с. 1. уст. (место, где родился) төрөөбүт сирэ; 2. баар сирэ; месторождение газа газтаах сир.

туохт. Хантан эмэ (хол., төрөөбүт сиргиттэн) ыраах сырыт. ☉ Быть, находиться вдали от чего-л. (напр., от места, где родился)
Оо, төрөөбүт сиртэн ыраатан-тэлэһийэн сылдьан, сахалыы саҥаны истэр, сахалыы суругу-бичиги ааҕар олус да кэрэ буолар эбит! С. Никифоров

1) земля; глина || земляной; глиняный; глинистый; ийэ буор а) место, где человек родился, родина; б) нижний слой грунта; хара буор чернозём; туой буор глина; буор хайа земляная гора, горка; буор иһит глиняная посуда; 2) пыль (земляная); манна буору көтүтүмэ не пыли здесь # буор босхо а) бесплатно; б) совсем дёшево, за бесценок; буор иһээччи беспробудный пьяница; буор маҥалай бран. ненасытная утроба, обжора (букв. глиняное брюхо); буор сирэй бран. бесстыжая (букв. земляная) морда; киһи буора могила.

сыһ. Хатылаан, иккис төгүлүн. ☉ Второй раз, во второй раз, повторно
Иккиһин чэйдээтэ. Иккиһин кэнчээрилээтэ.  Ол да буоллар, дьонум кыһайаннар, иккиһин ойох ылбытым. Суорун Омоллоон
Билигин маны куоттардаҕына, аны иккиһин маннык тоҕоостоох кэм киниэхэ эргийэрэ саарбах. Н. Заболоцкай
♦ Иккиһин (иккистээн) төрөөбүт саҕа (курдук) санаа - өлөр суолга түбэһэн баран, быыһанан этэҥҥэ ордон хаалан үөр-көт. ☉ Чувствовать себя словно (как будто, будто) второй раз родился (после спасения от неминуемой гибели)
Хата, бэйэбин өлөрүө диэбитэ - киһитэ өлөрө соруммата даҕаны. Эмтэгэй иккиһин төрөөбүт саҕа санаан, таҥаратыгар кириэстэннэ. Д. Токоосоп

1) рожать (о женщине); телиться (о корове); жеребиться (о кобыле, ослице и т. п.); щениться (о суке, лисице и т. п.); котиться (о кошке, об овце); высиживать, выводить птенцов (о птицах); бу күөлгэ кус бөҕө төрөөбүт на этом озере множество утиных выводков; 2) родиться, рождаться; уол төрөөтө родился мальчик; боруода ынахтан боруода ньирэй төрүүр от породистой коровы родится породистый телёнок; саҥа төрөөбүт новорождённый; төрөөбүт ийэ родная мать; төрөөбүт дойду родина, родная земля; төрөөбүт күн день рождения; төрөөн баран көрбөтөҕүм (манныгы) такого я в жизни (букв. с рождения) не видел; төрүү илик оҕоҕо биһик оҥорбукка дылы погов. всё равно, что готовить люльку для неродившегося ребёнка (говорится о любителях строить воздушные замки или загадывать наперёд; погов. связана с фактом высокой детской смертности в дореволюционной Якутии); 3) уродиться (о картофеле); быйыл хортуоппуй бэркэ төрөөбүт в этом году хорошо уродился картофель # төннөн төрөөбүт выродок; төрөөбүт тыл родной язык; тылтан тыл төрүүр слово за слово (букв. от слова рождается слово); ый төрөөбүт народился (новый) месяц.

уносить, увозить, уводить кого-что-либо с собой; таһаҕаһы илт = увезти груз; ыарыһаҕы илт = увезти больного; оҕону илт = увести ребёнка; көтөҕөн илт = унести на руках (напр. человека); сиэтэн илт = вести, взяв за руки; поводить; сүгэн илт = унести, взвалив себе на спину; эндэҕэн илт = унести, взвалив на плечо, на плечи; тиэйэн илт = увезти; тутан илт = уносить в руках (что-л. небольшое); илдьэ бар = уходить, уезжать, прихватив с собой кого-что-л.; илдьэ кэл = приходить, приезжать, взяв, прихватив с собой кого-что-л.; илдьэ сырыт = иметь при себе что-л.; носить, возить с собой что-л.; докумуону илдьэ сырыт = иметь при себе документы; илдьэн биэр = унести, увезти что-л. и отдать кому-л.; илдьэ ис = идти, ехать, взяв с собой что-л.; илдьэ тур = увозить, уносить что-л. постоянно; илдьэ хаал = оставить при себе кого-что-л.; илдьэ барар идэм, кытта төрөөбүт кыдьыгым погов. (это) страсть, с которой я родился, (это) привычка, которую я унесу с собой в могилу.

аат., фольк. Ким-туох эмэ торолуйан үөскүүр уйата. ☉ Родной очаг, родимое гнездо, где родился и вырос
Көрөн баран чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр, этэн баран эҕирийиэх бэтэрээ өттүгэр, холбороҥ маҥан хочо ортоку туой киинигэр, алтан ньээкэтигэр [бухатыыр] кэлэн тиҥ гына түстэ. Саха фольк. Онуоха дойду иччилэрэ, Ойуу-бичик уолаттар, кыргыттар Көмүс уйаларын, Үрүҥ маҥан ньээкэлэрин Дэлби тэбистэрээри гынан Уһун санаалара кылгаата, Киэҥ көҕүстэрэ кыараата. ПЭК ОНЛЯ I
Аҕыс иилээх-саҕалаах, Атааннаах-мөҥүөннээх, Алаҕаркаан-тэтэгэркээн Аан ийэ дайды Араҕас далбар быарыгар, Алтан ньээкэтигэр …… Көмүс балаҕан үөскээбит. П. Ойуунускай
◊ Ньээкэ уйа үрд. — ким, туох эмэ төрөөн-үөскээн улааппыт биһигэ; күндү, тапталлаах сирэ-дойдута. ☉ Колыбель, отчий дом, родимое гнездо; малая родина
Өксөкү кыыла буолаҥҥын Өрө көтөн тэгилийэн, Оҕолоох кустуу онолуйан Иитиллибит биэрэккэр, Ийэ ньээкэ уйаҕар Илэ-бааччы кэлээхтээр. С. Зверев
Алтан түөстээх талах чыычааҕа күөх ньээкэ уйаны туттан, көмүс далбарайын көтүтүөҕэ. С. Федотов
Киһи барахсан күндүттэн күндүтүк саныыр көмүс ньээкэ уйалаах — ол төрөөбүт дойдута, олорор, үлэлиир сирэ. БИ СУу. Тэҥн. ньэкээ

1. 1) миф., фольк. злой дух, злое начало; всё вредное и враждебное человеку; абааһы сирэ страна злых духов, враждебных существ; абааһы бухатыыра богатырь из враждебного мира; тарбыйах абааһыта злой дух, губящий телят; өтөх абааһыта дух места, где раньше проживали люди; абааһы кыыһа дева тьмы; абааһыны абааһы сиэбэт посл. чёрт чёрта не съест (соотв. ворон ворону глаз не выклюет); абааһы аһаабыт сириттэн арахпат погов. чёрт не отходит от того места, где ему раз удалось поживиться; үтүө ырыаһыты кытары абааһы кытта ыллаһар посл. с хорошим певцом и злой дух состязается в пении; 2) урод, чудовище || уродливый, чудовищный; абааһы торбос телёнок-урод; үтүө биэттэн абааһы кулун төрөөбүтүгэр дылы погов. словно от доброй кобылы родился уродливый жеребёнок (соотв. в семье не без урода); 3) бран., шутл. чёрт, дьявол; бар киэр буол , абааһы ! уйди прочь, дьявол!; бу абааһыны көр эрэ ! смотри-ка на этого чёрта! (с оттенком восхищения); 2. скверный, негодный, дрянной; абааһы киһи скверный человек; абааһы сүгэ дрянной топор; абааһы буол = стать плохим, негодным # абааһы илимэ бот. княжик, дикий хмель; абааһы тайаҕа бот. дудник, борщевик; абааһы үрүмэччитэ летучая мышь; абааһы көр = не любить; ненавидеть; абааһыта киирдэ он взбесился; абааһытынан тыынар он сердится, ругается; он ничего не хочет слушать.

I 1. 1) имя; прозвище; кличка; аатыҥ кимий ? как твоё имя?, как тебя зовут?; хос аат прозвище; аҕатын аата отчество; ытым аата Харабыл кличка моей собаки Страж, мою собаку зовут Страж; аатынан ыҥыр = звать по имени; аат биэр = давать имя, кличку, прозвище; 2) название; заголовок, заглавие; кинигэ аата название книги; 3) имя, известность, слава; үрдүк аат высокое имя; слава; аакка киирбит прославленный, известный; аатын алдьат = опозорить; аатын киртиппит он запятнал своё имя, свою честь; аатын ыл = победив, обесславить; 4) звание; республика үтүөлээх учууталын аатын биэрбиттэр ему присвоили звание заслуженного учителя республики; 5) именины; 2. в ф. дат. п. выступает в роли послелога со значением во имя, в знак, в честь, в память чего-л.; ийэ дойду аатыгар во имя родины; бу малы Москваҕа сылдьыбыт ааппар атыыластым эту вещь я купил в память о пребывании в Москве; 3. в знач. модальной частицы употр. при противопоставлении: аҕатын сүрэхтээх аатыгар сүрэҕэ суох уол төрөөбүт в противоположность работяге отцу сын оказался лентяем (букв. родился сын-лентяй) # аат аҕай харата кое-как, спустя рукава; аата (или аатыгар ) эрэ а) дрянной, неважный; только и славы, что...; аата эрэ сүөһү дрянная скотина; аатыгар эрэ үлэһит неважный работник; б) для виду; спустя рукава; аата эрэ үлэлиир он работает только для виду; аат былдьас см. былдьас ; аатыттан ааспыт а) это стало ни к чему непригодным; илим аатыттан ааспыт сеть стала ни к чему непригодной (вся изорвалась); б) оно стало ни к чему непригодным (о животном); аатыттан суох и в помине нет; аат ыыт = распространять клевету; клеветать на кого-л.; ити аата см. ити 2; ол аата см. ол II; туох аатай см. туох .
II ад||адский; аат уола ! бран. исчадие ада!; аҕабыт ойоҕо аакка түһэр погов. жена священника в ад попадает.

1. аат.
2. Сыһыы, хонуу, хайа эмэ өттө, чааһа. ☉ Небольшой участок, кусок земли, часть какой-л. местности (напр., поляны, равнины, долины)
   Балайда барбахтаат, убаҕас оттоох, үктээтэххэ кутаҥнаан биэрэр түөлбэҕэ кэлэн тохтоотулар. П. Аввакумов
   Көҥүс икки өттө талах ойуурдардаах, ардыгар дулҕалаах түөлбэлэрдээх кытыл буолан барар. С. Васильев
   Василий бу сир түөлбэлэригэр табаарыстарын кытта үгүстүк кустуур буолара. П. Филиппов
3. Дьон олохсуйбут сирэ; ол сир хайа эмэ өттө. ☉ Населённый пункт; участок, часть, зона населённого пункта
   Таисия Захаровна балыыһаттан уон, сүүрбэ көстөөх сирдэргэ, түҥкэтэх түөлбэлэргэ ыалдьааччыларга ыҥырыкка барааччы. Л. Попов
   Нэһилиэкпит Дьооку, Хоро диэн икки түөлбэлээҕэ. «Сахаада»
   Идэтийбит булчуттар улам аҕыйаан иһэллэр, эдэр ыччат бөдөҥ түөлбэлэргэ тардыһар. «Кыым»
4. көсп. Туох эмэ буолар сирэ, түһүлгэтэ. ☉ Место проведения чего-л.
   Ыһыах түөлбэтин үрдүнэн Арай үөһэ күөрэйэн таҕыстым. Күннүк Уурастыырап
5. даҕ. суолт., фольк. Олус киэҥ, улахан. ☉ Обширный, огромный по размерам
   Аҕыс курдуулаах Алаас сыһыыны Түөрэ кэбэн кээспит курдук Түөрт кырыылаах, дүгдэли бэйэлээх Түөлбэ маҕан холумтан. П. Ойуунускай
   Миикээн ойуун, тоҕус боҕуруолаах түөлбэ хаан дүҥүрүн ылан охсон бүрдьүгүнэтэн кэбиһэ-кэбиһэ, алгыс алҕаабыта. Далан
   Түөлбэ бараан түһүлгэбитин, Ытыкмааны ыһыахпытын Күөҕү көмүс күөмэйбинэн Төрүттээтэҕим буоллун. В. Протодьяконов
   ♦ Төрөөбүт<-үөскээбит> түөлбэ поэт. — киһи төрөөбүт сирэ, дойдута. ☉ Место, где родился и вырос кто-л., родные места
   Төрөөбүт түөлбэбиттэн, төрүт буорбуттан тэлэһийтэлии сырыттым. С. Тарасов
   Биһиги сэрии да толоонугар сылдьан төрөөбүт түөлбэбитин умнубатахпыт. Н. Босиков
   Онно билбитим, төрөөбүт-үөскээбит түөлбэм барахсан ураты кэрэтин. Г. Колесов
   ◊ Түөлбэ тыла тыл үөр. — хайа эмэ түөлбэ эрэ туттар тыла. ☉ Диалект, диалектное слово, диалектизм
   Хопто өссө биир ааттаах — тыкаары, бу бүлүүлэр түөлбэ тыллара. Багдарыын Сүлбэ
   Суруйааччы саха литературнай тылыгар биллибэт, үгүс ааҕааччылар өйдөөбөт түөлбэ тылларын туттар. «ХС»