аат. Саагыбар оҥостооччу, саагыбар кыттыылааҕа. ☉ Участник заговора, заговорщик
Спартанецтар саагыбарсыктары өлөрбүттэрэ. КФП БАаДИ

тис I диэнтэн дьаһ
туһ. Елизавета ыраахтааҕы миигин утары саагыбар тэриннэ диэн сымыйа дьыаланы тистэрбитэ. П. Филиппов
Учууталгыт, бука, билэн сурукка тистэрэн эрдэҕэ. А. Бродников
Уон ыйыттан оҕоҕо суон сапка тимэхтэри тистэрэллэр. КИИ ОЧСҮөГ

туохт., сөбүлээб. Саагыбарга кыттыс, туох эмэ бэрдэ суох дьыалаҕа кыттыктаах буол. ☉ Состоять в заговоре, быть в сговоре с кем-л., соучаствовать (в каком-л. неблаговидном деле)
Өссө кэлин билбитим, Гоша Юркалыын куомуннаһан, институттарыгар туораттан бэйэлэрин дьоннорун мунньубуттар. Н. Лугинов
Кыра ычалаах дьоннор куттаҕастар, ол иһин группалаһаллар, бөлөхтөһөллөр, куомуннаһаллар. ПБН КДьСО

утарылас диэн курдук
Саха баайдара, бастаах-көстөөх өттүлэрэ бу былааһы утарсан саагыбар тэринэллэр үһү. Н. Якутскай
Өстөөх хантан утарсарын көрө сытан, тэһитэ ытыалыырга, кэм дьэ кэллэ. Т. Сметанин
— Тыый, киһи саата эбээт, учуутал киэнэ, — диэн ийэм утарсан көрдө да, туһа тахсыбата. Н. Заболоцкай. Күннүк Уурастыырап литератураҕа үтүө үгэс уонна саҥаны айыы бэйэ-бэйэлэригэр утарсыбаттарын, иккиэн биир ситимнээхтэрин-сибээстээхтэрин тоһоҕолоон бэлиэтиир. СГС ӨСҮДь

1. сипсий диэнтэн холб. туһ. Баһыахтыыр Балбаара Даарыйа эмээхсинниин хараҥа муннукка бэрт өр сипсистилэр. Амма Аччыгыйа
   Айыына биһикки …… бэйэбит эрэ өйдөһөрдүк иһиллэр-иһиллибэттик сипсиспиппит. Далан
2. Тугу эмэ сэкириэттэһэн, кистээн кэпсэт. ☉ Шептаться, секретничать
   Ити курдук саагыбар тэринэр туһунан сүбэлэһэн, сипсиһэн бараллар. Н. Якутскай
   Ийэлэрэ кинилэргэ хаһан эмэ сылдьар, эмээхситтэри кытта тугу эрэ сипсиһэр буолбута. И. Гоголев
   Ойохтоох, икки оҕолоох …… ботуччу хамнастаах эҥин диэн эмиэ билэ, сипсиһэ охсубуттар. Н. Габышев
   [Дьахталлар] сипсиһэри баҕас сатаахтыыр барахсаттар диэтэҕиҥ. В. Иванов

туохт.
1. Аһылын (туох эмэ аанын, сабыытын, хаппаҕын уо. д. а. туһунан). ☉ Открываться, раскрываться (о двери, крышке, створке чего-л. и т. п.)
Онтон, муусука тыаһа дьүрүһүйэ түһэр уонна кыһыл баархат быыс аргыый арыллан барар. Суорун Омоллоон
Үүйэ кырыылаах көнө муннугар биллэр-биллибэт эбирдээх оҕолуу болтойбут уоһа сэгэччи арыллыбыт. Л. Попов
Ону кини бэркэ билэр буолан, наар биир страницаны аахпыта, кинигэтэ онон арыллара. А. Сыромятникова
2. Туох эмэ урут биллибэтэх аһылын. ☉ Стать раскрытым, обнаруженным (что-л. ранее неизвестное)
Ол [төттөрү Дьокуускайга] киирбитим Роман Оросин маҥнайгы саагыбара арыллыбыт эбит. П. Ойуунускай
Холкуос тэриллиэҕиттэн ыла сидьиҥ өстөөхтөр буортулуур оҥоһуулара барыта силиэстийэлэнэн арыллыбыт. Эрилик Эристиин
Били олунньутааҕы сабыылаах хомсомуол мунньаҕын кистэлэҥэ дьэ арыллар. Н. Габышев
3. Силэллэн биэр. ☉ Расступаться, расходиться в стороны
Эр дьон арылла охсон биэрдилэр. Амма Аччыгыйа
[Массыына] «Мин кэллим», — диэбиттии сигналлыырын кытта, үөмэхтэһэ сылдьар хойуу дьон оргууй арыллан биэрдилэр. М. Доҕордуурап
Арыаллыыр сибиитэ бүтүннүү арыллан биэрдэ, генерал тиийэн, ыраахтааҕыга өр соҕус тугу эрэ кэпсээн эрэрин Ростов көрдө. Л. Толстой (тылб.)

туохт., эргэр. Былаҕастабыы гын. ☉ Благословлять кого-л.
Ватикан американскай монополиялар бары ыар буруйдарын араҥаччылаан туран, кинилэр эйэни утары саагыбардарын былаҕастабыылыыр. СД ТАББИ
◊ Былаҕастабыы гын — тугу эмэ оҥорору көҥүллээн, бэйэ үтүө санаатын, баҕатын биллэр. ☉ Освящать что-л. (напр., куличи, воду), благословлять кого-л.
Дионисий архыырай Дьөгүөрсэ Тырыынкайабы былаҕастабыы гыммыта. Н. Якутскай
Быһата ыал буолар санаалаахпытын этэ, былаҕастабыы гыннаттара тиийбиппит. «ХС». Былаҕастабыы оҕус — кими эмэ таҥара эбэрээтин толорон, сибэтии гынан, салгыҥҥа кириэстии оҕус (аҕабыыт туһунан). ☉ Освящать, благословлять, делая знак креста над кем-чем-л. (о священнике)
Эһиэхэ таҥара көмөлөстүн, аҕабыыт дьонун диэки киэҥник былаҕастабыы охсон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Дьон бары аҕабыыкка тиийэн илиитин уураатылар, ону аҕабыыт тугу эрэ ботугуруу-ботугуруу, үөһэ баҕайы күөрэтэн былаҕастабыы охсон, илиитин ууратан истэ. Эрилик Эристиин
Иван аҕабыыт бэргэһэлэнээччилэри былаҕастабыы оҕуста уонна кыыстаах уолу, кинилэр тыыһыскай аҕаларын бэрээдэктээн туруорда. М. Доҕордуурап

сыһ.
1. Кистэммэккэ, саспакка, аһаҕастык. ☉ Не таясь, не скрываясь, открыто
Улахан, уулаах баайдар өлөөрү-сүтээри гыннахтарына, үрүҥ көмүс ыҥыырдаах үүт маҥан аттанан …… илэ-бодо дибдитэн иһэллэрин көрөллөр үһү диэн бар дьоҥҥо ынырыктаах сурах тарҕаммыт. Күннүк Уурастыырап
Миигин өлөрөргө саагыбар оҥостоллор. Барыта илэ-бодо барбыт эбит. Болот Боотур
Ол тойоттору кытта илэ-бодо тоҕо охсуһар буолаҕын? М. Доҕордуурап
2. Субу баар курдук. ☉ Наяву, вполне наглядно
Олоҥхо, остуоруйа номоҕо бүгүн илэ-бодо биһиги олохпутугар кэлбитин саныахха эчи тоҕо баҕас үчүгэйэй, үөрүүтэй! Суорун Омоллоон
Уол утуйбута дуу, түлээҕирбитэ дуу, кыыһа адьас бу илэ-бодо тиийэн кэлэн истиҥтэн истиҥник сипсийэр. Далан
Ийэ хараҕар Таня саҥардыы хааман түөрэҥниирэ, быычыкайкаан ытыһын охсон таһырҕатара …… илэ-бодо көһүннэ. М. Доҕордуурап. Тэҥн. илэ бааччы
1. 3. Киһи итэҕэйэр гына, чахчы, дьиҥнээхтик. ☉ Действительно, в самом деле, явно
Имэҥнээхэй тымныыбыт Илэ-бодо эргийдэ, Ийэлээхэй сирдэрбит Ирбэт мууска иҥиннэ. А. Софронов
Тэҥнээн көрдөххө, адьас дуона суох былааны кыайбаттара илэ-бодо көһүннүлэр буолбаат. С. Зверев. Тэҥн. илэ бааччы 2

туохт.
1. Кими, тугу эмэ кытта холбуу, биир буол, туохха эмэ кыттыс, кыттыгастаах буол. ☉ Присоединяться, примыкать к кому-чему-л., приобщаться к чему-л., становиться участником чего-л.
Туох сойууһугар, саагыбарыгар холбостум дуу? Суорун Омоллоон
Василий, уон алталаах-сэттэлээх уол, кыһыл бартыһааннарга холбоһон, сэриилэһэ барбыта. Амма Аччыгыйа. Өлүөнэ өрүһүнэн татаар омук киһитэ Эллэй Боотур диэн кэлэн Омоҕойго холбоһон баран, ыал буолар. БСИ ЛНКИСО-1994
Сотору кинилэр кэпсэтиилэригэр Ньукулааскы холбоспута. «ХС»
2. Кими, тугу эмэ кытта түмсэн биир бөлөх, холбоһук буол. ☉ Соединяться, образуя единое целое, объединяться (напр., в группы, сообщества)
Үһүө буолан холбоһон охсо сылдьар эдэр отчуттарга мин кэлэбин. Н. Заболоцкай
Сураһан билбитэ, куорат икки оройуона холбоһон, дьиэҕэ уочарат эмиэ үллэн тахсыбыт үһү. И. Семёнов
Үс курыканнар холбоһон, ил тэрийбиттэрэ. МАП ЧУу
3. Кэргэннии буол. ☉ Вступать в брак, жениться
Проня биһикки таптаһарбытын үгүс дьон холбоспуппут кэннэ истэн соһуйбуттара. Софр. Данилов
Былыр икки огдообо холбоһон олорбуттара үһү. Т. Сметанин
[Ааныка:] Хаһан мин оҕом, аналлааҕын кытта холбоһон, ити курдук үөрэ-көтө сылдьар. С. Ефремов
4. истор. Холкуостаах буолан, бөдөҥ хаһаайыстыбаҕа киир. ☉ Присоединяться как член, входить в коллективное хозяйство
Ыал барыта урут холкуос эрдэҕинэ бөһүөлэккэ холбоһон, билигин сопхуос буолан олоробут. Н. Якутскай
Билигин холкуоспутугар сүүстэн тахса ыал холбосто. Күндэ
Уолбун, эмээхсиммин илдьэ Уопсайга, артыалга холбоһуом. С. Васильев