даҕ. Киһи кыаҕын иһинэн баар, киһи кыайыан сөптөөх. ☉ Легко выполнимый, осуществимый, реальный
Суһаллык кыаллымтыаларынан дьоҕускаан пьесалар, ардыгар, суолталара сүрдээх улахан буолааччылар. «ХС»
Ааптар бэйэни бэйэ быһаарыныыта экэниэмикэ өттүнэн кыаллымтыата суох дии саныыбын диэн эппиэттээбэт даҕаны, эппэт даҕаны. В. Ленин (тылб.)

прил. 1. (существующий, подлинный, реальный) баар, чахчылаах, дьиҥнээх; действительный факт баар факт; это его действительные слова ити кини дьиҥнээх тыллара; 2. (имеющий силу, годный) дьиҥнээх, туттуллар кыахтаах; билет действителен на трое суток билиэт үс суукка устата дьиҥнээх; # действительный залог гран, дьиҥнээх туһайыы; действительный член (Академии наук и т. п.) дьиҥнээх чилиэн; действительная служба воен. дьиҥнээх сулууспа (кадровой армияҕа сулууспалааһын).

прил. 1. тыыннаах; его родители ещё живы кини төрөппүттэрэ билигин даҕаны тыыннаахтар; 2. (оживлённый, подвижный) сытыы; көхтөөх; живой ребёнок сытыы оҕо; живая беседа көхтөөх сэһэргэһии; З. (подлинный, реальный) дьиҥнээх; живой пример героизма героизм дьиҥнээх холобура; живые факты дьиҥнээх чахчылар; 4. (занимательный) сэргэх, кэрэхсэтиилээх; живое изложение сэргэх кэпсээһин; 5. (жизненный) тыыннаах; живая идея тыыннаах идея; 6. (остро переживаемый) субу баар курдук, умнуллубат; живая обида умнуллубат хоргутуу; живое воспоминание ааспыты субу баар курдук санааһын; # живой вес тыыннаах ыйааһын; живая рана сиикэй баас; живая изгородь үүнээйи күрүө (маһы, ыарҕаны ыгыта олордуталаан күрүө оҥоруу); живая природа тыыннаах айылҕа (үүнээйилэр уонна хамсыыр харамайдар); живые цветы тыыннаах сибэкки; живая вода фольк. өлбөт мэҥэ уута; живой портрет тыыннаах мэтириэт (үүт үкчү); живого места нет бүтүн миэстэтэ суох; на живую нитку аатыгар эрэ оҥор (куһаҕаннык, көтүмэхтик); ни одной живой души ким да суох, ыт охсор киһи суох; задеть за живое таарый, орулҕатын хамсат; живой язык саҥарар тыл; ни жив ни мёртв өлөрдүү күттанан (тур), куттанан тыыньпг эрэ (тур).

1. даҕ.
2. Чахчы, чахчы баар (сымыйа буолбатах). ☉ Настоящий, реальный, подлинный
   Биһиги сөмөлүөттэрбит үс-түөрт эрэ дьиҥнээх буомбалары бырахпыттара, онтон уратытын - эһиннэҕинэ киһини өлөрбөт, тыас эрэ таһаарар, буомбалары быраҕаттаабыттара. Т. Сметанин
   Мин санаабар, баайдар бас билэр сирдэригэр дьиҥнээх мээрэйи ыытар буоллар, аҥаарынан эбиллэн тахсыа этэ. М. Доҕордуурап
   Ыалдьыкка кыһамньы уонна кинини кытта сэһэргэһии - ити барыта дьиэлээхтэргэ дьиҥнээх бырааһынньык курдук көстөр. И. Данилов
3. Айылҕа биэрбитинэн сылдьар, оҥоһуу (искусственнай) буолбатах. ☉ Натуральный, естественный (природного происхождения), не искусственный
   Дьиҥнээх солко. Дьиҥнээх кээмэйинэн оҥоһуллубут мэтириэт. Дьиҥнээх тиистэрэ түспүттэрэ өр буолла, билигин тэбис-тэҥ кэчигирэспит оҥоһуу тиистэрдээх. «ХС»
4. Ис иһиттэн, ис сүрэҕиттэн кыһаллар-мүһэллэр, тус дьыалатыгар бэриниилээх. ☉ Самый настоящий, истинный, верный, преданный своему делу
   Дьиҥнээх сэбиэскэй киһи хаһан да дьон ортотугар, үлэ үөһүгэр буолааччы. Суорун Омоллоон
   Дьиҥнээх булчут булдун кырыһыттан быһа хаһан да өлөрбөт, - инникитин толкуйдаан бултуур. Далан
   Дьиҥнээх учуонай диэн хайдах эмэ гынан [научнай үлэтигэр] ордук бириэмэ босхолонорун туһугар кыһалла сылдьыахтаах киһи буоллаҕа. В. Яковлев
5. Олоххо чахчы баар. ☉ Реальный, действительный
   Дьиҥнээх хамнас. Дьиҥнээх күүс.  1970 сыллаахха, 1913 сылы кытта тэҥнээтэххэ бырамыысылыннас уонна тутуу оробуочайдарын дьиҥнээх дохуоттара аҕыс төгүл …… улааппыта. И. Аргунов
6. аат суолт.
7. Чахчы, саамай кырдьыктааҕа, хайдах баара. ☉ Реальность, действительность, сущая правда, истинность
   Киһи урут дьиссипилиинэ дьиҥнээҕэ аармыйаҕа эрэ баар диэн саныыра. Амма Аччыгыйа
   Дьиҥнээҕэ хайдах буолбутун билээри истибит дьонтон туоһуластылар. Н. Лугинов
8. Бэйэ эт илиитинэн оҥорбут, суруйбут үлэтэ, экземпляра (куоппуйа буолбатах). ☉ Оригинал, подлинник
   Пааматынньык дьиҥнээҕэ.  «Сурук» дьиҥнээҕэ (оригинал) эрэ көстүбүтэ. «ХС»
   ◊ Дьиҥнээх <байыаннай> сулууспа - анал байыаннай чаастарга ыҥырыллан, чопчу кэмҥэ баран сулууспалыыр сокуонунан олохтоммут эбээһинэс, байыаннай сулууспа. ☉ Действительная военная служба
   ССРС Министрдэрин Сэбиэтэ бэйэтин боломуочуйатын иһинэн: «Дьиҥнээх байыаннай сулууспаҕа сыл ахсын ыҥырыллыахтаах гражданнар контингеннарын быһаарар». ССРС К
   Сэрии саҕаланан, бары сулууспалыах тустаах буолбуттарыгар, кини [кинээс Андрей] дьиҥнээх сулууспаҕа барымаары, аҕатын салалтатынан ополчениены хомуйар дуоһунаска киирбитэ. Л. Толстой (тылб.). Дьиҥнээх чилиэн - сорох научнай тэрилтэлэр, обществолар чилиэннэрин бочуоттаах аата. ☉ Действительный член (почетное звание члена некоторых научных учреждений, академий и т. п.). Наукалар академияларын дьиҥнээх чилиэнэ

ж. 1. олох, тыын, тыыннаах буолуу; жизнь человека киһи олоҕо; борьба за жизнь тыыннаах буолар иһин охсуһуу; отдать жизнь за родину төрөөбүт дойдуҥ иһин тыыҥҥын биэр; лишить себя жизни тыыҥҥар тиин; 2. (продолжительность существования) олох, саас, тыыннаах сылдьыы; в течение всей жизни сааһын тухары; всю свою жизнь он отдал делу кини олоҕун бүтүннүүтүн үлэҕэ биэрбитэ; на склоне жизни кырдьар сааһыгар; при жизни тыыннааҕар; никогда в жизни сааспар биирдэ да; 3. (деятельность человека, общества) олох; общественная жизнь общественна" олох; культурная жизнь культурнай олох; 4. (реальная действительность) олох, баар олох; случай из жизни баар олохтон түбэлтэ; провести в жизнь решение быһаарыыны олоххо киллэр; 5. (оживление, деятельность) тыас-уус, барыы-кэлии, сэргэхсийии; улицы полны жизни уулуссаларга барыы-кэлии баһаам; жизнь в доме начинается рано тыас-уус дьиэҕэ эрдэттэн саҕаланар; жизнь так и кипит в нём кини сэргэхсийбитэ олус; # не на жизнь, а на смерть өлөр тыыны харыстаабакка, өлөрү-тиллэри кэрэйбэккэ; между жизнью и смертью өлөр-өлбөт ыккардынан; по гроб жизни тыыннаах тухары; подруга жизни олох доҕоро.