прил. ревматизм, босхоҥ; ревматические боли ревматизм ыарыыта.

страдающий застарелой болезнью; илиитэ дьарҕалаах у него застарелый ревматизм рук; дьарҕалаах оҕонньор немощный старик.

сов. 1. что (приобрести) бул, мус; нажить своим трудом бэйэҥ үлэҕинэн бул; 2. кого-что (получить, приобрести) бул, булун, түбэс, ыллар, =лан; нажить ревматизм ревматизмҥа ыллар; нажить себе врагов өстөөх дьоннордон, дьоҥҥо өскө тиий.

1. ревматический; 2. больной, страдающий ревматизмом.

аат., эмп. Таҥалай уонна бэлэс былчархайдара тымныйан сүһүрүүлэрэ, иһиилэрэ. ☉ Ангина
С битэмиин сынгааны үтүөрдэр, атеросклероз бэргиирин бопсор, кинини ангина, грипп, ревматизм ыарыылары эмтээһиҥҥэ тутталлар. ФНС ОАҮүС
Ангина уонна грипп сүрэх ыарыытын чаастатык бэргэтэллэр. АВД РОХ
1962 сыллаахха саас ангинанан ыалдьыбытым. ДьДьДь

аат. Киһи сүһүөхтэрин ыарыыта. ☉ Ревматизм
Нэһилиэк кинээһэ, Уордаах Дьэкиим, ол бириэмэҕэ атаҕын арамачыыһа бэргээн, улаханнык сарбыллан сытара. Н. Заболоцкай
[Оҕонньор] онтон биирдэ билбитэ — тобугун арамачыыс диэн ыарыы көмүллүүр, өр хаамтарбат. Н. Габышев
Саас буоллар эрэ бу эмтээх ууга эбээниттэн сахатыгар тиийэ арамачыыстарын эмтэнэр эбиттэр. Багдарыын Сүлбэ

туохт.
1. Буорту гын, куһаҕаны оҥор, мөлтөт (хол., доруобуйаны). ☉ Причинять вред здоровью
Арыгы сүрэх быччыҥын эмиэ сүһүрдэр, тымырдарын уларытан, хаан киириитин кыччатар. ДьИэБ
Ревматизм киһи этинхаанын бүтүннүүтүн сүһүрдэр, ордук сүһүөхтэргэ, сүрэххэ уонна ньиэрбэҕэ улахан охсууну оҥорор. АВД РОХ
Өскөтө туорааҕы кытта куколь диэн дьааттаах от сиэмэлэрэ булкуспут буоллахтарына, оннук бурдуктан астаммыт килиэп киһини сүһүрдэр. КЗА АҮө
2. көсп. Өссө уустугурдан, дириҥэтэн биэр (хол., сыһыаны, араас иирсээни). ☉ Усугублять сложные отношения с кем-л., делать их ещё более сложными и натянутыми
«Көнүөх да суолу, бэйэм ордук сүһүрдэн кэбиһэбин», — дии саныы-саныы, [Уйбаан] чэйдии олордо. А. Софронов

аат. Босхоҥ буолан ыалдьыы, киһи сүһүөхтэрэ ыалдьан кыайан хаампат-хамсаабат буолуута. ☉ Заболевание суставов, в результате которого человек лишается возможности нормально ходить, передвигаться на ногах, ревматизм.
◊ Босхоҥ өлүү (ыарыы) көр босхоҥнооһун
Сатаатар, ийэбин босхоҥ өлүү охтордоҕо үһү. М. Доҕордуурап
Сааһыран иһэн, атаҕынан эмэҕирэн, босхоҥ өлүү буолар. Саха сэһ. I. Босхо ыыт — ыһыктан көҥүлүнэн ыыт (хол., төбөҕүн, илиигин-атаххын). ☉ Опускать свободно, расслаблять (напр., голову, руки, ноги)
[Ат] иччитин диэки: «Хайа көмүһүөм, эн хайдаххыный? Миигин бу сиэтилэр ээ …… Ситис, иччикээм!» — диэн курдук икки хараҕын уутун мөлбөрүппүтүнэн, ыар баҕайытык ынчыктаан, төбөтүн босхо ыыппыта. П. Ойуунускай
Уонна уостуом уорастыйа, Аа-дьуо чуумпуга нухарыйа Илиилэрбин босхо ыытан, Өйбүн-санаабын утутан, Түүнү кытта түүн буолан. С. Данилов
Төбөтүн кыҥначчы түһэрэн, тобуктарын босхо ыытан, оргууй хааман накыҥнаталыыр. Амма Аччыгыйа

аат.
1. Киһи, сүөһү этэ, тириитэ, ис уоргана иһэн, кытаран, ириҥэрэн барар ыарыыта. ☉ Заражение, воспаление, сопровождающееся припухлостью, краснотой поражённого участка и нагноением
Төһө да халыҥ таҥастааҕын иннигэр, тымныы суойан, оһолломмут атаҕар хаан туруута, устунан сүһүрүү бардаҕына көҥүлэ. У. Нуолур
Гастрит диэн, үксүгэр аалан ыарытыннарар, куртах ис салыҥнаах бүрүөтэ сүһүрүүтүн ааттыыллар. АВТ ГСЭ
Сүрэх ревматизмыгар сүһүрүү процеһа сүрэххэ бэйэтигэр барар. АВД РОХ
2. Сүлүһүннээх (дьааттаах) бэссэстибэ дьайыытыттан эт-сиин алдьаныыта, өлүүтэ. ☉ Отравление организма
Никотин организмҥа бытархай дозанан киирэр буолан, улахан сүһүрүү тахсыбат. АВГ ТТБТ
Үгүс дьон хортуоппуй дьааттаах астарын — күөх отоннорун — сиэн боруобалаабыттара. Онтон ыарахан сүһүрүүлэр буолуталыыллара. КВА Б
◊ Сүһүрүү баас — тирии эбэтэр салыҥнаах бүрүө ириҥэрбит эбэтэр тымныйан бааһырбыт сирэ. ☉ Нагноившаяся рана, язва. Хаан сүһүрүүтэ — ким, туох эмэ организмыгар хаан буорту буолуута. ☉ Заражение крови
Сержант икки атаҕын бааһыттан хаана сүһүрүүтүттэн өлбүтэ. П. Аввакумов

туохт.
1. Быыстала суох күүскэ сөтөллөн, күлэн, ытаан тыын былдьас, тыын да ылар кыаҕа суох курдук буол. ☉ Задыхаться (от бурного смеха, сильного плача, кашля), захлебываться (кашлем, плачем, смехом)
Иэрийэ сөтөллөн бүтүннүү түүрүллүбүтүнэн сиэнигэр туох эрэ уһуну, килбэлдьигэһи уунар. Амма Аччыгыйа
Ийэм тиийэн бигии сатаата: оҕо уоскуйбата, бандьыыт да, туох да баарыгар кыһаммакка эбии иэрийэ-иэрийэ барда. Н. Заболоцкай
Уолчаан эрэйдээх муҥнанарын көрбүтүм ээ. Бокуойа суох иэрийбититтэн хаан ыгыллан, уоттаах чоххо баттаабыт курдук буолта, тыынын былдьаһан охто-охто мөхсүбүтэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Артур бүлүмүөт курдук бокуойа суох кут да кут, ол аайы Алешенька быарын тыытта, иэрийэиэрийэ күлэр. «ХС»
2. кэпс. Бобулла-бобулла, ыгылла-ыгылла тыаһаа, куугунаа, дуорай (үксүн поэз. тут-лар). ☉ Издавать громкий, протяжный, надрывный звук, напряженно, надсадно гудеть, шуметь
Тымныы, кыыдаан, тыал ыллыыр, Тыа иэрийэ куугунуур. Күннүк Уурастыырап
Онно эппиттэр сүллэр этиҥнэр Онон ааспыттар иэрийэр силлиэлэр, Улахан да халааннар устубуттар, Кэрэ чэчирдэр сиртэн быкпыттар. С. Данилов
Тыалсиллиэ үрдүбэр ытыыр, улуйар, иэрийэр... П. Тулааһынап
◊ Иэрийэр сөтөл (ыарыы) - тииһигэ киирдэҕинэ, киһи (үксүгэр оҕо) тыынын нэһиилэ ылан, уһуннук сөтөллөр дьаҥа. ☉ Коклюш
Олорор олоххут түҥнэри төлкөлөннүн, төрөтөр оҕоҕут иэрийэр ыарыы буоллун, иитэр сүөһүлэргитин күрүөлээмэҥ! Н. Якутскай
Сугун абаҕатын народнай медицинаҕа араас ыарыылартан, холобур иэрийэр ыарыыттан, солотуухаттан, ревматизмтан эмтэнэллэр. МАА ССКОЭҮү
ср. монг. ээрэ 'заикаться'