бурый, рыжий; тёмно-красный (о масти животного).

1) редкий, жидкий; чачархай от редкая трава; 2) рыжий; жёлтый; чачархай баттах рыжие волосы.

рыжий; красно-бурый (обычно о масти животного, цвете волос); кугас ынах красно-бурая корова; кугас баттах рыжие волосы.

рыжий с тёмными полосами (о масти скота); күрдьүгэс ынах рыжая с тёмными полосами корова # күрдьүгэс күрүөтэ дикорастущий кормовой горох.

даҕ. Кугас; кугастыҥы бороҥ (үксүгэр сүөһү дьүһүнэ). ☉ Рыжий; темно-красный (о масти крупного рогатого скота)
Күрүҥ сүөһү түүтүн курдук, Күлтүччү күрэҥсийэн хаалбыт Көнө хонууларбытын Күн айыы көҥүлэ Күнүһүнэн-түүнүнэн Көҕөрдүтэлээн кэбистэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Арай, Туулар тэйгэгэр истээх күрүҥ ынахтарын Лэглээриннэр бургунастара сиэлийэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
ср. бур. хүрэн, хүрүҥ ‘темно-рыжий’

даҕ. Кугас өҥнөөҕөр лаппа хараҥа, кытархайдыҥы (сылгы өҥүн этэргэ). ☉ Тёмно-рыжий, красноватый (о масти лошади)
Кыра эрдэхпинэ холкуос сылгыһыта киһи буулур, саалыр, дьаҕыл, моҕул, көҕөччөр, т у р а ҕ а с о. д. а. сылгы өҥнөрүн элбэҕи испииһэктэтэр буолара. ФЕВ ДьС
Моҕул өҥү сатаан өҥнөөбөтөххө кугас диэххэ сөп. «Кыым»

1) желтеть, виднеться — о чём-л. жёлтом; буспут сэлиэһинэй араҕастыйан көстөр желтеет спелая пшеница; 2) быть рыжим; быть красноватым.

даҕ. Кытархайдыҥы саһархай дьүһүннээх. ☉ Рыжий, красновато-желтый; красно-бурый (преим. об окрасе животных)
Тыа иһиттэн кугас борооску ойон таҕыста. Амма Аччыгыйа
Валерий Иванович өрө тарааммыт кугас баттаҕа чанчыгын диэкинэн кырыарбыт. Л. Попов
Айаҥҥа сылайаннар, Аара сынньаммыттар, Кугас куоска үтэни икки гына үллэрбит. Т. Сметанин
◊ Бүтэй кугас — сиэллиин, кутуруктуун бүтүннүү кугас дьүһүннээх (сылгы, ынах, сүөһү өҥүн туһунан). ☉ Полностью, сплошь рыжий (в том числе грива и хвост — о масти лошади)
Бүтэй кугас сылгы. — Бүтэй кугас диэн сүүһүгэр туоһахтата, ураанньыга, атахтара чулкута суох, түөрт туйахтара олорчу хара буоллахтарына ааттанар. КДьА
Дүҥүргэ анаан тириини таҥастыырга …… икки саастаах тыһы бүтэй кугас сүөһү тириитин самыы өттө ылыллар. ЧАИ СБМИ. Кугас ала — ойоҕосторо маҥан эбэтэр курдуу маҥан өҥнөөх, атына кугас (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Рыжий, белобокий (о масти лошади)
Кугас ала биэ. ПЭК СЯЯ. Кугас ала чыычаах түөлбэ. — кытарымтыйан көстөр түөстээх, кыра бороҥ чыычаах. ☉ Снегирь-жулан. Кугас баттах түөлбэ. — тыйаах. ☉ Свиязь. Кугас маҥаас — маҥан сирэйдээх, онтон атына кугас (үксүгэр ынах сүөһү). ☉ Рыжий с белой мордой (обычно о масти крупного рогатого скота)
Кугас маҥаас ат оҕус. — Тэйиччи хатырык өрүттээх титиик оҕотугар кугас маҥаас ынаҕын Олесь Дудар туос ыаҕайаҕа ыан бирилэтэ олорор. Л. Попов
Кэрэххэ сүрэх-быар ыарыытыгар кугас маҥаас, эбэтэр кытарар кугас сүөһү …… туттуллар. ФГЕ СТС. Кугас саадьаҕай — сиһин устунан лаппа биллэр үрүҥнээх, атына кугас дьүһүннээх (ынах сүөһү туһунан). ☉ Рыжеватого цвета с белой полосой вдоль хребта, красно-пестрый (о масти крупного рогатого скота)
Дьонум кугас саадьаҕай ынахтаах этилэр. — Ыанньыйбыт кугас саадьаҕай Эрдэ кэлэн маҥырыыр. Баал Хабырыыс. Кугас тураҕас — сиэлэ, кутуруга, уорҕата харааран, ойоҕосторо кытаран көстөр дьүһүннээх (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Гнедой (о масти лошади)
Ньалака сиэлинэн оонньуу, Түөрт туйаҕынан охсуолуу, Кугас тураҕас «Сардама» Хончоһуйан таҕыста. С. Данилов
Кугас улаан көр улаан. Ол анараа өттүттэн …… Огдуобалыыр дьахталлар Кугас улаан аттары Кудулуччу хаамтаран, Кутурук көтөҕөн иһэллэр. С. Зверев. Кугас элэмэс — кугас эриэн дьүһүннээх (сылгы-сүөһү). ☉ Пегий, пестрый, с рыжими пятнами (о масти лошади)
Бөлөнүүскэй уола «Сындыыс» диэн кугас элэмэс сүүрүк аттааҕа үһү. Н. Павлов
Ааны аспыттара: ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн саҕа баҕайылар, кугас элэмэс аттарын баайталаан, тиэргэҥҥэ дыабаҥнаһан эрэллэрэ үһү. Н. Павлов
Кугас элэмэс — кугас дьүһүн олоччу уонна тураҕас дьүһүн киирэллэр. ОМГ ЭСС. Кугас эриэн — кугаһы кытта атын өҥ булкаастаах (ынах сүөһү, ыт дьүһүнүн туһунан). ☉ Желто-пестрый (о масти животных)
Мэхээлэ оҕуһун кымньыынан куус гына сырбаппыта, кугас эриэн оҕуһа, …… ат курдук сиэлэн лаһыйбытынан барда. А. Сыромятникова
Үгүс ыт дьүһүнэ бороҥ эриэн, хара эриэн, кугас эриэн буолар. АФС БЫ. Симментальскай сүөһү дьүһүнэ сүнньүнэн сырдык күрэҥ, кугас эриэн буолар. Ыанньыксыт с. Куочай кугас — ханан да атын булкааһа суох бүтүннүү кугас, бүтэй кугас (сүөһү, кыыл өҥүн туһунан). ☉ Красновато-рыжий, полностью рыжий (о масти животных). Омоҕой баай кутуруга, муоһа суох куочай кугас ынаҕы, биир татаардаах биэни чаастаан …… Эллэйдээҕи олох арааран кэбиһэр
Саха фольк. Туттар сүөһүлэрэ, саха киэнэ сылгы-ынах буолар, дьүһүнүн аахтахха маннык: куочай кугас, тараах күрдьүгэс, мас күлүгүн курдук бар хара. БСИ ЛНКИСО. Куочай кугас солоҥдо Халдьаайынан сырбайда, Куула тыанан курбайда. «ХС». Моҥул кугас — маҥан сиэллээх, кутуруктаах, атына кугас уонна кыһыл тураҕас икки ардынан хараҥа кугас (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Темно-рыжий со светлой гривой и хвостом (о масти лошади)
Чыҥыс Хаан чулуу уонна талыы боотурдара тыыннаах сылгы хаанын иһэ сылдьар дьон бары моҥул кугас аттаахтара. КДьА. Өһөх кугас — өһөх өҥнөөх (сүөһү). ☉ Меднорыжий (о масти животных). Өһөх кугас сүөһү. Солоҥдо кугас — солоҥдо өҥүн курдук дьүһүннээх (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Рыжий (о масти лошади). Солоҥдо кугас сылгы. Туос кугас — сырдык араҕас (сылгы дьүһүнүн туһунан). ☉ Светло-желтый (о масти лошади)
Туос кугас сылгы. ПЭК СЯЯ
[Байбал түһээтэҕинэ:] …… Туора Тумул өтөҕүттэн Туос кугас, толоос улахан, Адаҕалаах атыыр оҕус, Айаатаан-мөҥүрээн тахсан …… Утары ойон кээспитэ. Күннүк Уурастыырап
Чахчы ураты эбиттэр Латвияҕа сүөһүлэрэ — Тоҕо эрэ сүүс бырыһыан, Туос кугастар дьүһүннэрэ. Күннүк Уурастыырап. Тымтык кугас — сырдык араҕас дьүһүннээх (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Соловый (о масти лошади). Тымтык кугас сылгы. Уоһах кугас — сымыыт уоһаҕын курдук дьүһүннээх (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Красновато-желтого цвета (наподобие яичного желтка — о масти лошади)
Соҕуруу илин туһунан, Суо айыыһыттарын суоллара диэн, Уоһах кугас сылгыны Кэрэх туттан ыйаабыт. С. Зверев. Уот кугас — уот өҥүн курдук дьүһүннээх (сүөһү, кыыл, баттах өҥүн туһунан). ☉ Огненно-рыжий (о масти животных, волосах человека)
[Лэглээриннэр] «Кугастаайы» диэн, кыһылынан тиэритэ көрүтэлээн кэбиспит, үргүүк умайар уот кугас оҕус-таахтар. Амма Аччыгыйа
[Эһэ] өссө эбиитигэр уот кугас үһү. Кутуруктааҕа эбитэ дуу? Далан
Уот кугас баттахтаах, таракаан муоһунуу адаарыйбыт бытыктаах, байыаннай таҥастаах нуучча киһитэ, …… киирэн кэллэ. Л. Попов. Хоҥор кугас — кутуруга, сиэлэ сырдаан, онтон атына кытарымтыйан көстөр (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Соловый (о масти лошади)
Баһылайдыыр кулуба Баттамалаах оҕото, хоҥор кугас аттаах Холуода хаарты оонньуурдаах. Саха нар. ыр. II
Аҕатыгар Накыйбахха хоолдьуга гыммыт хоҥор кугас атын миинэн Күндүлгэ тиийбит этэ. Күннүк Уурастыырап. Чүмэчи кугас — сиэллиин, кутуруктуун туох баар өҥө-түүтэ бүтүннүү сырдык саһархай (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Желтый, как заболонь (о масти лошади)
Былыр Бүлүү сахалара сылгыны дьүһүннүүллэринэн чүмэчи кугас диэн өҥ баара. «ББ»
ср. бур. коа ‘светло-красный с желтыми крапинами (о масти крупного рогатого скота)’

даҕ.
1. Харатыҥы сиэллээх, кутуруктаах, сиһэ туртаҕар, кытархайдыҥы саһархай бороҥ (сылгы дьүһүнэ). ☉ Светло-рыжий с чёрным хвостом и гривой, буланый (о масти лошади). Саалыр кулун. Саалыр соноҕос
□ Саалыр биэ үүтүн Сайа ыатан ыланнар, Саар ыаҕас муҥунан Саамал кымыс оҥороннор, Санааларын наскыппыттар. Күннүк Уурастыырап. Хоҥхочоҕун үрдүнэн систэри тилийэ лаппа туртайан, онтон атыныгар үрүҥ нуолур түүтэ элэгэлдьийэн көстөр, кутуруга, сиэлэ, сыҥааҕа итиэннэ уопсай түүтүн кылаана барыта кытаран көстөр буоллаҕына, саалыр сылгы диэн этиллэр. Сылгыһыт с.
2. Саһарымтыйар маҥан (хол., киһи баттаҕын этэргэ), сырдык араҕас (көтөр, үүнээйи дьүһүнүгэр). ☉ Светлорыжий или бледно-жёлтый (о цвете волос, окрасе птиц и окраске растений)
Санаа-оноо хара соно Санныбар бүрүллэн, Саастыыларым иннинэ Саалыр чанчыктаабыта. С. Васильев
Сээркээн сэһэн, Киргил кэтэх, Саалыр чанчык… Түөнэ Моҕол Хааннаах Хатан Тэмиэрийэ Тойон эһэкэм, Аһаа-сиэ. Тоҥ Суорун
Саалыр талах чыычааҕа «Самыыр түстүс!» — диэн тыллаах. С. Данилов
ср. монг. саарал ‘серый, пепельный’ (о масти), др.-тюрк. чал ‘серовато-белый, пепельно-белый, чалый’, кирг., алт., тат. чал ‘седой; седина’

даҕ. Бэйэтин дьүһүнүттэн тутулуга суох сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ С белой отметиной на морде независимо от масти (о домашних животных)
Балаҕан иһиттэн маҥаас ынах Батыччахтаан тахсан, Маҥан хаарга баһыйтаран, Барар сирэ баранан, Маҕыраан марылатта. А. Софронов
[Бөтүҥнэр] түөрт атаҕа хатыҥ тоһоҕотун курдук баһырҕастаах атахтаах, маҥаас тиҥэһэ оҕуһу өлөрөн, илбис кыыһыгар бэлэх биэрдилэр. «Чолбон»
Сылгы сирэйин бэлиэлэрин ураанньык, туоһахта, маҥаас, моҕотой, хатыр тумус, томторуктаах тумус диэн бэлиэтииллэр. ОМГ ЭСС
◊ Аалай маҥаас — бэйэтэ кытархай дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, с ы лг ы туһ уна н). ☉ Тёмно-рыжий с белой отметиной на лицевой или лобной части (о масти лошадей, крупного рогато го скота)
Лампа [бухатыыр] аалай м а ҥ а а с ата ыҥыырданан, сэргэтигэр баал лан тэлэкэчийэ турар эбит. «Чолбон». Араҕас маҥаас — бэйэтэ кыһыллы ҥы са һарх ай дьү һү ннээх, сирэйэ олоч ч у эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ Бледно-рыжий с белой отметиной на ли цевой, лобной части (о масти лошадей, круп ного рогатого скота)
Баай Харахаан тойонтон арбах бастаах атыыр ойуунунан алгыс ылан, аар баҕах астаран, унаар саламаны тиирдэрэн, араҕас м а ҥ а а с атыыры арбатан аттаныах тустааххын. ПЭК ОНЛЯ I. Кугас маҥаас — бэйэтэ кугас дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү туһунан). ☉ Рыжий с белой отметиной на лицевой, лобной части (о масти крупного рогатого ско та)
Тэйиччи хатырык өрүттээх титиик оҕотугар кугас маҥаас ынаҕын Олес ь Дуда р туос ыаҕайаҕа ыан б ири лэтэ олорор. Л. Попов. Күрэҥ маҥаас — бэйэтэ кутуйах курдук күрэҥ дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (сылгы туһунан). ☉ Мышастый с белой отметиной на лицевой, лобной части (о масти лошадей). Кэлтэгэй маҥаас — сирэйин аҥаара кэлтэччи маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ С белой отметиной на одной стороне лицевой части (о масти лошадей, крупного рогатого скота). Сылгы сирэйин аҥаара үрүҥ буоллаҕына, кэлтэгэй маҥаас дэнэр. Сылгыһыт с. Тэҥн. хаччаҕай маҥаас. Маҥаас сэбирдэх бот. — күөллэр кытыыларыгар, бадарааҥҥа, кутаҕа дэлэйдик үүнэр, элбэх сыллаах силиргэхтээх от үүнээйи. ☉ Белокрыльник болотный. Маҥаас сэбирдэх силиргэҕин күһүҥҥү кэмҥэ хомуйаллар. Маҥаас чуоҕур — чуоҕур дьүһүннээх, сирэйэ маҥан (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ Чубарый с белой отметиной на лицевой части (о масти лошадей, круп ного рогатого скота)
[Чы чып-чаап Мардьааһайы үтүктэн:] Баай Сэрбэкэ аҕалаахпын, Мардьааһай диэн ааттаахпын, …… Ма ла ллыбыт с ирэй дээхпин, Мараллыбыт истээхпин, Маҥаас чуоҕур аттаахпын. Суорун Омоллоон. Хара маҥаас — бэйэтэ хара дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ Чёрный с белой отметиной на лицевой, лобной части (о масти лошадей, крупного рогатого скота)
Үс сыллааҕыта биир кунаны Миитэрэй көлүнэн кэлэн баран, сойута баайбытын Киппиэннээх хара маҥаас атыыр оҕустара кэлэн кэйэн өлөрбүтэ. Амма Аччыгыйа
Ала ынах алааска Аһыы сырыттаҕына Хааччахха угуллубут Хара маҥаас ньирэй Доҕоруттан туораан, Туспа сиргэ туран, Ытамньыйа-ытамньыйа ыҥыранна. Р. Баҕатаайыскай. Хачча ҕай маҥаас — сирэйин аҥаара сүүһүттэн муннугар диэри бэйэтин дьүһүнүттэн адьас атын дьүһүннээх (маннык дьүһүннээх дьиэ сүөһүтүн үөһэттэн айда рыылаах диэн этэллэрэ). ☉ С о тм етиной на одной стороне лицевой части не зависимо от масти (животное такой масти обычно называли «божьей тварью»)
«Биһиги дьон манньабытын сэтинньи ый сэттис киэһэтигэр аҕыс хаччаҕай маҥаас атыыр оҕуһу таҥнары үтэттээриҥ, үс уу долгунун курдук күөх эбириэн ынах сүөһүтэ ыытаарыҥ!» — диэтилэр. Саха фольк. Күн Толомон Ньургустай Кыырар таҥаһын Кыыгыначчы симэннэ. Тоҕус хаччаҕай маҥаас Лоҥкур атыыр оҕустарын бэлэмнэттэ. ТТИГ КХКК. Тэҥн. кэлтэгэй маҥаас
ср. монг. манхан ‘со звёздочкой на лбу (напр., о лошади)’