сааллар этиҥ (чаҕылҕан) үрд. — олус күүстээх, дохсун этиҥ (чаҕылҕан). ☉ Сильный, сокрушительный гром (молния)
Сиһик хара былыта Сириэдийэн таҕыста, Сааллар этиҥ Сатарыйан эттэ. Нор. ырыаһ. Үөһэттэн Үөр этиҥ күксүүрдээтэ, Салгынтан Сааллар чаҕылҕан күндүлээтэ. С. Васильев

I
аат.
1. Сылгы моонньун үөһээ кырыытынан үөскүүр кытаанах сыа. ☉ Жировое отложение на загривке лошади. Бу ат улаханнык ыра илик, саала билигин да халыҥ
□ Халыҥ хаһа халтархай, суон саал мүлчүркэй (өс хоһ.)
△ Оннук сыа саха күндү аһылыгын быһыытынан. ☉ Жир с загривка лошади как лакомство у якутов
Сылгы суор холото тастаах эмис этин, субайын, хартатын, суон саалын, уохтаах хатан кымыһын санаатахпына, сыҥааҕым уута сүүрэр. В. Протодьяконов
Саалы сулуйан ылан баран, сытыы быһах биитинэн ньиккэрийиллэр уонна бэйэтин бытархай гына кырбаан бэриллэр. ТИИ ЭОСА
2. Сылгы моонньун томтоҕор үөһээ кырыыта. ☉ Загривок у лошади
«Дьэ, буот! Билигин билсистибит», — диидии Владимиров ат саалын туппахтаан көрдө. Н. Якутскай
Чөрөгөркөөн кулгаахтаах, Өрүкүйэр көҕүллээх, Дьондоҕоркоон сааллардаах, Ньалакалыыр сиэллэрдээх Соноҕоһум барахсан! А. Бэрияк
3. Хонуу, кырдал ордук үрдүк, көнө үөһээ өттө эбэтэр томтор, хайа оройо. ☉ Наиболее возвышенная и ровная часть поля, а также вершина холма, горы
Аҕыһыктыыр салаалаах Ачакалыыр күөх оппут Алаас-сыһыы саалыгар Аҥаарыйан аатырда. Күннүк Уурастыырап
Ол хордоҕос дьогдьоҕор саалыттан тула баар ытыска уурбуттуу ыраахха диэри тунааран көстөр. С. Тумат
Москва — Хайа саалын курдук Халыҥ арҕастаах, Очуос оройун курдук Улуу мөҥүөннээх …… Киэҥ Ийэ дойду Киин куората буолар эбит! С. Васильев
♦ Дьогдьойор саала көр дьогдьой
Модун мохсоҕол аал көтөн күүгүнэтэн кэлэн, Внуково аэропорт дьогдьойор саалыгар дугунна. С. Тарасов
Туймаада сыһыытын Дьогдьойор саалыгар Дьиэ да дьиэ, быһата, Дьэндэйэн таҕыста. С. Данилов
Европа дьогдьойор саалыгар, таас хайатын быыһыгар Габрово диэн куорат баар. «ХС». Халыҥ хаһанан харчыта кэбис (охсун), суон саалынан мохсуота уурун фольк. — олус баайдыкталымнык, байылыаттык олор. ☉ Жить в изобилии
[Баайдар] халыҥ хаһанан харчы охсуналлар, суон саалынан мохсуо ууруналлар. П. Ойуунускай. Халыҥ хаһалаахтар, суон сааллаахтар кэпс. — баайдар, көлөһүннээччилэр. ☉ Богачи, мироеды
Биһиги кыра дьоннор араас тардыыны дууһа баһынан …… баайдары, күөх истэри, халыҥ хаһалаахтары, суон сааллаахтары кытта тэбис-тэҥҥэ төлүүр этибит. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. йал ‘грива, загривок’, шор. чал, казах. жал ‘грива; жировой слой под гривой’, тув. чал ‘загривок; насыпь’
II
аат. Тымныыга баанар халыҥ өрүү эбэтэр баайыы былаат. ☉ Тканый или вязаный большой платок, шаль
Ааныс түргэнник оҥостон бүттэ, саалын эринэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
◊ Саал былаат — саал II диэн курдук
Дьиэ хара аанынан үрүҥ саал былаакка сөрөммүт мааны таҥастаах дьахтар сүүрэн тахсыбыт. Н. Заболоцкай

I
саайылын диэн курдук
Хартыыналар анныларынан оҕолор үөрэхтэрин араспысаанньата, халандаар сааллыбыттар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Муораҕа күүлэйдиир түллэҥнэс долгуннар Туруору биэрэккэ ыһылла сааллаллар. Чэчир-76
II
туохт.
1. Күүскэ этэн эбэтэр туохха эмэ түһэн дэлби бар (этиҥи этэргэ); күүскэ курбуулаа (чаҕылҕаны этэргэ). ☉ Сильно громыхнуть, грянуть (о громе); сверкнуть, полыхнуть (о молнии)
Халлаан түөрт өттүттэн сүллэр этиҥ этэн лүһүгүрүүр. Онтон халлаан оройугар, өрө сүүрэн, дьөрбөлөһөн тахсан биир этиҥ буолан сааллан саайан, таҥнары дьааһыйар. Суорун Омоллоон
Этиҥ этэр, арыт маска сааллан барчаланар. Н. Якутскай
Сарадах чаҕылҕан чаҕылла сааллан Сааскы хоһоону халлааҥҥа суруйда. Эллэй
2. кэпс. Күүстээхтик эмискэ дэлби баран тыаһаа. ☉ Раздаться внезапно, грянуть (напр., о выстреле)
Санатымаҥ ыардык сааллар Тэргэн тэлэ тэбиитин, Буомба чыскыыр иһиириитин. Р. Баҕатаайыскай
Саа тыаһа… Этиҥнии сааллар… Ыһыы-хаһыы… Дьон сиҥнэр. С. Данилов
Ол истэҕинэ, …… оннооҕор сэриигэ да сылдьан истибэтэх күүстээх тыаһа халлаан оройугар саалынна. В. Иванов
3. Туох эмэ үрдүгэр кэлэн түһэн күүскэ оҕус, самнар; дэлби тэп. ☉ Сильно удариться о кого-что-л., стремительно упав с большой высоты; ударяясь, взрываться (напр., о снаряде)
Үрдүк халлааҥҥа Гастелло Өрө кыырайан тахсара. Охсор чаҕылҕан уот буолан, Өстөөх үрдүгэр сааллара. Эллэй
Хотой саас эрдэ тугуттары бултаһыа, эмискэ үлүгэр куобах үрдүгэр саалла түһүө. И. Федосеев
Хабарааннык тоҕута саалыннылар Өстөөх үрдүгэр сэнэрээттэр. И. Эртюков
4. Эмискэччи туох эмэ күүстээх охсууттан ньиргий, дьигиһий. ☉ Содрогаться, сотрясаться от внезапного сильного удара
Саалар саайа сатарааннар, Сааллан салгын салҕалаата. Күннүк Уурастыырап
Биир, икки, үс гранат — Траншея түптэ сааллар! И. Чаҕылҕан
Омуннаахтык ытыс тыаһаан, Саала сааллара, Дьон үөгүлүүрэ. Эрчимэн
5. көсп. Кимиэхэ-туохха эмэ тугунан эмэ дохсун охсуута оҥор, соһуччу улахан кыһалҕаҕа, кутталга киллэр. ☉ Напасть, обрушиться на кого-что-л. неожиданно (напр., о вооружённой силе; о несчастье)
[Миитэрэйдээх] үрдүлэригэр итинник бииртэн-биир ыар охсуулар сааллан истилэр. Н. Түгүнүүрэп
Үрэх баһа аатырбыт алааспар Үлүгэрдээх сурах этиҥнии саалынна. Хаанымсах өстөөх ытык дойдубар Хара түөкүннүү саба ааҥнаата. И. Егоров
Гвардейскай миномётчиктар сэрии саҕаланнаҕын маҥнайгы күһүнүттэн өстөөххө этиҥ буолан сааллыбыттара. ИИФ ИДЫК
△ Эмискэ саталанан түс, ытыллан тур (хол., буурҕаны, холоругу этэргэ). ☉ Разразиться (напр., о буре, урагане)
Аҕыс айдаар холорук сааллан түстэ. ПЭК ОНЛЯ III
Ол күн дьэ үөтүллүөхтэрэ суоҕа Олорбутум устатыгар ытыалаабыт охторум суоллара, Оттубут кутааларым умуллан хаалбыт кыымнара, Сүрэхпэр ыллаабыт буурҕаларым Сиргэ сааллыбыт тыастара. И. Алексеев
[Мазепа:] Тохтоо, эрдэ. Буурҕа сааллыаҕа; Туох буолуо биллибэт онно. А. Пушкин (тылб.)
♦ Түптэ саалын — эмискэ улаханнык, дэлби барар курдук, тыаһаа. ☉ Грохнуть, громыхнуть, бабахнуть внезапно (о громе, выстреле, взрыве и т. п.)
Саа эстэн түптэ саалла түспүтэ. Н. Якутскай
Соҕотохто үлүгэрдээх тыас түптэ сааллыбыта. Сэмээр Баһылай
Түллэҥнии олорор түүҥҥү Москва Түптэ сааллар салюта, Төхтүрүйэн этэр ньиргиэр этиҥэ Төлөнүнэн саласта. И. Чаҕылҕан
III
туохт.
1. Чиҥээн аллара түс, дьиппиний. ☉ Уплотниться, оседая, опускаясь вниз (напр., о балках и стенах деревянного дома)
Эдьигээн оройкуомун дьиэтэ …… икки этээстээх үтүөкэн тутуу. Сааллан тас эпсиэйэ хоппойон эрэрэ эрэ кини көрүҥүн буортулуур. С. Руфов
Саас …… хаар уу буолан саккыраан, сааллан эрдэҕинэ, Разметнов олбуорун икки дьиикэй холууп булбута. М. Шолохов (тылб.)
2. Хамсаабакка уһуннук олорон көһүй, сылай (киһи-сүөһү миэстэлэрин этэргэ). ☉ Ныть от усталости, от долгого сидения, от неподвижности (обычно о частях тела)
Мунньахха уһун киэһэни быһа олорон, көхсүм саалынна, төбөм үлтү барда. В. Протодьяконов
Айыкка, санным саалынна, Ааҕартан бүгүн тохтуубун. М. Тимофеев
Дабаан кэмигэр ыарахан ындыылаах ат тохтоотоҕуна, көхсө сааллар. Тумарча

I жировое отложение в верхней части шеи лошади.
II шаль || шалевый; өрүү саал вязаная шаль; саалы баан = надевать шаль; саал былаат шалевый платок, шаль.

I 1) садиться, давать осадку (о строении); 2) стремительно снижаться, камнем падать (напр. о перелётных птицах); грохотать, громыхать (как бы низвергаясь — о грозе с громом и молнией); кустар күөлгэ саалыннылар утки низринулись на озеро (с большой высоты); этиҥ саалынна обрушилась гроза; 3) болеть, ныть (от усталости, долгого сидения —о спине); көхсүм саалынна у меня заныла спина.
II см. саайылын =.