сыһ. Уларыта, кубулута барбакка, саҥа эрдэҕинэ бэйэтинэн (сиэ, туһан). ☉ В свежем виде (есть, использовать что-л.)
Тыаҕа үүнэр отоннору сибиэһэйдии сиир ордук. «Кыым»
Соҕотуопкалааччылар эһэ үөһүн аны хатарбаттар урукку курдук. Испирииһинэн оборторон ылан сибиэһэйдии бытыылкаҕа куталлар. Далан
Помидору биһиги сибиэһэйдии сиирбитин ордоробут. …… Сорохтор соркуойдууллар, куурдаллар, кэнсиэрбэлииллэр, тууһууллар. ФНС ОАҮүС
Саас ньургуһун сибэккитэ өссө ситэ ата илигинэ, сибэкки чопчутун быһа тардан ылан, сибиэһэйдии дьарҕалаах сирдэригэр бааналлар. МАА ССКОЭҮү

аат. Эмтээһин ньымата: этэ быстыбыт эбэтэр дьарҕалаах киһиэхэ кыаны уматан, ыалдьар сиригэр уураллар. ☉ Метод лечения: конусообразный тлеющий кусочек трута (моксы) прикладывают к определённым точкам на теле, прижигание
Ону ити эн ааҕар түөҥҥүнэн быһыта сиэппиттэрэ. Суорун Омоллоон
Кырдьаҕас оҕонньор, түөн дьөлүтэ сиэн кэбиспит көхсүн уотугар сырайан, аргынньахтаан олорор. Н. Якутскай
Хотун Төҥүлү күөлэ Хонуутунуун, уутунуун Түөн оннун эрэ саҕа Төгүрүйэн көһүннэ. И. Эртюков
ср. алт. төөн ‘трут из сердцевины бузины; берёзовый гриб, нарост’, монг. төөнө ‘прижигание (в народной медицине)’, бур. төөн ‘отметина, пятно’

туохт. Ханнык эмэ ньыманан (хол., эми биэрэн, илбийэн) ыарыыны тохтот, ыарыһаҕы үтүөрт. ☉ Избавлять от болезни, лечить кого-л. каким-л. способом [Маарыйа:] Бэҕэһээ Мааппыһа кыыһа ыалдьан өллө
Таҥара уутун иһэрдэн, арыытын сиэтэн, эмп отунан эмтээн көрдүм да, истибэтэ. А. Софронов
Манна арыы курдук ньалҕархай бадарааны күөл түгэҕиттэн ороон таһааран, араас дьарҕалааҕы, бааһырбыты угуттаан эмтииллэр. Амма Аччыгыйа
Ыаммытынан үүтүнэн сууйасууйа, биэс тымыр отунан баайан эмтээн, атаҕа сайын окко киирэргэ үтүөрэн, урукку чөлүгэр түспүтэ. Күннүк Уурастыырап
[Уолака:] Мөкүөйэ харах эмчитэ, кини салаан эмтиир. Суорун Омоллоон

даҕ. Бадараан буолбут, бадараанныйбыт. ☉ Болотистый, заболоченный
Бу хайа таҥнары өттө эмискэ быһа ыстанан бадарааннаах, оборчолоох, иинэҕэс мастардаах алар буола түһэр. И. Данилов
Күһүҥҥү түүн хабыс-хараҥаҕа Ламма бадарааннаах уулуссатын устун биир киһи хааман бэрилдьийэр. М. Доҕордуурап
Биир күһүн, сүһүөх дьарҕалаахтары угуттуур абыраллаах бадарааннаах Абалаах алааска эмтэнэ, Мэҥэ Хаҥаласка таҕыстым. Амма Аччыгыйа
△ Бадараан былааһыктаах; кирдээх. ☉ Покрытый грязью, грязный
Үрэх бадарааннаах суола хара чиэрбэлии бүгүллэҥниир. Амма Аччыгыйа
Сааскы күн сыралҕаныттан бөһүктүйбүт суол чигдитэ тоҕо үктэнэн, суол икки өттүгэр бадарааннаах иһэхтэр ыһылыннылар. Эрилик Эристиин
Кини [Бадаайап] тимир хоппотун санныттан түһэрдэ. Ыар хоппо дулҕаны тимирчи олордо, дулҕа төрдүттэн бадарааннаах хара уу ыгыллан таҕыста. Л. Попов

аат., истор. Улуус быраабатын быыбардаммыт чилиэнэ (кулубаны аннынан дуоһунастаах киһи). ☉ Выборный (до революции в Якутии: член инородной улусной управы). Быыбарынайынан үлэлээбитэ
□ Сургунах суруксута, мыаннарык быыбарынайа (өс хоһ.)
ХIХ үйэ саҥатыгар улуустарга биирдии кулуба, иккилии быыбарынай, биирдии суруксут эмиэ иккилии сылга болдьохтонон талыллар буолбуттара. БИГ ӨҮөС
Нэһилиэк кинээстэрэ, улуус кулубалара, суруксуттар, быыбарынайдар — бары кинилэр эбиттэр: тутуллар саастарын хонук ааспыттар, уҥуох дьарҕалаахтар, ис ыарыылаахтар. Амма Аччыгыйа
Бу дьиэ урут инороднай бырааба эрдэҕинэ, дьуһуурустубаҕа олорор быыбарынай үҥсүүлээхтэри көрсөр хоһугар, Чинарин кыайыылаах сырыыны түмүктээтэ. Эрилик Эристиин
◊ Быыбарынай кулуба көр быыбарынай
Улуус кулубатын, быыбарынай кулубалары, нэһилиэк кинээстэрин дуоһунастарыттан устарга уурааҕы ыллыбыт, улахан дакылааттары оҥордубут. П. Ойуунускай
Дьэ, уолаттарым ат үрдүгэр түһэҥҥит барыҥ, дэһээтинньиккэ ойон тиийэҥҥит, быыбарынай кулубаны, улахан кинээһи ыҥыран аҕалыҥ. Саха фольк. Сабардам онно, саҥа быыбарынай кулубанан талыллан, өрөгөйдөөн сылдьар кэмэ этэ. Болот Боотур

даҕ.
1. Туттахха сыстаҥнас биитэр халтарыйа сылдьар. ☉ Липкий или скользкий на ощупь
Манна [санаторийга], арыы курдук ньалҕархай бадарааны күөл түгэҕиттэн ороон таһааран, араас дьарҕалааҕы, бааһырбыты угуттаан эмтииллэр. Амма Аччыгыйа
Кус уонна хаас ууга уһуннук сылдьар буолан, куорсуннара өрүү ньалҕархай буолара наада, ол иһин кутуруктарын үрдүнээҕи быччархайдара элбэх сыалаах буолар. Н. Лугинов
Көстөкүүн харыта суп-суон, мөп-мөчөкө буола иһэн тахсыбыт уонна мааһынан оҕунуохтаабыт курдук ньап-ньалҕархай. В. Протодьяконов
2. Килбэчигэс, килэркэй (хол., лаахтаах курдук). ☉ Гладкий, блестящий, лоснящийся (словно лакированный)
Хап-хара ньалҕархай хойуу баттаҕын кэтэҕэр тарааммыт …… эдэр киһи кинини уун-утары көрөн олордо. В. Протодьяконов
Клычёв саас ортолоох, нуучча киһитигэр хара бараан ньалҕархай төгүрүк сирэйдээх, бэрт сымнаҕас сэбэрэлээх сонос киһи. В. Яковлев
Манна [ходуһаҕа] үксэ хойуу ньалҕархай киистэ төбөлөөх кулун кутуруга от үүнэр. Н. Заболоцкай. Тэҥн. ньалҕаархай

аат.
1. Отунан, онтон да атын умайымтыа матырыйаалынан оҥоһуллубут чокуурунан уоту саҕан ыларга аналлаах күөдьүтүү. ☉ Фитиль из высушенной травы или другого легко воспламеняющегося материала, загорающийся от искры при высекании огня, трут
Убайын чокуура уонна кыата туһунан хаалааҕа, оттон хатата бөҕө тирбэҕэ быанан баалла сылдьара. Далан
Макаар сиэбиттэн саппыйатын таһааран, удьурхай хамсаҕа табах уурунна, хататынан кыаҕа саҕан уматынна, оборбохтоон күөх буруону бурҕаҥната үрдэ. В. Протодьяконов
Уматынаары саппыйатын сиэбиттэн кыа, чокуур таас куһуогун ылла. Тумарча
2. Эт быстыбыт эбэтэр дьарҕалаах киһи ыалдьар сиригэр ууран уматан, этин сиэтэн эмтииргэ туттуллар чороччу эриллибит от. ☉ Конусообразный кусочек трута, который, поджигая, прикладывают на больное место на теле, мокса
Мин кыаны мэлдьи хаһаанабын. Кинини уматан түөн уурабын. И. Гоголев
Били кыа киһи этин дьөлө сиир, табыллан ууруллубут буоллаҕына, уот сиирэ биллибэт, көннөрү сылыйан, нүөлүйэн киирэр. ФГЕ СТС
◊ Кыа ото көр кыа уга. Тиэргэҥҥэ үүнэр чыычаах ото, кыа уга элбэх ыарыыларга абыраллаахтар. Ордук ити кыа от — айыы ото. Кыа тэллэйдэрэ (кунаахтара) — маска үүнэр кытаанах мастыйбыт эттээх биир эбэтэр элбэх сыллаах бөлөх тэллэй. ☉ Трубчатый гриб, растущий на деревьях, трутовый гриб. Кыа уга (кыа от) — аат., бот. Түүлээх кубаҕай сарадахтыы сэбирдэхтээх, кыһыллыҥы сибэккилээх кураайы сиргэ (үксүн бааһына кытыытыгар, өтөххө) үүнэр эрбэһинниҥи от үүнээйи. ☉ Чернобыльник (разновидность полыни)
Иэдьэгэй да суох буолла. Кииһилэ, кыа уга аһылыктаннылар. Амма Аччыгыйа
Ымыйаҕынан, кыа угунан тарга ытыйан үөрэ оҥоһуллар. Бу Өймөкөөн олохтоохторо былыр бэркэ биһириир астара эбит. Багдарыын Сүлбэ
Биһиги, оҕолор, күнүскү аһылык кэнниттэн өтөхтөрүнэн, алаастарынан сылдьан кыа угун хомуйабыт. И. Сосин. Кыа хаан — хаан элбэхтик тохтубута. ☉ Обильно пролитая кровь; все, весь в крови
Охсуһуу буолбут хонуутугар Мэхээчэ уонна Түҥ Хабырылла, киһи аатыттан ааһан, кыа хаанынан уста сыталлара. Л. Попов
Киһи өлүгэ бөҕө сылбахтанар, таҥнастыбыт сыарҕалар аттылара барыта кыа хаан. Н. Якутскай
Хаппытыан сирэйэ-хараҕа көстүбэт кыа хаан. А. Сыромятникова
тюрк. каҕ, кау, куу

I
туохт.
1. Хааҕыттан халыйан таҕыс, элбэх уулан, халааннаа (өрүс, үрэх туһунан). ☉ Разливаться, выходить из берегов, затоплять (о реках, водоёмах)
Көмүөл мууһун саҕана угуттаабатаҕына, сайын кыбытыы уу, буордаах уу халаана ходуһаны-мэччирэҥи сиигирдээччи. ФВС К
Сир-дойду угуттаата, бөһүөлэк сүрүн уулуссата үрэх курдук сүүрүгүрдэ сытар. В. Иванов
Үрэх саас биирдэ угуттуур, оччоҕо икки хара маһын саҕатынан халаан уута таһымнаан тахсар. «ХС»
2. Өлгөм үүнүүнү ылар сыалтан сирибуору уунан нүөлсүт, өҥсүт. ☉ Поливать, орошать почву
Сут дьылга уу таһаарар массыына оҥорторон, онон ходуһатын угуттаабыта. Суорун Омоллоон
Быһыт туох иһин тутулларын, төһө ходуһаны угуттуохтааҕын тустарынан холкуос бэрэссэдээтэлэ кылгастык кэпсээтэ. Эрилик Эристиин
Саха сиригэр нууччалар кэлиэхтэрин инниттэн сахалар хоруу хаһаннар, ходуһаларын уунан нүөлсүтэр эбэтэр угуттуур үгэстээх этилэр. ЕВФ УуДК
II
туохт.
1. Итиинэн илгий, сылыт, суоһаа. ☉ Согревать, окутывать теплом, исходящим от чего-л. (напр., от огня)
Бөрө истээх саҕынньах уонна уһун курумуу этэрбэс тымныыны киллэрбэттэрэ, сылааһынан угуттууллара. Далан
Уокка сытар мас тулатын итиинэн угуттуур. Умнуллубат к. Хоһуун көхсүн күн уота угуттаан, эмиэ утуктуох курдук буолбута. «Чолбон»
2. Ыалдьар сиргэр сылытар тугу эмэ сыһыары ууран эмтэн. ☉ Прикладывать к больному месту тёплый компресс, прогревать, делать припарку
Биир күһүн, сүһүөх дьарҕалаахтары угуттуур абыраллаах бадарааннаах Абалаах алааска эмтэнэ Мэҥэ-Хаҥаласка таҕыстым. Амма Аччыгыйа
От дулҕаны буһаран баран, хайа баттаан, буруолаппытынан, оҕус тобугар баайан угуттууллар. ГНА ТС
Биир саас ийэбит атаҕа ыалдьан кыайан хаампат буолан хаалбыта. Куома диэн киһи: «Абалаах бадараанынан эмтээҥ, угуттааҥ», — диэн сүбэлээбитэ. «ХС»
3. көсп. Үтүөнэн, үөрүүнэн, сылааһынан толор, сылаанньыт (санааны, сүрэҕи, дууһаны). ☉ Согревать (душу), наполнять (сердце) теплом, радостью
Сип-сибилигин аҕай үөрүү-көтүү угуттаан турбут дьиэтин иһэ тымныйа түһэргэ дылы буолбута. Н. Якутскай
Төрөөбүт сирим сылааһа сүрэхпин мэлдьи угуттуу сылдьыа. П. Аввакумов
[Эн хоһоонноруҥ] мин ыарыһах дууһабын угуттуур, уоскутар курдуктара. Э. Соколов

I
аат. Дьахтар, үүтүнэн иитээччи тыһы харамайдар эмиийдэрин тумуга. ☉ Сосок (у женщин, самок млекопитающих)
Биир кытарах ынахтаахтара эмиийин чопчуларын үлүтэн, уолбута ыраатта. Н. Якутскай
Евгения эмиийдэрин чопчутун сууйда, оҕотун ылла. С. Дадаскинов
[Ыт оҕолоро] ийэлэрин эмиийин чопчутун уоппутунан, оттон сорохторо сири тиҥсириҥнэһэ, төттөрү-таары мучумааннаһа сылдьаллар. Р. Кулаковскай
♦ Сүрэҕим чопчута көр сүрэх
Ол эрээри соҕотох оҕолоох киһиэхэ сүрэҕин чопчута — кыысчаана буолара саамай сөптөөҕө. М. Попов
Миэхэ сүрэҕим чопчута Костигым сыысчаана олус күндү, кинини эрэ көрүөхпүн баҕарарым. «ХС»
ср. тюрк. топчы, бур. тобшо ‘пуговица’, монг. товч(ин) ‘пуговица; сосок; пуля’
II
аат. Саас күн уотуттан хаар ууллан таммалыы туран мууһуран тоҥмута. ☉ Обледеневшая при стоке в виде удлинённого конуса вода, сосулька
Муус устар кэрбэгэйдээтэ, буукка үрдүттэн чопчулар таҥнары унньулустулар. Н. Заболоцкай
Саас муусуката! Ол — муус ууллан, чопчу-чопчу буолан, көөрөттөн тохтор эбит. Н. Габышев
Көмүс чопчу кыаһаанынан Муус устарым уһунна. Таллан Бүрэ
◊ Муус чопчу — чопчу II диэн курдук
Дьиэлэр, ампаардар сарайдарыттан муус чопчулар хойдон, уһаан, соноотор-соноон, таҥнары мөлбөйөн киирэн испиттэрэ. Н. Заболоцкай
Күүлэ күн диэки өттүгэр уп-уһун муус чопчулар таҥнары ыйаммыттар. П. Аввакумов
Муус чопчута уһун буоллаҕына — саас уһуур. «ББ»
III
аат. Үксүгэр көмүстэн кутан оҥоһуллар кыра бөкүнүк киэргэл. ☉ Литая (в основном из золота, серебра) маленькая деталь для украшения в виде горошины
[Былыргы дьахтар таҥаһын симэҕэ] күөгү, чопчу, кымырдаҕас, тордуйа, тыҥырах диэн көмүс ойуулаах буолара. С. Боло. Арыылаах кымыһын чопчу көмүстээх чорооҥҥо толору кутан …… көрүстэ. С. Зверев
Алтан чопчулары, салбырҕастары ХVII — ХVIII үйэлэргэ …… киэҥник кута сылдьыбыттар. НБФ-МУу СОБ
ср. тюрк. топчы, топшу, бур. тобчи, томши, монг. томчи ‘пуговица’
IV
аат. Ата илик сибэкки. ☉ Почка цветка, бутон
Вишнёвай мас үнүгэстэрэ тыллыахча аҕай буолан, чопчулара кытарбыттар, сибэккилэнээри төбөлөрө туртайтаабыттар. Н. Якутскай
Саас, ньургуһун сибэккитэ өссө ситэ ата илигинэ, сибэкки чопчутун быһа тардан ылан, сибиэһэйдии дьарҕалаах сирдэригэр бааналлара. МАА ССЭҮү
Сибэкки тулата сибэкки чопчутун ис, кэбирэх чаастарын ардахтан, тымныыттан уонна күн сыралҕаныттан харыстыыр. КВА Б
V
аат. Чуораан көҥдөйүн иһинэн хамсаан, охсуллан тыас таһаарар тимир сүнньүөх. ☉ Металлический стержень, производящий звон ударами о стенки колокола или колокольчика, язык, язычок
Аны кинилэр билигин былаайаҕа суох дүҥүр, чопчута суох чуораан, тыла суох аарык буолбуттара. Далан
Графиня остуолга элэктэриичистибэ чуораан чопчутун баттаан кэбиһэр. Л. Толстой (тылб.)
VI
1. сыһ.
1. Хайдах баарынан, чуо; сөрү-сөпкө, сөп түбэһэр курдук. ☉ Точно, определённо (напр., знать)
Булт баар сирин биһиэхэ чопчу кэриэтэ ыйан биэрэрэ. И. Гоголев
Билигин субу саманнык ыарыылааххын диэн чопчу этэр күчүмэҕэй. Софр. Данилов
Костя онно тоҕо сэрэниэх тустааҕын кини бэйэтэ даҕаны чопчу билбэт. Н. Заболоцкай
Никон Алексеевич киһи санаатын көрбөккө да, истибэккэ да олорон, чопчу таайар этэ. ВНЕ НЭНь
2. Чуо-бааччы, оруобуна туһаайан. ☉ Прямо, прямиком, напрямик
Билбэт киһим миэхэ чопчу хааман кэлэн илиитин биэрбитэ. И. Гоголев
Хаартыскалар аннынааҕы суруктары ааҕан-ааҕан баран, эйигин чопчу ыйда. Софр. Данилов
Милииссийэ ханна баарын билэрэ, онон чопчу сүүрэн тиийбитэ. И. Никифоров
2. даҕ. суолт. Туохха эмэ сөптөөх, сөп түбэһэр. ☉ Чёткий, ясный, конкретный, точный
Аркадий [эскиистэри] бэрт өр дьиппинийэн олорон көрдө да, туох да диэн чопчу быһаарыыны биэриэн булбата. Н. Лугинов
Ханна баҕарар буоларын курдук, үлэҕэ чопчу былаанынан салайтарабыт. Дьону үөр. Олоххо бэйэҕэ чопчу сыалы туруорунуохха наада. ЭБЭДьА
◊ Чопчу түс — туох эмэ сымнаҕаска батары, тимирчи түс. ☉ Упасть, погрузившись во что-л. мягкое (напр., в снег)
Толомон халыҥ, сымнаҕас окко чопчу түһэн сытта. Софр. Данилов
Сымнаҕас хаарга чопчу түһэ сытан, Сапсынан, лыах ойуутун түһэрэрбит. Чэчир-76
Сылайбыт, быстыбыт табалар эрэйдээхтэр дириҥ сымнаҕас тоҥууга чопчу түһэн, бэйэ-бэйэлэригэр сыстыстылар. МС Т
ср. монг. тов ‘ясный, отчётливый’

аат. Атмосфераҕа уу паардара сойон хойдон мунньустубуттара. ☉ Облако, туча. Быстах былыт. Туман былыт
□ Өрүс халҕаһатын курдук логлоруттаҕас былыт үрдүнэн көтөн иһэллэр. Амма Аччыгыйа
Былыттар быһыттан, үрэллэн, тарҕанан, Быданан-убанан хаалтара. Күннүк Уурастыырап
Былыт диэн син биир туман. МНА ФГ
тюрк. булыт, булут
♦ Былыта суохха этиҥ сааллыбытыныы — туох эмэ күүтүллүбэтэх, куһаҕан соһумардык буоларын этэргэ. ☉ Как гром среди ясного неба
Фашисткай Германия биһиэхэ сэриинэн түспүтүн туһунан сурах былыта суохха этиҥ сааллыбытыныы нэһилиэги бүтүннүүтүн соһуппута. «Кыым». Былыт баттыыр — тыал-хаар, ардах буолаары гыннаҕына ыараа, ыарытыйан бар (аалларан ыалдьааччылар, дьарҕалаахтар тустарынан). ☉ Чувствовать себя плохо, болеть перед непогодой, ненастьем (напр., о хронических больных)
Уучуумпу бөһүөлэккэ Улуйаллар, арай, ыттар, Былыт баттаан дьон бэркэ Бырда суох утуйбуттар. «ХС». Былыт Кыыһа — былыргы сахалар итэҕэллэринэн, улуу ырыаһыттары кытта аатсуол былдьаһан, күрэстэһэн ыллаһар үөһээҥи абааһылар кыыстара. ☉ По представлениям древних якутов, дочь верхних демонов, которая поет, соревнуясь с великими певцами
Баатар Дьаакып ааттаах ырыаһыт. Кинини кытта Былыт Кыыһа ылласпытыгар: «Кугас ынах Кутуругун төрдө, Кулгааҕын төбөтө …… Хойуулаах убаҕаһа, Хор, Хоттум ээ, мин киһи, Хоох-ух, хоох!» — диэн куоппута үһү. Күннүк Уурастыырап
Былыт Кыыһын Быһа кыйдаан ылан Дьиэрэҥкэйдэтэн, дьэһиэкэйдэтэн, Суомах дьоммун соһутаары, Сорунан суламмытым. А. Софронов
Быыкаабыттан истэрим — Былыт Кыыһа ыкса киэһэ, Ый Күн алтыһыыта, Аһаҕас эттээх-хааннаах Айар илбис эҥэрдээх Айыы оҕотун кытары Аат былдьаһан ыллаһарын. М. Тимофеев. Былыттаах халлаан курдук киһи — биир бигэ тыла суох, уларыта сылдьар киһи. ☉ У него семь пятниц на неделе. Былыттаах халлааҥҥа быкпатах (быгымына) — олус күндүтүк тутан, бүөбэйдээн, саһыаран, кистээн улаатыннар (олоҥхоҕо кыыс туһунан этэргэ). ☉ Воспитать очень бережно, не показывая посторонним (о героинях-девушках в олонхо). Былыттан тардыс — хойуутук буруолаа, үөһэ таҕыс (оһох буруотун туһунан — баайдык-дуоллук, байылыаттык олоруу бэлиэтин быһыытынан). ☉ Густо дымить, подниматься высоко (о дыме из печи — как о признаке зажиточной жизни)
Улуу нуучча омук норуота Бырааттыы илиитин ууммута, — Унаар күөх, аал уоппут буруота Былыттан тардыһар буолбута. Күннүк Уурастыырап
◊ Босхо (быстах) былыт — кыра лоскуй былыт. ☉ Небольшое облако, небольшая туча
Сөрүүн тыал үүрдэ Этиҥи кытта Босхо былыты Арҕаа мырааҥҥа, Араас өҥнөнөн Кылбаара кыыста Арылы кустук. С. Данилов
Таас сир кыараҕас үрэҕэ босхо да былыттан таһымнаан барааччы. Н. Заболоцкай
Быстах былыт күнү бүөлээтэ. Т. Сметанин
Сөрүүн тыал кэлэрэ Ол киэҥ алаастан Самыырдаан ааһара Быстах былыттан. В. Иванов. Итир былыт — үөһэнэн сылдьар үрүҥ чараас кэрдиистиҥи көрүҥнээх уһун синньигэс былыттар (үксүгэр сайын ыраас, куйаас кэмҥэ көстөөччүлэр). ☉ Перистые облака (в ясные летние дни)
Итир былыттары, киэҥник силэйэ тарыйан, толору ый мылас гына түстэ. Амма Аччыгыйа
[Күн] Илин халлаан иититтэн, Итир былыт кэнниттэн Сарыал уота чаҕылыйан, Көтөн-ойон күөрэйдэ, Күлүм-дьирим күөгэйдэ. С. Васильев. Күндэли алаас үрдүнэн — үрдүк, тунал халлаан
Чап-чараас, үп-үрүҥ итир былыттар онно-манна буруолууллар. Л. Попов. Күдэн (күдэрик, күдээр) былыт — тумаҥҥа маарынныыр, намыһах, түргэнник устар былыттар. ☉ Низкие быстро плывущие туманообразные облака
Аан тайҕа таҥнары сатыылаата, Күнү көрдөрбөт Күдээр былыт Күүгүнүү көттө. П. Ойуунускай
Күдэн былыт быыһыттан Күммүт күлэ тыгара. Күннүк Уурастыырап
[Самолет] Күүгүнүү, күйгүөрэ көттө: Күөх күдэрик былыттары Быһыта силэйтэлээн, Сындыыстыы сыыйыллан истэ. С. Зверев. Сатыы былыт — намыһаҕынан устар былыт. ☉ Низкое облако
Үчүгэй Үдьүйэн Алла-булла кутуруктаах араҕас атын миинэн баран көтөн тахсыбыт, Үөһээ дайдыга. Сатыы былыкка таҕыста. Саха фольк. Тэкки Одулок ыам бырдаҕын туһунан эппиттээх этэ: «Туох тыынар тыыннаах ааттаахха сатыы былыт буолан кэлэн саба түһэн, кыа хааннарын уулууллар». Н. Заболоцкай. Сис былыт — кыһын ортотугар (тохсунньу эргэтигэр) кэлэр хас да хонуктаах былыт, ол былыт кэлиэҕиттэн ыла тымныы күүһэ мөлтүүр. ☉ Облака в середине зимы (в конце января), с появлением которых ослабляются сильные морозы
Ол түөкүн саһыл биллибэт буолан хаалла. Сис былыт кэлиэр диэри бүктэҕэ буолуо. Амма Аччыгыйа
Хаардаан-сиирдээн, сис былыт ааһар. Баал Хабырыыс
Бу үнүргү Кириһиэнньэ сис былытын иннинэ үктээбит диир. М. Чооруоһап. Сыстаҥ былыт — кэлим ардах былыта кэлиэн иннинэ киистэнэн убаҕас кыраасканан субуйа тарпыт курдук чараас былыттар. ☉ Облака, похожие на полосы, как бы нарисованные тонкой акварельной кисточкой. Таҥалай (тараах) былыт — чараас таҥалайдыы кэрдиистээх былыттар. ☉ Слоисто-кучевые облака
Мин тиэрэ түһэн, кэтэх тардынан, күһүҥҥү халлааҥҥа тардыллыбыт таҥалай былыттар, үөрбүт харахпар, үрүҥ көмүс симэх буолан көстөллөрүн одуулуу сыттым. Т. Сметанин
Араҕас сабыдыал халлаан Тараах былыт курдук Таҥнары найҕаран түһүүтүгэр …… Кытай Бахсылааны олохтообуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай. Тоҥ былыттар — сайыҥҥы логлоруттаҕас, өрүтэ өрөһөлөммүт үрүҥ былыттар. ☉ Кучевые облака
Тула өттүбэр Эркин хайалар иҥиэттэллэр, Төбөлөрүн Тоҥ былыттарга кистииллэр. С. Данилов
Кыдьымах курдук тоҥ былыттар өрө адаарыһан таҕыстылар. Т. Сметанин. Тор былыт — ардах былыта (быстах былыт). ☉ Туча. Уулаах былыт — харааран көстөр, ардыахтаах кэлим былыт. ☉ Темная дождевая туча
Халлаан дириҥэр, уулаах былыт кэтэҕэр, дөрүн-дөрүн этиҥ ньириһийэр, чаҕылҕан күлүмнүүр. Күннүк Уурастыырап
Уулаах былыттар Куугунаан аастылар, Утаҕы ханнарар Таммахтар куоттулар. Эллэй
Улуу Тукулаан арҕаһынан Уулаах былыттар соһуллаллар. С. Васильев. Чуо былыт — соҕотох тоҥ былыт. ☉ Одинокое облако. Этиҥ былыта — хараҥа өҥнөөх олус халыҥ, этиҥнээх чаҕылҕаннаах, дохсун ардахтаах, үксүгэр күүстээх тыаллаах былыт. ☉ Грозовая туча
Түһээтэхпинэ дьиэм таһыгар тахсан турар эбиппин, онно эмискэ, хоту диэкиттэн этиҥ былыта таҕыста. А. Софронов
Арҕааттан най хара этиҥ былыта халлааны хараҥарда халыйан таҕыста. Т. Сметанин
Этиҥ былыта хара быарынан хайалар сытыы чыпчаалларын кыһарыйан ааһар. П. Аввакумов