик олороллор они живут скупо (слишком расчётливо, отказывая себе в необходимом).

даҕ.
1. Туһалааҕы мээнэ ыспат-тохпот, харыстаан уурар, харыстаан, кэмчилээн туттар. ☉ Бережливый, экономный, расчетливый
Кини биир туспата кичээҥи. Бытархайы да мээнэҕэ ороскуотурбат. П. Аввакумов
Кылаас салайааччыта оҕолору уопсастыба баайыгар-дуолугар харыстабыллаахтык сыһыаннаһарга, кичээҥи буоларга уһуйар. «Кыым»
Кыра хамнаска тиийиммэт этибит. Хата ол миигин кичээҥи буоларга үөрэппитэ. «ЭК»
2. Барытыгар сүрэхтээх, кыһамньылаах, кичэл. ☉ Старательный, упорный, усердный, тщательный
Кини бэрт чиэһинэй, кичээҥи үлэһит быһыытынан биллэрэ. Н. Яковлев
Киһитэ кичээҥи үчүгэй туттуулаах буолан баччаҕа тиийэн кэллэҕэ. Н. Ефремов. Тэҥн. кичэл
2. 1

несов. 1. кого-что (хранить) харыстаа; беречь народное добро норуот баайын харыстаа; 2. что (расчётливо тратить) кэрэй, кэмчилээ; беречь деньги харчыны кэмчилээ; 3. кого-что (оберегать) харыстаа, харыһый; он не бережёт себя кини бэйэтин харыстаммат.

1. аат. Тугунан эмэ эргинии, эргиэн биисинэһэ. ☉ Занятие торговлей, бизнес
   Түмсүү аата да этэрин курдук, тимир суол кэллэҕинэ дьоҕус уонна орто урбааҥҥа сөптөөх усулуобуйаны тэрийии тула дьүүллэстилэр. «Кыым»
   Ол кэннэ «Былаас уонна биисиинэс» диэн урбааны өйүүр мунньах ыытыллыбыта. «Саха с.». Урбаан, бырамыысыланнас уонна тырааныспар салаатыттан бу нүөмэргэ эрийэн билсиҥ. «Сахаада»
2. даҕ. суолт.
3. Эргиэн биисинэһинэн, эргиниинэн дьарыктанар. ☉ Занимающийся торговлей, торговым бизнесом
   Саҥа табаар Сыаналааҕын, үчүгэйин Билсэр дьонноругар Уон тарбах уунуута оҥорор Урбаан бэрэдэбиэстэри Уодьуганнаан иһиэххэ. Р. Баҕатаайыскай
   Тыа хаһаайыстыбата уонна урбаан министиэристибэтэ үтүө дьыала чэрчитинэн бэриллэр үп барыта биир сыалга-сорукка туттуллуутун болҕомтоҕо ылыахтаахтар. «Кыым»
4. көсп. Оҕуруктаах, эргитиилээх өйдөөх. ☉ Оборотистый, расчётливый. Огдообо Торговкина майгы-сигили өттүнэн эдэрдэри сатарытар урбаан өйдөөх. Р. Баҕатаайыскай
   Балааҕыйа сэмээр саныыр: «Урбаан кийиит түбэспитэ Уолбун эргиччи да тэптэ». Эрчимэн
   Суоллара-иистэрэ көстүбэт үлэлээхтэр, урбаан дьоннор биһиэхэ өссө да бааллар. Л. Габышев
   ср. монг. урвах ‘оборачиваться; передавать’

1) говорить; сказать; онуоха инньэ диэтэ на это он ответил так; инньэ диэмэ не говори так; туох диигин ? что ты говоришь?; инньэ диэн баран или инньэ диэт сказав это, так сказавши, с этими словами; туох да диэ говори, что угодно (мне всё равно); ити туох диэтэҕэй ? что он этим хочет сказать?; миигин бар диэҥ говорите мне "уходи" (так замешкавшийся путник напоминает остающимся, что ему давно пора ехать); хата инньэ диэ (вот) так и скажи; ол-бу диэбэккэ без лишних слов, без разговоров (делай что-л.); 2) считать, думать, полагать; сарсын барыам диибин я думаю ехать завтра; манна баттыам диэбитим я рассчитывал застать его здесь; бу сөп буолуо диибин думаю, что этого будет достаточно; барыам диэн маскын бараама погов. думая ехать, не сжигай всех дров (вдруг передумаешь ехать; т. е. нужно быть дальновидным и расчётливым); 3) называть, именовать; ытым (аата ) Харабыл диэн мою собаку зовут Страж; Уйбаан диэммин меня зовут Иван; туох диэн (ааттаах ) таҥаһый ? как называется этот материал? # диэбиккэ дылы а) как говорится, как говорят; буруй эрэ Моттойоҕо диэбиккэ дылы посл. как говорится, на бедного Макара все шишки валятся; б) и не говори! (выражение согласия); диэбит да баар ини как не сказать (об этом); диэбэт (или диэмэ , диэминэ ) (эрээр ) даҕаны или диэ даҕаны , диэх да баар и не говори, ещё бы; вот именно, вот тото ; олус ыарахан дуу ? очень тяжело, да? — Диэбэт даҕаны ! Ещё бы!