туохт. Онон-манан бус, алаҥха буола бус (хол., бурдук, отон туһунан). ☉ Созревать неодновременно, местами, там и сям
Амыдай аһа алаҥхаран эрэр. ПЭК СЯЯ
Бурдук туорааҕа буһуутун үс кэмҥэ араараллар: үүттүйбүт эбэтэр күөх (алаҥхара), буоскатыйбыт эбэтэр саһара уонна ситэри эбэтэр кытаата (саарыгыра) буһуу. СОТ

I
аат. Киһи кэлин өттүн биилиттэн көп этигэр диэритэ, сүөһүгэ, кыылга уорҕатын кэлин өттө (сиһиттэн тааһын уҥуоҕун кэлин уһуктарыгар диэри). ☉ Нижняя (у животных задняя) часть спины от поясницы до ягодиц (у животных до задних выступов тазовой кости), зад, круп (у лошади)
Саргылаах хадыһалар Саарба кыыл Самыытын түүтүн курдук Саарыгыран бардылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Харалаампый, сыарҕаттан уһун талаҕы ылан, ат самыытын марайа-марайа сабаата. Софр. Данилов
[Глафира] магистры иннигэр түһэн хаамта, самыытыгар тиийэ түспүт хойуу кугастыҥы суһуоҕа хардыытын ахсын икки биилигэр эйэҥэлии охсулунна. Л. Попов
◊ Самыы хараҕа — самыы уоллаҕаһа, уллук баһын уонна өттүк уҥуоҕун ыпсыыларынан чараас сирэ. ☉ Уязвимое место, впадина на заде человека и животных у сочленения головки бедра с тазовой костью. Самыым хараҕынан ыарыйда
II
сыһ. Оһоро самаан, тугунан эмэ бүөлүү тутан. ☉ Закрывая, заделывая чем-л. (дыру, отверстие). Кырыыса сиипэрэ алдьаммытын үрдүнэн самыы уур

1. даҕ.
2. Билиҥҥи кэмҥэ сыһыаннаах, билиҥҥи. ☉ Относящийся к настоящему моменту, нынешний
   Аныгы бириэмэ сокуона, былаас былдьаһыытын сокуона биллэххэ да оннук, көрдөххө да оннук. П. Ойуунускай
   Дьэ бу аныгы үйэни көрөн кээс, оҕонньоор. С. Ефремов
3. Туох эмэ кэнниттэн быһаччы кэлэр, буолар. ☉ Следующий, наступающий после чего-л., будущий
   «Тарбыт көҕүрээн хаалбыт, аныгы мээрэйгэ тойон кыайара буолуо», — диэн дьахтар Болокко сибигинэйдэ. Н. Заболоцкай
   «Балыыҥкалаама, гражданин! Эбэтэр билиэттэ ыл, эбэтэр аныгы тохтобулга таҕыс!» — кондуктор кыыс куолаһа үрдээн барда. Амма Аччыгыйа
   Аныгы кэлиибэр разведка туһунан хайаан да тугу эмэ билэр буолуохтаахпын. Т. Сметанин
4. Үрдүк сайдыылаах, бэйэтин үйэтин таһымыгар турар. ☉ Стоящий на уровне своего времени, неотсталый, современный
   Сыралҕан куйааһынан сырылаччы тыына, сайаҕас сайын саарыгырарын кытта, аныгы Лоҥкуудаҕа айар, тутар үлэ өрө күүрдэ. М. Доҕордуурап
5. аат суолт. Сибилигин туох буола турара, дьиҥ билиҥҥи кэм. ☉ Современность
   Кини [Өрүүнэ] биһикки таптаһан сэһэргэһэбит, иккиэн кыратык да иллэҥ эрэ буолларбыт былыргыны, аныгыны түөһэн тахсабыт. А. Бэрияк
   Оттон Чүөчээски наар аныгыны, оскуоланы, оонньууну, колхуоһу, пионердары кэпсиир. Суорун Омоллоон
   Бу киһи ыатардаххын аата Былыт саппыт былыргытын? Наар ааспыты ахтыы туох аатай. Ким ыллыай аныгыбытын?! Баал Хабырыыс

1. аат. Биир кэлим буолар туох эмэ икки тэҥ чаастарга үллэһиллибититтэн биирдэстэрэ. ☉ Одна из двух частей, вместе составляющих одно целое. Аҥаара таҥара маһа, аҥаара күрдьэх маһа буолбут (өс хоһ.). Суолбут аҥаарын аастыбыт. Пугачев бастаанньата уон ахсыс үйэ иккис аҥаарыгар буолбута
   □ Сиртэн, наай гыннар, уһаайба аҥаарын ылыахтара, уһаайба аҥаара, син биһиэхэ хаалыаҕа. П. Ойуунускай
   Ол аата нэһилиэк аҥаара иһиттэҕэ дии. С. Ефремов
2. даҕ. суолт. Икки пааралыы предметтэн эбэтэр өрүттэн биирдэстэринэн буолар. ☉ Являющийся одним (одной) из парных предметов (сторон)
   Таһырдьаттан саата, бэргэһэтэ суох, аҥаар илиитин түөһүгэр туттубут Михаил көтөн түһэр. С. Ефремов
   Онно Дьүкээбил аан бастаан Дьыл Оҕуһун аҥаар муоһун тосту дайбаан түһэрэр. Н. Якутскай
   Үтэһэҕэ үөлбүтүгэр Чыычаах: «Аҥаар өттүм буста эбээт, Моҕус!» — диэтэ. Суорун Омоллоон
   Арай аан аҥаар чанчыгар урут сиэбит эттэрин уҥуоҕа кубарыччы тоҥон баран чөмчөхтөнөн сытара. А. Софронов
   тюрк. сыҥар
   ♦ Аҥаара буолла — күүстээх ахтылҕантан эбэтэр ыарыыттан улаханнык ырда, дьүдьэйдэ. ☉ Сильно исхудать, отощать от тоски или болезни
   Оҕобун ахтан адьаһын аҥаарым буолла. М. Доҕордуурап
   Оҕонньор кыыһынаан биир сааһыгар диэри ииппит сиэннэрин, Бииктэри, ахтан аҥаардара буолла. Кустук
   Оҕом ахтан аҥаара буолла. Аҕам хаһан кэлиэй диэн күнү бы-һа ыйытан тахсар. В. Протодьяконов. Аҥаар аргыс буолла — туораттан эбиилик буол (хол., ордук-хоһу тылынан, быһыынанмайгынан ким-туох эмэ онто суох ыарахан балаһыанньатын дириҥэтэр буоллахха этиллэр). ☉ Быть лишним, нежелательным добавлением к чему-л. (напр., так говорят, если кто-л. своим лишним словом, необдуманным поведением усугубляет и без того трудное положение кого-чего-л.)
   Татыйаана эмээхсиэн, эн аҥаар аргыс буолбатаххына даҕаны, Сардырҕаан сөппүн көрөн олорор. Эрилик Эристиин. Аҥаара таҥара маһа, аҥаара күрдьэх маһа түөлбэ — икки бииргэ төрөөбүттэртэн биирдэстэрэ мааны киһинэн ааҕыллар, биирдэстэрэ көйгөтүллэн көрүллэр буоллаҕына, итинник этэллэр. ☉ Так говорят о двух родных братьях (сестрах), когда один из них является любимым, а другой — нелюбимым
   Мин эрэйдээх бүгүн баарбын — сарсын суохпун, аҥаара күрдьэх маһа, аҥаара таҥара маһа диэн итинниги этэр эбит буоллахтара. А. Софронов. Аҥаара хаалбыт көр аҥаара буолла. Оҕом ыалдьан аҥаара хаалбыт. Аҥаар да атаҕар тиийбэт — олох тэҥэ суох, мөлтөх, хайа да өттүнэн тэҥнэспэт (көстөр көрүҥүн, өйүн, билиитин, күүһүн аҥаарыгар да тэҥэ суох). ☉ Совсем не равный, уступающий во всем (не стоящий даже половины красоты, ума, знаний, силы кого-л.) (букв. не может тягаться даже с одной его ногой)
   Уйбаан эрэйдээх кыайыылаах үтүө да үлэһит этэ. Билигин кини аҥаар да атаҕар тиийэр үлэһитим суох. Д. Очинскай
   Ананий аҥаар да атаҕар тиийбэт эрээри, Ананийдаан сииллэр. М. Доҕордуурап. Аҥаар кулгааххынан иһит — ким эмэ кэпсиирин ситэ, толору истимэ. ☉ Слушать вполуха, невнимательно
   Мин Пуд Ильич Нинаҕа кэпсиирин аҥаар кулгаахпынан истэбин уонна Нина киэн туттардыы, хайгыырдыы көрбүт харахтарын элэс гынан көрөбүн. Далан
   Аҥаар кырыы көр аҥаар кырыытыттан (кытыытыттан, уһугуттан). Оннук! Наһаа барда дии. Аҥаар кырыы барыбытын кириитикэлээн эрэр. Н. Лугинов
   Сидьиҥ өстөөх сүүһүнэн туох да буруйа суох муҥнаахтары аҥаар кырыы сордоон-муҥнаан кыыллыы дьакыйталаабытын илэ хараҕынан үгүһү көрбүтэ. «Кыым». Аҥаар кырыытыттан (кытыытыттан, уһугуттан) — 1) наар биир өттүттэн, биири да көтүппэккэ. ☉ С одного конца, с одного края, подряд
   Кини [Сеня] эксээмэҥҥэ бэлэмнэнэригэр аҥаар кырыытыттан, сир тиэрэр тыраахтар курдук, тугу да ордорбокко ньиһиччи аахпыта эбээт. Н. Лугинов
   Дьон бу сырыыга урукку курдук тус-туһунан үлэлээбэттэр, бары бииргэ ходуһаны аҥаар кырыытыттан охсоллор. А. Федоров. Кини [кинигэ] лииһиттэн биир да лоскуйу көтүппэккэ эрэ, аҥаар уһугуттан киирэн лэппэччи үөрэтэн барарбыт. Д. Таас; 2) баһын-атаҕын булбакка, тугу да аахсыбакка, тала барбакка. ☉ Не разбирая, без разбора
   Тордоххо Эргэйуо киирэ сылдьыбыт. Били, кини дии кыргыттары барыларын аҥаар кырыытыттан кэргэн кэпсэтэ сатааччы. С. Курилов (тылб.)
   Орто уҥуохтаах лоп бааччы туттубут, дьиҥ байыаннай киэптээх киһи нууччалыы олус олуттаҕастык да буоллар, аҥаар кырыытыттан кута-симэ турда. П. Филиппов
   Туох даҕаны медицинскэй көмө суоҕуттан, дьаҥ турдаҕына, дьону аҥаар кырыытыттан кыдыйара. И. Аргунов. Аҥаар уоһунан — атын өттүнэн; сороҕор, сорох ардыгар. ☉ С другой стороны; с одной стороны; иногда (букв. одной губой)
   Оо, былыргы олоххо тэҥнээтэххэ туспа да олох буолла. Бассабыыктары аҥаар уоспутунан хайгыыбыт, аҥаарбытынан сирэбит. А. Софронов. Аҥаар уһуктатан сытар — өлөөрү, ыксаан сытар. ☉ Он находится при смерти. Сеня таайа аҥаар уһуктатан сытар. Аҥаарыгар да тиийбэт — кини үлэлиирин, оҥорорун аҥаарын да кыайбат. ☉ Он даже половины его не стоит, т. е
   не способен сделать даже половину того, что делает тот. Эчи, үүтү ылара элбэҕин. Мин кини аҥаарыгар да тиийбэппин. С. Ефремов. Киһи аҥаара — улахан ыарыһах, инбэлиит киһи. ☉ Человек-инвалид (букв. половина человека)
   Кини балыыһаҕа биирдэ өйдөммүтэ. Онтон ылата үлэҕэ төннө илик. Киһи аҥаара инбэлиит буолан хаалбыта. Н. Босиков
   Мин биэс сиринэн баастаах, өстөөх сиэбит, киһи аҥаара киһибин. Суорун Омоллоон. Төбө тыырбыт аҥаара — туох эмэ лоп курдук аҥаара. ☉ Точная, ровная половина чего-л.
   Сокуон этэринэн, төрөөбүт буоргар аҕаҥ баайын төбө тыырбыт аҥаарын чаастанан, ийэҕиттэн хаалбытыҥ. И. Оконешников. Биллэн турар, ыраахтааҕы Тайҕаттан киирбит көмүс барыһын төбө тыырбыт аҥаарын кэриҥин ылыа. Н. Якутскай
   Кинилэргэ [тыа хаһаайыстыбатыгар үлэлиир дьоҥҥо] көмөлөһөр бары дьону аахтахха, бар дьон төбө тыырбыт аҥаара аһылык бородуукталарын эрэ туһугар мөхсөр. «Кыым». Хайа охсубут аҥаара хаалбыт — ыалдьан, санааҕа-онооҕо ылларан эбэтэр күүстээх ахтылҕантан улаханнык ырбыт, дьүдьэйбит. ☉ Сильно похудеть, отощать от болезни, переживаний или сильной тоски
   Ылдьаана Маайа сүтүөҕүттэн ыла быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара эрэ ордон хаалбыт.Н. Якутскай. «Оо, оҕом көтөхтөрөөхтөөбүт даҕаны, — диэтэ Маарыйа. — Хайа охсор аҥаара хаалбыт». «ХС»
   Били ыыс араҕас буола саарыгыра ыра уойбутуттан туох даҕаны хаалбатах, соҕурууттан хайа охсубут аҥаара, быһа охсубут быһаҕаһа эрэ ордон кэлбитэ. Далан
   ◊ Аҥаар арыгы эргэр. — испиир урукку кээмэйэ: алта лиитирэ кэриҥэ. ☉ Старая мера спирта: около шести литров
   Онон эн миэхэ, харчытыгар дуу, хайдах дуу, аҥаар арыгыта иэс кулу. Н. Неустроев
   Ол киһи [Петрушкин] Капитонов хас оҕустаҕын аайы: «Байтаһын ынах боруос! Аҥаар арыгы боруос!» — диэн хап гыннара турда. М. Доҕордуурап
   Кини [Доропуун] кыыһын улахан халыымҥа биэрбитин, аҥаар арыгыны көрдөөбүтүн, күтүөт кыыһы кытта илии охсуһар кэһиитин биэс бытыылка арыгыны испитин барытын мэлдьэһэн кубарытта. А. Бэрияк. Аҥаара суох балык — хаптаҕай быһыылаах муора балыга. ☉ Камбала. Аҥаар күүстээх киһи — биэс уон бууту (аҕыс сүүс киилэни) көтөҕөр киһи. ☉ Человек, который может поднять пятьдесят пудов (восемьсот килограммов) тяжести. Былыр аҥаар күүстээх киһи бу алааска олорбут
   □ Сахаттан аҥаар күүстээх киһи үөскээбит буоллаҕына, Гаврил Десяткин буолуо дии саныыбын. СМН ТС. Аҥаар уһук — туох эмэ биир өттүн бүтүүтэ, саамай кытыыта. ☉ Конец, край одной половины чего-л.
   Ону [бурдук отун] салҕааттаан бараммын аҥаар уһугун оҕонньорбор туттаран баран, отум устун таҥнары дьурулаан түстүм. Саха фольк. Тогойкин мутугу тосту үктээн ылан, быа аҥаар уһугар баайда уонна өрө бырахта. Амма Аччыгыйа
   Тэлгэһэ аҥаар уһугар кэчигирээн турар сэргэлэргэ аттар баайыллыбыттар. С. Никифоров. Аҥаарыгар дылы (диэри) — ким-туох эмэ ортотугар диэри. ☉ До половины кого-чего-л.. Биир тыраахтар аҥаарыгар дылы бадарааҥҥа батыллыбыт. Аччыгый (оччугуй) аҥаара — туох эмэ икки чааска үллэһиллибититтэн кырата. ☉ Меньшая половина чего-л.
   Оҕонньоро сылгытын оччугуй аҥаара өлөн, көмүс да биир көдьүүһэ суох, толооҥҥо дагдайан хаалбыт. Күннүк Уурастыырап. Биэрэстэ аҥаара — уста кээмэйэ: биэс сүүс миэтэрэ кэриҥэ. ☉ Мера длины, равная примерно пятистам метрам. Хайыһардьыттар биэрэстэ аҥаара сири бардылар
   □ Биэрэстэ аҥаарыттан ордук усталаах перемычкаҕа, тыһыынчанан дьон үлэлииллэригэр тиийбиттэрэ. В. Яковлев. Буут аҥаара эргэр. — ыйааһын кээмэйэ: аҕыс киилэ кэриҥэ. ☉ Мера веса, равная примерно восьми килограммам. Маҕаһыыҥҥа туттарбыт оҕурсум аҕыс киилэ, ол аата уруккунан буут аҥаара буолла. Былас ордуга былас аҥаара эргэр. — уста кээмэйэ: балтараа саһаан эбэтэр үс миэтэрэ кэриҥэ. ☉ Мера длины, равная примерно полутора саженям, или примерно трем метрам. Мииппээн оҕонньор кэбиһэр отун туоратын былас ордуга былас аҥаара оҥорбут. Киилэ аҥаара — ыйааһын кээмэйэ: биэс сүүс кыраам. ☉ Мера веса, равная пятистам граммам. Киилэ аҥаара эт атыыластым. Көс аҥаара — уста кээмэйэ: биэс биэрэстэ кэриҥэ. ☉ Мера длины, равная примерно пяти километрам
   Нарыйалаах Сергей тиийэллэрэ көс аҥаарын курдук хаалла — өссө да биир чаастаах айан. В. Яковлев
   Онно ааспыт сырыыга даҕаны көс аҥаарыттан ордук усталаахтары эрэ киллэрбиппит. Я. Козак (тылб.). Күн аҥаара — сарсыардаттан күн ортотугар диэри эбэтэр күн ортотуттан киэһээҥҥэ диэри кэм. ☉ Промежуток времени с утра до обеда или с обеда до вечера. Бүгүн күн аҥаара айаннаатыбыт
   □ Күн аҥаара аахсан кыыкырытыста. М. Доҕордуурап. Күрүө аҥаара эргэр. — ортотунан сүүс биэс уон – икки сүүс бугул кэлэр өлүү ходуһа сирэ. ☉ Сенокосный надел, дающий в среднем сто пятьдесят – двести якутских копен
   Баай киһи 2 күрүө дойдулаах буоллаҕына, кыра дьон күрүө аҥаара, чиэппэрэ дойдулаах этилэр. Эрилик Эристиин. Муунта аҥаара эргэр. — ыйааһын кээмэйэ: икки сүүс кыраам. ☉ Мера веса, равная двумстам граммам
   «Оттон үгүс көмүһү да булбатарбын, саатар муунта аҥаарын да курдук көстөрө буоллар!» — дии саныы-саныы тооройон чокуйар Ылдьаа оҕонньор. Н. Якутскай. Сыл аҥаара — бириэмэ кээмэйэ: сыл икки гыммыт биирэ эбэтэр алта халандаарнай ый. ☉ Мера времени: полгода (шесть календарных месяцев). Женя аны сыл аҥаарынан үөрэҕин бүтэрэр
   □ Манна сыл аҥаара үөрэммитин кэннэ куурустара сабыллар. И. Бочкарев. Түүн аҥаара — киэһэттэн түүн ортотугар диэри эбэтэр түүн ортотуттан сарсыардааҥҥа диэри кэм. ☉ Промежуток времени с вечера до полночи или до утра
   Өлүөр эбитэ буоллар дьиэтин түүн аҥаарынан булуо этэ. «ХС». Улахан аҥаара — туох эмэ икки чааска үллэһиллибититтэн улахана. ☉ Большая половина, большая часть чего-л.. Бүгүн айанныыр сирбит улахан аҥаарын бардыбыт. Үйэ аҥаара — бириэмэ кээмэйэ: биэс уон сыл. ☉ Мера времени: полвека (пятьдесят лет)
   Үйэ аҥаарын кэриҥэ Кининэн [саха тылынан] мин саҥардым. Баал Хабырыыс
   Арай кинини тумнубатах Үйэ аҥаара көрбөт буолуу, Былыр сиэбит одуруун. Р. Баҕатаайыскай. Чаас аҥаара — бириэмэ кээмэйэ: отут мүнүүтэ. ☉ Мера времени: полчаса (тридцать минут). Киинэбит чаас аҥаарынан саҕаланар
   □ «Оо! Абам эбит, саатар Марисаны кытта бырастыылаһарга чаас аҥаара көҥүллээбэт буоллахтара», — диэн [Бурхалей] киҥинэйэн кэбистэ. Эрилик Эристиин
   Чаас аҥаарын кэриҥинэн Аким Романович быраһаайдаһан, айаҥҥа туруммута. Н. Заболоцкай
   Сөп, табаарыс комбат, кэлбэтэхтэринэ аны чаас аҥаарынан уһугуннарыам. С. Ефремов
   Чаас аҥаарын кэриҥэ өссө олорон, кэпсэппэхтии түһэн баран, Бэдэһиэйэп дьиэлээбитэ. Бэс Дьарааһын. Ый аҥаара — бириэмэ кээмэйэ: уон биэс хонук. ☉ Мера времени: полмесяца (пятнадцать суток). Исай командировката — ый аҥаара
   □ Ый аҥаарынан Маайыс тутуу хамыыһыйатын чилиэнэ буолан хаалла. Амма Аччыгыйа
   Кырдьык, ый аҥаара буолаат биһигини мобилизациялаан, этэрээт тэрийэн, бандьыыттар уйаларын үрэйтэрэ ыыппыттара. Софр. Данилов

I
аат. Тулалыыр сириттэн уһулучу чорбойон үрдээн тахсар эниэлээх, тэллэхтээх уонна чыпчааллаах буор эбэтэр таас үрдэл. ☉ Значительная возвышенность, поднимающаяся над окружающей местностью, гора
Маҥнай хайа аннынааҕы хахыйахтар көстүбэт буоллулар. Амма Аччыгыйа
Дылбаахы хайатын кылбаархай үрдүттэн Мин ийэ кыраайбын эргиччи көрдүм. Эллэй
Хайа үрэхтэрэ, үрүйэлэрэ буордаах, будулхай уунан сүүрүгүрдүлэр. Н. Заболоцкай
♦ Кыһыл көмүс хайаны эрэннэр калька. — улахан манньаны, баайы-дуолу биэриэх буолан эрэннэр. ☉ Золотые горы сулить (обещать)
[Христолюбов:] Кини кыһыл көмүс хайаны эрэннэрээччи. В. Протодьяконов
Хаар хайа буол көр хаар. Отчуоттара хаар хайа буолан, тиийэн кэлбитэ. «ХС»
◊ Арҕас хайа көр арҕас
Үрэх уҥуоргу кытылын батыһа арҕас хайалар үллэрэҥнэһэн бара турбуттар. Амма Аччыгыйа. Буор хайа — буор модьоҕолоох хайа. ☉ Земляная гора, не скалистая
Ким эрэ Кинини [куобаҕы] сонордоһон, Буор хайаны өрө дабайбыт. С. Данилов
Тэйгэспит буор хайалар сирэйдэринэн уу сыккыстаан сүүрэр тыаһа иһиллэр. М. Доҕордуурап. Муус хайа геогр. — ууга дьаалатынан уста сылдьар хайа мууһуттан ойдубут улахан көһөҥө муус. ☉ Отколовшийся от ледника дрейфующий ледяной массив с глубоко погруженной подводной частью, айсберг
Антах муус хайалар көстөллөр. Суорун Омоллоон
Айманар муус хайалар Аалсыһа анньыһаллар. Күннүк Уурастыырап
Онно халҕаһа долгуннар Муус хайалары кыйдыыллар. С. Данилов
Сис хайа көр сис. Үөһэ тайҕаҕа тахсар суол Бодойбо үрэҕин батыһан, Кропоткин сис хайатын туоруур. Н. Якутскай
Сис хайа саамай үрдүк сирэ соҕуруулуу-илин уһугар баар. КВА МГ. Сыгынньах хайа — туох да үүнээйитэ суох хайа. ☉ Голые скалы
Сыгынньах хайа таастарын Муора эҥсэр биэрэгэр. Күннүк Уурастыырап
Таас хайа көр таас I. Чита үрдүнээҕи таас хайаҕа Семёнов атаман бүлүмүөтэ, кини буутун тоҕу хадьырыйбыта. Амма Аччыгыйа
Сааппас таас хайа туруору сирэйин үрэн сирилэтэр. ПН ТОК
Сындыыс хайа (сыыр) көр сындыыс II. Турар очуоска төбөлөрө Тохтон суулуннулар, Сытар сындыыс хайалар Сырылыы тоҕуннулар. П. Ядрихинскай. Хайа боруодалара геол. — сир хаҕын дьапталҕата буолар чиҥ эбэтэр көпсөркөй маассалар: туой, кумах, испиэскэ тааһа, кыраньыыт, мыраамар о. д. а. ☉ Горные породы
Үгүс хайа боруодатыгар тимир баар. ДНА СХБКК. Хайа дойду — хайанан тулаламмыт, хайалаах сир. ☉ Горная местность
Кавказ — хайа дойду. Хайа иччитэ — 1) көр иччи. Сэттэ дьэрэкээн хайа, Аҕыс мас хайа, Тоҕус туруук хайа иччилэрэ! Бары аһаан-сырҕаан туруҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
Горилла — харыылла, хайа иччитэ. П. Ойуунускай
Чучунаалары араас сир-дойду олохтоохторо араастаан ааттыыллара, холобур: сучунаа, сээдьэк, мээлкээн, хайа иччитэ, хаар киһитэ эҥин. Саха сэһ. 1977; 2) түөлбэ. чыс кутуйах. ☉ Северная пищуха. Чыс кутуйаҕы Дьэһиэйгэ хайа иччитэ диэн ааттыыллар. Хайа мууһа геогр. — үрдүк хайаларга үөскээбит уонна онно сытар эбэтэр хочоҕо тэнийбит көһөҥө муус дьапталҕата. ☉ Шельфовый ледник. Хайа сыата түөлбэ. — таас хайаҕа диэн курдук (көр таас I). Хайа сыата доруобуйаҕа туһалаах. Хайа сыдьаана көр сыдьаан I. Хайа сыдьаанынан бараар. Хайа турааҕа — таас турааҕа диэн курдук (көр таас I). Таас турааҕын атыннык хайа турааҕа дииллэр. Хайа тэллэҕэ — хайа сыырын аллараа өттө. ☉ Подножие горы
Хайа тэллэҕэр аммонал эстэн, Тайҕа тыабыт дьигиһийдэ. Эллэй
Табаларын соһон аллара хайа тэллэҕэр тордох таһыгар биирдэ баар буолбуттара. Болот Боотур
Үрдүк хайа тэллэҕэр, Үҥкүр үрэх биттэҕэр — Кыстык угун саҕа Кыра буор балаҕаҥҥа оҕонньордоох эмээхсин Уһун саастарын моҥообуттара. С. Васильев. Хайа үлэтэ — сиртэн хостонор туһалаах баайы хостооһуну кытта сибээстээх үлэ эйгэтэ. ☉ Горное дело. Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университекка хайа үлэтин инженерин идэтигэр үөрэтэллэр. Хайа хараҥаччыта — тас көрүҥүнэн, олохторун майгытынан хараҥаччыларга олус майгынныыр эрээри, бөдөҥ, ордук эрчимнээхтик, сылыбыраччы дайбанаат, үксүн элиэтээн, тэлээрэн көтөр, сиэрпэлии быһыылаах уһун кынаттаах, олус кылгас атахтаах көтөр. ☉ Стриж
Хайа хараҥаччыта Саха сирин соҕуруу кэриитигэр бэрт дэҥҥэ түбэһэр. ИВС ЭТТ
Хайа хаспаҕа көр хаспах. Субу кириэппэс Невскэй боруотата хайа хаспаҕын курдук аҥкылыс гынна. Н. Габышев
Биһиги ротабыт хайа хаспаҕын үрдүгэр олорор дэриэбинэни ылыахтаах этибит. М. Доҕордуурап
Хаптал хайа көр хаптал. Бразильскай хаптал хайа Амазонскай намтал саҕа иэннээх сири ылар. КВА МГ. Арҕаа Сибиир дэхси сирэ Орто Сибиир хаптал хайатыттан улаханнык кээһэммит. ФГ-7. Хайа чыпчаала — хайа куупаллыҥы быһыылаах саамай муҥутуур үрдүгэ. ☉ Горная вершина, пик
Биир киһи үөһэни былдьаспыта, Хайа чыпчаалын булаары. Күннүк Уурастыырап
[Константинов] хайа чыпчаалын диэки Киириги батыһыннаран бара турар. С. Ефремов. Хайа эниэтэ — хайа көстөр аһаҕас өттө, хайа сирэйэ сыыйа намтыыр сирэ. ☉ Видимый склон горы. Хайа эниэтинэн таҕыс
др.-тюрк., тюрк. хайа ‘скала’
II
сыһ. Туох эмэ хайдарын, алдьанарын курдук; хайдыар диэри. ☉ Рассекая, раскалывая на две части; так, чтобы раскололось, распалось. Хайа тоҥ. Хайа үктээ. Хайа хат
□ Хайа астахха хаан тахсыбат, сиирэ астахха симэһин тахсыбат (өс хоһ.)
[Бэдэрим] өрөҕөтүн хайа ытардыы кыҥаан баран чыыбыспын тардан кэбиспитим. БББ. Мас умнаһа ортотунан хайа ыстаммыт. Эвен фольк.
♦ Ааны хайа быраҕар көр аан I
[Семёнов] кыыһыран, кыһыйан, ааны хайа быраҕан тахсар. С. Ефремов
Быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара хаалбыт (ордубут, буолбут) көр быһа I. Били ыыс араҕас буола саарыгыра уойбутуттан туох даҕаны хаалбатах, соҕурууттан хайа охсубут аҥаара, быһа охсубут быһаҕаһа эрэ ордон кэлбитэ. Далан. Төрөөбүт алааспын, Хомустаахпын, ахтан хайа охсубут аҥаарым, быһа охсубут быһаҕаһым буолла… «ХС»
Искин дэлби (хайа) үктүөм көр ис IV. Ороспуонньугу искин хайа үктээн кэбиһиэм. Эрилик Эристиин
Көмөрү хайа туппуттуу, туппут (курдук) көр тут I. Көмөрү хайа туппут курдук хап-харанан көрбүт кыыс. Хайа быспыт аҥаара көр быс. Өлүөнэ илин эҥээригэр эбэтэр Дьокуускайга ат сүүрүүтэ буоллаҕына, өрөспүүбүлүкэ хайа быспыт аҥаара онно ханньары тартарар. «Кыым»
Хайа охсубут аҥаара хаалбыт көр аҥаар. Киһи билбэт гына уларыйбыт: хайа охсубут аҥаара хаалбыт. В. Яковлев
«Оо, оҕом көтөхтөрөөхтөөбүт даҕаны, — диэтэ Маарыйа. — Хайа охсор аҥаара хаалбыт». «ХС»
Хайа тартарар көр тартар. [Аҕата ыалдьан] Сахаар бэркэ олуйтаран, хайа тартарар аатыгар барбыта. В. Яковлев
Хараҕын хайа тардаат көр тарт. Хараҕын хайа тардаат, атын ыҥыырдатар. И. Чаҕылҕан
◊ Быһа (быһыта, үлтү, хайа, хайыта, тоҕо) тыылын көр тыылын
Арай мин биллим сөрүүн тыаҕа Ороһулаан үүнэр оччугуй отоннор Хахтарын хайа тыыллыбыттарын. И. Алексеев. Хайа (хайыта) суруй көр суруй. Кумааҕыны хайа суруйдум
ср. бур. хаҕал ‘раскалывать; разорвать’
III
1. ыйыт. солб. аат. Предмети ыйытар тыл (этиигэ быһаарыы буолар). ☉ Вопросительное слово, выступающее в позиции определения (который, какой)
Хайа киһи ол курдук буолуой? П. Ойуунускай
Оттон эн хайа хотуҥҥунуй бу? Амма Аччыгыйа
2. аат суолт. Хас да баартан чопчу биирэ. ☉ Один из нескольких
Ити дьон хайалара хайаларыттан ордон тахсара билигин оччо биллибэт эбээт. Амма Аччыгыйа
Хайата кэрэний: сир ийэ эбэтэр бу халлаан килэҥэ? П. Тобуруокап
Дьуона бу оҕолортон хайаларыттан да улаханнара, күүстээхтэрэ. Н. Якутскай
ср. др.-тюрк. хайу ‘какой’
IV
1. сыһыан т.
1. Утары эппиэти күүтэр ыйытыыны күүһүрдэр уонна көрдөрөр (соруйар, дьиктиргиир, чуолкайдыыр уо. д. а.) дэгэттээх буолуон сөп. ☉ Выражает прямой вопрос (может иметь оттенки значения побуждения, удивления, выделения и т. п.: ну, что, а)
Микиитэ, хайа, Маайыһы билбэтиҥ дуу? Амма Аччыгыйа
Хайа, төннөн киирдиҥ дуу? Суорун Омоллоон
Хайа, тукаам, чэйбит хайаста? «ХС»
2. Туһулууну кытта туттуллан, кэпсэтээччи болҕомтотун тардыыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с обращением, употребляется для привлечения внимания собеседника
Хайа, бу өйдөөх оҕо, эйигин ийэҥ көрдөөн эрэрэ дии. Амма Аччыгыйа
Хайа, доҕоччуок! Мин эйигин билиэҥҥэ түбэһэн өлбүт диэн истибитим дии. Эрилик Эристиин
Булду хойобууннаатахтарына Ньургуһун: «Хайа, Лоокуут, кытаатыый!» — диирэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. Соруйар киэби уонна туохтуур төрүт пуорматын кытта туттуллан дьаһайыыны, хайааһыны оҥорорго этиини күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ В сочетании с глаголами повелительного наклонения и формами инфинитива усиливает и выражает побуждение, призыв к действию
Хайа, кэлэн чэйдии түс. Амма Аччыгыйа
Хайа, аны тииҥҥэ тута барыаҕыҥ. Суорун Омоллоон
Оо дьэ, хайа, Утуйуохха, утуйуохха. Күннүк Уурастыырап
4. Этиллэр санаа сөбүлэспэт харда, утары этии буоларын көрдөрөр. ☉ Выражает возражение говорящего тем или иным мыслям собеседника (а ведь, да ведь)
Хайа, эн кэм дойдулаах, дьонноох төрүт киһи буоллаҕыҥ дии. Күндэ
Хайа, мин эйигиннээҕэр олох эрэйинбуруйун үгүһү биллим ини. Суорун Омоллоон
Кырдьаҕас дьоҥҥо мэнээк киирэр-тахсар, хайа, куһаҕан ини. Софр. Данилов
5. Тугу эмэ эмискэ көрөн соһуйууну, дьиктиргээһини көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, испуг говорящего при внезапном обнаружении чего-л.
Хайа, аны уоллаахтар эбит дуу? Амма Аччыгыйа
Хайа, аны бу сээбэспит букатын босхо барбыт эбит дии! Суорун Омоллоон
Һук, хайа, аны хаптаһыммыт босхо тиийэн кэллэ. «Чолбон»
2. саҥа алл. суолт. Соһуйууну, соруйарга ыҥырыыны көрдөрөр (бүтэһик аһаҕас дорҕооно уһатыллыан сөп). ☉ Выражает удивление или призыв к действию
«Хайа, нохоо!» — диэтэ тойон соһуйбут куолаһынан. Амма Аччыгыйа
Хайа, наһыылканы диибин дии! Н. Заболоцкай
Хайа-а, бу оҕобут тиийэн кэллэ дии. «ХС»
♦ Хайа сирэйбинэн (сирэйгинэн, сирэйинэн) көр сирэй
Кыыс дьон сырдык харахтарын хайа сирэйинэн уунутары аһаҕастык көрүөн сөбүй? Суорун Омоллоон
Хайа сирэйбинэн ити дьону көрүөх бэйэккэбиний диэх курдук кыбыстан, саҥата суох сөҥөн олордо. Бэс Дьарааһын. Хайабыт буолар — иккиттэн биирбит биирбитин хотуохтаах, баһыйыахтаах — эбэтэр мин, эбэтэр кини диэн этии. ☉ Кому из нас повезёт, или я, или он. Дьэ көрүөхпүт, хайабыт буолар. Хайата да буоллар — туохтан да тутулуга, мэһэйэ суох, булгу. ☉ В том и другом случае, в любом случае
Хайата да буоллар биһиги бүгүн барабыт: ардах да буолан тохтотуо суоҕа. ГНС СТСДТ. Хайа үөдэн айаҕар (түгэҕэр) түстүҥ (ханна түһэн хааллыҥ)? — ханна баран хааллыҥ, туох ааттаах өр буоллуҥ? ☉ соотв. куда запропастился, где тебя черти носят? (букв. в какую преисподнюю провалился?)
Били балай эмиэ хайа үөдэҥҥэ дьөлө түстэ? Амма Аччыгыйа
«Хотуок, хайа үөдэн айаҕар дуу, түгэҕэр дуу түһэ сырыттыҥ?» — диэн хотун, күөмэйин сонотон, мөҥөр былаастаах ыйытар. Н. Якутскай. Хайа үһү диэн — аккаастыах эрээри аккаастыырын кэрэйэн, сүрэ бэрт буолуо диэн. ☉ Считая неприличным, неудобным
Бу сырыыга хоннорумаары гынан баран, таһырдьа тымныыта бэрдиттэн хайа үһү диэн хоннордо. ГНС СТСДТ. Хайа хайалара — иккиэн, хас биирдиилэрэ. ☉ И тот и другой; каждый из них; оба
Хайа хайалара да буруйдаахтар быһыылаах. НАГ ЯРФС II
◊ Хайа дойду көр дойду
Хайа дойду бачча буолуор диэри улахан санаалаах киһиний, оҕолоор! Ньургун Боотур
Туох саҕын, хайа дойду өр хаһыстыҥ! М. Горькай (тылб.)
Хайа икки ардыгар көр арыт. «Хайа икки ардыгар ону истэн кэллэҕэй?» — диэн, буруйдаах дьон соһуйа санаатылар. Н. Заболоцкай
V
хайа сах (сахха) көр сах III
Хаарыан алар, хайа сахха, Халыҥ хаара бысталаммыт. Күннүк Уурастыырап
Аҕатынаан туппут пааматынныктара хайа сах айгыраабыт. Н. Якутскай
Куһаҕан таҥастаах өттүлэрэ хайа сахха бабыгырас буола дьагдьайбыттар. И. Гоголев

I
туохт.
1. Илиигинэн (хол., сутуруккунан, ытыскынан) далайан күүскэ саай, сырбат. ☉ Ударять, бить, стучать (напр., кулаком, ладонью)
Эһэ соһуйдаҕа буолуо, эргиллэ түһэн, ыты охсон саайда. Суорун Омоллоон
Мила сүр сымсатык ойон кэлэн Серёжаны санныга оҕуста. Н. Лугинов
Кинээс ким эрэ төбөҕө охсуо диэн, куттаммыттыы ньыкыйда. И. Гоголев
2. Илиигэр баар тугунан эмэ күүскэ саай, сырбат. ☉ Бить, колотить чем-л.
Өлөксөй төҥүргэһи мутугунан оҕуста. Амма Аччыгыйа
Кус чугас түстэҕинэ эбэтэр устан чугаһаатаҕына, уһун синньигэс курбуу ураҕаһынан охсорбут. Т. Сметанин
Тимир тааһын үлтүрүтэллэригэр өтүйэ синньигэс өттүнэн охсоллор, оччоҕо таас ол хоту алдьанар. МАП ЧУу
3. Хотуурунан (оту) быс, сарбый. ☉ Резать, косить (траву)
Киһилэрэ икки түүннээх күн аһаабакка да, тохтообокко да охсор. Саха фольк. Хамначчыт уолаттар муустаах ууну, бадарааны кэһэ сылдьан борууну охсоллоро. Н. Якутскай
Дьонуҥ кэнниттэн охсон кууһуннаран ис. Амма Аччыгыйа
4. Тугу эмэ уһан, чочуйан оҥор (хол., туойунан, тимиринэн). ☉ Ковать, выковывать (напр., из железа); изготовлять, лепить (из глины)
Мин эйиэхэ анаан хомус оҕустум. И. Гоголев
Былыр иһити туойунан охсоллоро. Багдарыын Сүлбэ
Саха киһитэ охсубут быһаҕа, сүгэтэ сытыы биилээх буолар. «ХС»
△ Сүгэнэн туох эмэ кыра тутууну туруор (хол., ампаары). ☉ Срубить, поставить какое-л. небольшое строение (напр., амбар)
Аны билигин тэпилииссэ акылаатын охсоору ол түбүгэр сылдьар. В. Яковлев
Киһим ампаар охсон таһаарбыт, ол иһигэр буор куттубут. М. Доҕордуурап
Аһыҥас Бөҕө [киһи аата] Ньыыканныын эһэҕэ сохсо охсо сылдьыбыттара. М. Чооруоһап
5. -ан, -а (-ы) сыһыарыылаах сыһыаты, сыһыат туохтууру кытта көмө туохтуур суолтатыгар дьайыы хайдах оҥоһулларын бэлиэтиир. ☉ В сочетании с наречиями и деепричастиями на -ан, -а (-ы) выступает в роли вспомогательного глагола и выражает обстоятельство действия
Халаан уута Хатыыстааҕы үрдүнэн охсубут. Н. Лугинов
Буулдьа уллуҥун уҥуоҕун кыратык хабыры охсон ааспыт. А. Бэрияк
Миичээн хаппыт маһы охторон, сүгэнэн быһыта оҕуста. А. Кривошапкин (тылб.)
△ -а сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн көмө туохтуур суолтатын ылынар уонна хайааһын олус түргэнник, ыксалынан оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -а обозначает быстроту и поспешность совершаемого действия
Көрүөх бэтэрээ өттүгэр дьэдьэннээх дагдаларын, арыылаах алаадьыларын, буспут эттэрин остуолга тарда охсубуттара. Далан
Күн Чөмчүүк ампаар кэнниттэн ыстанан кэлэн аан олуурун аһа охсор. Суорун Омоллоон
Түүн үөһэ хайыы-үйэ буола охсубут. А. Сыромятникова
6. кэпс. Тыаһаан биллэр (хол., чаһыны, чуорааны, куолакалы эҥин этэргэ). ☉ Издавать звон, шум (напр., о часах с боем, колокольчике, колоколе)
Халанчаҕа киэһэ тоҕус чааһы охсон эрдэҕинэ Ньукуола куолакалын тыаһа дуораһыйан барда. Амма Аччыгыйа
Истиэнэ чаһыта сэттэ чааһы оҕуста. М. Доҕордуурап
7. кэпс. Туора ыыт, атын сиргэ салай (хол., сүүрүгү, долгуну этэргэ). ☉ Отнести кого-что-л. в сторону (напр., течением)
Уол төһө да эрдиннэр, нөҥүө кытыла ырааттар ыраатан испитэ, кини сүүрүк охсоро диэни онно саҥа өйдөөбүтэ. «Чолбон»
8. көсп. Туох эмэ куһаҕаны, хоромньуну аҕал. ☉ Причинить ущерб, принести неудачу, нанести кому-л. удар (о судьбе)
Киһи олоҕо ити курдук кэм хайаан да охсор очурдаах, тэбэр силистээх буолааччы. Н. Якутскай
Ити дьыала, Тэрэнтэйи атын олоҕор соччо охсуо суох курдук буолууһугуттан, холкутуйбута. Д. Таас
Сэрии обургу тугунан эмэ охсубатах ыала бука, аҕыйах буолуо. «ХС»
△ Куһаҕанынан дьай. ☉ Иметь последствие, оказывать влияние (на здоровье)
Көхсүбэр баас ылбытым охсоро буолаарай. Т. Сметанин
Ити баҕа санаа ыар ыҥыыра, Ыйааһыннаах ындыыта Охсубут бааһын чэрэ дииллэр Оҕонньоттор, билээччилэр. С. Данилов
9. -а, -ан сыһыат туохтуур форматыгар «урут буолбукка холоон, буолбуту хайдах баарынан ылынан, оннук тугу эмэ гын, оҥор» диэн суолталанар. ☉ В форме деепричастия на -а, -ан имеет значение «судя по чему-л., свершившемуся в прошлом, что-л. предпринять»
Били уруккуларынан охсон, сотору ааһар, быстах иирсии ини дии санаабыппыт. Н. Лугинов
Хабырыыс кинээһинэн олорон биһигини мөрөйдүүрүнэн охсон, киэптээри соруммута сатаммата. И. Никифоров
Төрөппүттэрим Антипин курдук баайтот киһи буоллун дии санаатахтара, онон оҕустахха, мин аатым аат аххан буоллаҕа. И. Федосеев
♦ <Быһа охсубут быһаҕаһа>, хайа охсубут аҥаара хаалбыт (ордубут, буолбут) көр быһа I
Били ыыс араҕас буола саарыгыра уойбутуттан туох даҕаны хаалбатах, соҕурууттан быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара эрэ ордон кэлбитэ. Далан
Ылдьаана дьүдьэйэн хайа охсубут аҥаара хаалбыт. Н. Якутскай
Дойдугун, дьоҥҥун ахтан быһа охсор быһаҕаһыҥ, хайа охсор аҥаарыҥ эрэ хаалыа. П. Аввакумов. Бэйэҕинэн оҕус кэпс. — бэйэҥ курдук санаа (киһини). ☉ соотв. мерить на свой аршин
Эмээхситтэр барахсаттар, бэйэҕитинэн охсон, кийииккитин тугу да билбэт кыра оҕо курдук санаахтыыгыт ээ. Далан
Харчылаах Халхаанап Хаһыаты ааҕа-ааҕа, Бэйэтинэн охсон, Харчы иһин суруйан Сордоноллор диир. Р. Баҕатаайыскай
Бэйэҕинэн охсума көр бэйэ. Киһини эрэ барытын бэйэҕинэн охсума. А. Софронов
Дугдуруй да оҕус (сутурҕаа) көр дугдуруй. Михаил Иванович ыарахантан чаҕыйбатаҕа, дугдуруй да оҕус диэн дохсуннук сананаат, түһүнэн кэбиспитэ. Н. Лугинов
Чэ, синэ биир, дугдуруй да оҕус. П. Аввакумов
Маска оҕус (тэбээ) көр мас. Ыкилак …… табах тардыан баҕарар, ону баара саппыйатын маска охсубута ыраатта. В. Санги (тылб.). Охсон кэбис кэпс. — тута бүтэрэн кэбис, түргэнник бүтэр (аһы этэргэ). ☉ Очень быстро разделаться с едой
Уҥуоҕа суоҕун сөбүлээн, минньигэһиргээн Ньургун бүтүн биир үтэһэни охсон кэбистэ. Болот Боотур
Эти, уурар сирдэрэ суох буолан, аҕыйах киэһэ иһигэр охсон кэбиспиттэрэ. П. Аввакумов
Тымтай быһаҕаһа балыкпытыттан улахан аҥаарын кэриҥин соҕотоҕун охсон кэбистэ. «ХС». Охсор (салгын) охсубут харыс. — этэсиинэ хамсаабат буолбут (сорох сиринэн эбэтэр бүтүннүүтэ). ☉ Его разбил (хватил) паралич (букв. ударяющий (воздух) ударил)
Сэрии сылларыгар охсор охсубута, онно лабаам, төбөм аҥаарын олоччу мэлиппитим. Суорун Омоллоон
Мэхээс ыарыһах, аҥаарын охсор охсубут киһитэ. В. Яковлев. Сайа оҕус (охсон киир) — саҕалан, үөскээ (олоххо саҥа сүүрээн, уларыйыы). ☉ Входить, зарождаться (напр., о чём-л. новом, светлом в жизни). Эргэ эстэр, Эргэ самнар, Саҥа дьаһах Сайа охсор. П. Ойуунускай
Ити күнтэн ыла, Никита баччааҥҥа диэри уу-чуумпутук устан испит олоҕор, саҥа сүүрээн сайа охсон киирбитэ. Н. Лугинов. Сүрэҕэр оҕус (охсор) кэпс. — ыарыы тута эмтэммэккэ, сүрэх ыарыытыгар тэп (тэбэр). ☉ Влиять, переходить на сердце (о болезни)
Кээтии ангыыната сүрэҕэр охсор кутталлаах үһү. М. Доҕордуурап. Ууну охсон баҕаны куттаама — кураанахха эрэйдэнимэ даҕаны. ☉ Говорить впустую, сотрясать зря воздух. Ууну охсон баҕаны куттаама, ити киһи син биир иннин биэриэ суоҕа. Хармааҥҥа оҕус (охсор) кэпс. — ночоокко тэп (тэбэр), хоромньута оҥор. ☉ соотв. бить по карману
Аһылык сыаната ыарыыра тута хармааҥҥа охсор. Ыт <да> охсор (охсуох) киһи суох көр ыт II. Ол-бу диэки эргэс-дьэргэс көрө олордо, ол олордоҕуна дьиэ иһигэр ыт охсуох киһи суох. Саха фольк. «Бу дойдуларыгар ыт охсор киһи суох», — диэтэ оҕонньор. В. Яковлев
Сурахсадьык истээри биир-биир тохтоон тахса сырыттыбыт да, ыт да охсор киһи суох буолан биэрдэ. «ХС»
◊ Баас оҕус кэпс. — ыпсыыта, хайаҕаста оҥор, олукта уур. ☉ Делать выемку, паз
Аан бастаан баас охсон көрдүм, күлүү гыннылар, кэлин син сыстан бардым. В. Яковлев
Аныгы киһи сатаабатаҕа диэн суох, киһи барыта мас суорар, баас охсор. АЭ СТМО. Массыыҥкаҕа оҕус эргэр. — илиинэн охсор массыыҥкаҕа бэчээттээ. ☉ Печатать на машинке
Алексей Елисеевич уус-уран айымньытын бэчээккэ бэлэмнээбитэ, үксүн массыыҥкаҕа бэйэтэ охсубута. АЕЕ ӨӨ. От оҕус — үүнэн турар оту хотуурунан быс, оттоо. ☉ Косить траву (косой)
Лоокуут Оҕуруос үрэх толоонугар саха хотуурунан от охсон тэллэһиннэрэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Никииппэрэп кинээс күүлэйигэр отучча киһи от охсон хотуурдара күн уотугар чаҕылыҥныыллар. М. Доҕордуурап
Хотуурбун ылан от охсон икки гааттан ордук кэриҥэ сири арыылаан кэбистим. Ф. Софронов. <От> охсор массыына т.-х. — от охсорго аналлаах, тырааныспар соһоругар сөптөөх тимир оҥоһук. ☉ Сенокосилка (прицепляется к транспорту)
Бэл диэтэр от охсор массыыналаннылар. С. Ефремов
Өлөксөөс уонна Суку Ньукулай куоракка киирэн биир от охсор массыынаны ыларга нэрээт суруйтарбыттара. А. Бэрияк
Уҥуор-холкуос ходуһата, Охсор, мунньар массыыналар Үүммүт окко үлэлииллэр. Дьуон Дьаҥылы. Охсон ыаһын кэпс. — илиигинэн ынах синньин ньирэй эмэригэр кэйиэлиирин курдук өрө анньан ыаһын. ☉ Способ доения коров: слегка придавливая руками вымя, имитировать сосание телёнка. Охсон ыаһын диэн баар, …… көҥөс, кытаанах эмиийдээх ынахтары итинник ыыр ордук. Биэс т. Охсор хара улар түөлбэ. — хара улар биир көрүҥэ. ☉ Каменный глухарь
Өйдөөн көрбүппүт, суон тиит лабаатыгар охсор хара улар олорор эбит. Сайа оҕус (охсон киир) — чэгиэн салгынынан илгий, ыраас салгын билин (киһи чэпчиир, чэбдигирэр гына). ☉ Обдавать свежестью, веять свежестью, чистотой (о воздухе)
Күн уота сайаҕас салгыны сайа охсон, көмүс аалыытын курдук сандааран түһэр. П. Ойуунускай
Биһиги оччоҕуна сайылыкпыт киэҥ дуолун, салгын куруутун сайа охсор дьиэбитин ахтыһарбыт. Далан
Хос иһигэр сааскы сылаас салгын сайа охсон киирэр. Н. Якутскай. Саһаан оҕус — мас кэрдэн саһааннаан бэлэмнээ, онон дьарыгыр. ☉ Складывать штабелями (дрова для растопки)
Бу эргин олорор көлөлөөх ыаллар саһаан охсон, куоракка киллэрэн атыылыыллар. Ф. Захаров
Улахан кылаас оҕолорунуун саһаан охсо сылдьан, маһы хайдах хайыталларын кэтээн көрбүтүм. АЭ ӨӨКХ
Устан ааһар борохуоттарга анаан саһаан охсорбут. «ХС». Тиэстэ оҕус кэпс. — бурдук ас оҥороргор тиэстэтэ оҥор, бэлэмнээ. ☉ Замесить тесто
Сөдүөччүйэ алаадьы тиэстэтэ охсо турар. Амма Аччыгыйа
Тиэстэ охсон, оһох оттон Дэлэй бааччы алаадьылаан Тэһигирэтэн кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
Оһох иннигэр ийэлэрэ лэппиэскэ астаары тиэстэ охсо олороро. Н. Габышев. Тэлэгирээмэ оҕус кэпс. — ханна эмит тэлэгирээмэтэ ыыт. ☉ Отбить телеграмму кому-л., куда-л. Өскө бастаанньа буоллаҕына, тэлигирээмэ охсуоҥ. Н. Якутскай
[Катя:] Мин билигин буостаҕа баран кэлиэм, дьоммор тэлэгирээмэ охсуом. С. Ефремов. Улар (куртуйах) охсор — атыыр улар эбэтэр куртуйах эрдэҕэһин (тыһытын) ыҥыран араастаан тутта-тутта саҥарар. ☉ Токовать (о глухаре или тетереве)
Куртуйах охсор сирэ киһи бас билиитэ буолара уонна атыыга тыйдаах биэҕэ тиийэ сыаналыыллара. Багдарыын Сүлбэ
Чыычаахтар ыллыыллар, ойуурга улар охсор, ылааҥы күн үөһэттэн тыгар. Г. Нынныров
Тыҥ хатыыта дьыбарга Улар охсоро, улар иэйэрэ Уорааннана дьиэрэһийэр. С. Дадаскинов. Хаһыҥ охсор — хаһыҥ түһэн хагдарытар. ☉ Побить заморозками
Бурдукпутун хаһыҥ оҕуста. М. Доҕордуурап
Олорпут оҕурсуҥ, тамаатыҥ Олус да үүммүтэ биир сайын Ол ону от ыйын хаһыҥа Оҕуста этэ дии харааччы. «ХС». Чоҥку оҕус кэпс. — силии сиэри уҥуохта алдьат (үксүгэр таба, тайах сототун уҥуоҕун). ☉ Расколоть кость (обычно берцовую кость ноги оленя или лося) для извлечения костного мозга (считающегося лакомством у северных народов)
Атахтарын сүлбүттэрин кэннэ силгэлээтибит, чоҥку оҕустубут, силии сиэтибит. Н. Тарабукин (тылб.)
ср. др.-тюрк. согуш ‘биться’, сох ‘бить, ударять; измельчать, толочь, крошить’
II
аат. Ынах сүөһү атыыра. ☉ Самец крупного рогатого скота, бык
Оҕус ыараханы соһорго, ат миинэргэ аналлаахтарын курдук, киһи барыта айылҕаттан туохха эмит аналлаах, дьоҕурдаах төрүүр. Н. Лугинов
Оҕустар, харсар сирдэриттэн иччитэх өтөх күлүгэр киирэн, аанньа көстүбэттэр. Н. Заболоцкай
Аҥаардас көлүнэр оҕуһа алта уонча кэриҥэ. «ХС»
♦ <Ат тарпат айыыта>, оҕус тарпат буруйа көр ат II
Дьэ, Катя, мин эн иннигэр оҕус кыайан тарпат буруйун оҥорон сылдьабын. С. Никифоров
Кини оҕус тарпат халыҥ буруйун оҥоһунна, дьэ хайдах-туох буолан иһэр. ИН ХБ. <Ат гынан миин>, оҕус гынан көлүй — олус баттаа-атаҕастаа, көлөһүннээн үлэлэт. ☉ Жестоко, безжалостно использовать, эксплуатировать кого-л.. Былыргы баайдар хамначчыттарын ат гынан миинэллэрэ, оҕус гынан көлүйэллэрэ. Атыыр оҕус алтаҕа, <хат дьахтар хаамыыта> — аһара бытаан айан, хаамыы. ☉ Черепаший ход, черепаший шаг
Төһөҕө тиийиэхтэрэ биллибэт, атыыр оҕус алтаҕа, дьэ, манна буолла. Дьыл оҕуһа көр дьыл. Уһун кыһыны быһа дьүкээбил дьыл оҕуһун кытта охсуһар. Н. Якутскай
Икки ураа лаҥкыр муостаах улуу дьыл оҕуһа аас-аччык аргыстанан тахсан кэлэр. Н. Заболоцкай. Дьыл оҕуһун муоһа – былыргы сахалар итэҕэллэринэн, дьыл оҕуһун таһырдьа сылыйдаҕына тостон түһэр муоһа (бастакыта – тохсунньу 31, иккиһэ – олунньу 12 күнүгэр, онтон ыла саас кэлбитинэн ааҕыллар). ☉ По поверью якутов: рога мифического быка, которые с приходом весны отпадают (первый – 31 января, второй – 12 февраля, что обычно предвещает начало весны)
Дьыл оҕуһун муоһа булгу тоҥоору гынан ыксаан, бүгүн былыттаах күнү айбыт. М. Доҕордуурап
Кыычыкын оҕуһун баһа (буол) буоллаҕа көр бас II. Аата, Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй. Луо бээгэй оҕус фольк. — олоҥхоҕо этиллэринэн кыра, бээгэй оҕус. ☉ Бык-коротыш
[Өһөх Харбыыр] Айаҕынан аччаан …… Луо бээгэй оҕустарын Кута-куора ынахтарын Кудуга туолбакка Хомуйан сиэн Хойутаатаҕа буолуо. П. Ойуунускай. Оҕус иччитэ (буол) эргэр. — от үлэтигэр оҕуһу сатаан салайан илдьэ сылдьар буол (уол оҕо туһунан). ☉ Достичь зрелости для погона быков при перевозке копен во время стогования сена (о мальчике). Былыр эһэлэрэ оҕус иччитэ буола сылдьыбыттаах. Оҕус тириитин иккитэ сүлүллүбэт (сүлбэттэр) — айылҕатыттан биирдэ эрэ оҥоһуллар. ☉ соотв. с быка шкуру дважды не сдирают. Оҕус тириитэ иккитэ сүлүллүбэт диэн мээнэҕэ эппэттэр. Оҕус үрдүгэр ойуу-бичик ас (аспыт) — тоҕооһо суох кэмҥэ тугу эмэ оҥор. ☉ Делать что-л. не к месту и не ко времени. Бу да киһи оҕус үрдүгэр ойуу аспыт диэбиккэ дылы, уу тоҥмутун кэннэ кустуу бараары гынаҕын дуо? Оҕуһу муоһуттан харбаа (ыл) калька. — туох эмэ (хол., үлэ) сүнньүн булан, халбаҥнаппакка салҕаан бар, салай. ☉ Брать быка за рога
Оҕуһу муоһуттан харбаабыт ордук буолара буолуо. Окко суулаатахха оҕус сытырҕаабат (киһитэ, дьоно) көр дьон. Аһын, харыһый даа, окко суулаатахха оҕус сытырҕалаабат дьонобут. Амма Аччыгыйа. Ооҕуй оҕус бадараанныыр <дойдута> — олус кутаҥнас, туох барыта тимирэр (дойдута). ☉ Очень болотистый, топкий (о бездонной трясине — букв. [место,] где даже паук увязает)
Ооҕуй оҕус бадараанныыр Оҕуруктаах уот дьэбэрэтэ. П. Ойуунускай
Иһирик ойуурдары сыыйаллара, ооҕуй оҕус бадараанныыр куталарын оломнууллара. И. Данилов. Оонньообута оҕус буолла кэпс. — атын, тиэрэ өттүнэн буолан таҕыста (аахайбатаҕыттан, сэрэҕэ суоҕуттан). ☉ соотв. шутка боком вышла, доигрался
Оонньообуппут хаһан эрэ оҕус буолан тахсыа эбээт. Амма Аччыгыйа
Оонньообуттара оҕус буолан тахсыбыт быһыылаах. Н. Босиков
Аны онтон сылтаан, оонньообута оҕус буолан, арахсан хааллыннар. С. Никифоров
◊ Ала оҕус — ойоҕосторо үрүҥ эбэтэр курдуу үрүҥ өҥнөөх оҕус. ☉ Полосатый бык (в белую полоску поперёк туловища)
Ала оҕуспут аҥаар муоһа салдьыгыр. А. Софронов
Мин балтыбыныын олорор күөлбүт уҥуоруттан ала оҕуспутунан от тиэйэ бараары букунаһа сырыттыбыт. Т. Сметанин
Ала оҕуһун туора миинэн Алаастан отун тиэнэр. С. Васильев
Ат оҕус көр ат II. Таһынааҕы далга аҕыйах борооску уонна Ураанай диэн күрдьүгэс эриэн ат оҕус тураллар. Н. Лугинов
Ол ат оҕуһун кыһыннары-сайыннары миинэр миҥэ, көлүнэр көлө оҥосторо. И. Гоголев. Атыыр оҕус — аттамматах оҕус. ☉ Невыхолощенный бык, бык-самец
Атыыр оҕус көхсүн түгэҕиттэн айаатыыра дөрүн-дөрүн лаҥкыныыр. Софр. Данилов
Тиэргэҥҥэ сүөһү бөҕө аалыҥнас, атыыр оҕус мөҥүрээн лоҥкунуур, суостаахтык айаатаан ылаттыыр. М. Доҕордуурап
Алталаах-сэттэлээх күөх эбириэн атыыр оҕуһу өлөрдүлэр. Эрилик Эристиин. Дьиикэй оҕус палеонт. — айылҕаҕа көҥүл сылдьар боруода оҕус. ☉ Дикий бык, тур. Арҕаа Европаҕа уонна нуучча сиригэр дьиикэй оҕус — туур элбэхтик тарҕана сылдьыбыта. ЭБЭДьА
Кунан оҕус — кунан диэн курдук. Сандаарыкы эбэ хотун Кунан оҕус саҕа Дэриэспэ таас тибиилэннэ. П. Ойуунускай
Кунан оҕус моонньун түүтүнэн тордуйа иһигэр уйа оҥордулар. Н. Павлов. Кэйиик оҕус — кэйэр кыдьыктаах оҕус. ☉ Бодливый бык
Кэйиик оҕустан, ытырыык ыттан куттаммаппын. И. Гоголев. Оҕус борооску — кыһыҥҥыга тиийбит (сааһын туола илик) оҕус сүөһү. ☉ Не достигший года бычок (ещё не перезимовавший)
Оҕус борооскугун быйыл тиҥэһэҕэ киирэр оҕус сыанатынан аахсыллыа. А. Софронов
Сороҕор оҕус борооску Суолун бүөлээн сордооччу. Болот Боотур. Оҕус көхө тут. — дьиэ тулааһынын үрдүнэн сыттыктыы угуллар иккилии муостаах сүрүн өһүөҕэ уйук буолар мас, бэрэбинэ. ☉ Балки, служащие основной опорой матицам, потолочным балкам
Оҕус көхөнү билигин кытыы оройуоннарга билбэттэрэ буолуо. Багдарыын Сүлбэ. Оҕус мас (өһүө) тут. — биир эбэтэр хас да өһүөнү өйүүр гына, туора түһэриллэр өһүө. ☉ Потолочная балка, служащая для скрепления нескольких поперечных балок, матица. Тойон өһүөнү таһынан оҕус өһүө диэн баар. «Саха с.». Оҕус сордоҥ түөлбэ. — улахан сордоҥ. ☉ Крупная щука. Оҕус сордоҥ биирдэ эмэ түбэһээччи. Оҕус тардыыта кэпс. — оҕус биир сырыыга муҥутаан уйар, тардар таһаҕаһа. ☉ Гружёный воз, который быку по силам утащить за один раз
Эти, арыыны, туораах бурдугу, үүтү-сүөгэйи биир оҕус тардыытын Сэргэй кунаныгар нэһиилэ ньохчоччу состорон аҕалбыта. Далан. Оҕус тыһаҕас — кыстаабыт, биирин туолбут оҕус сүөһү. ☉ Годовалый бычок
Аҕаа, ол кэриэтэ хара оҕус тыһаҕаһы өлөрүҥ. А. Софронов
Ооҕуй оҕус — ооҕуй диэн курдук. Кини эмиэ элбэх баҕайы ооҕуй оҕуһу мунньан аҕалла. Н. Тарабукин. Саадьаҕай оҕус — сиһин устунан лаппа биллэр үрүҥнээх оҕус сүөһү. ☉ Бык, выделяющийся белой (или светлой) полосой вдоль хребта
Саадьаҕай оҕуһу булгутан Тыраахтар уруулун туппуппут. П. Тобуруокап
Баһыыкка оҕонньор саадьаҕай оҕуһун миинэн мас тиэйэн иһэр эбит. Бэс Дьарааһын. Тиҥэһэ оҕус — үһүгэр сылдьар оҕус сүөһү. ☉ Трёхгодовалый бык
Тиҥэһэ оҕустара ууга түһэн өлбүт. Р. Кулаковскай
Тымныы оҕуһа — дьыл оҕуһа диэн курдук (көр дьыл). Икки ураа муостаах тымныы оҕуһа диэн баар үһү. Саха фольк. Уу оҕуһа — 1) мааман диэн курдук. Үбүлүөйүгэр уу оҕуһун муоһуттан оҥоһуллубут суруйар тэрили бэлэхтээбиттэрэ. Суорун Омоллоон
[Музейга] уу оҕуһун дьардьамата, көтөр-сүүрэр кырамталара, онтон да атын экспонаттар бэлэх киирбиттэрэ. П. Филиппов
Мин тимир чуумпурдаах сылдьан уу оҕуһун муоһун мэлдьи көрдүүр идэлээхпин. С. Ефремов; 2) кэпс. аҥыр диэн курдук
Ханна эрэ уу оҕуһа мөҥүрээн лүҥкүнэтэр. Н. Лугинов
Ону оҕолор итэҕэйэллэр Уу оҕуһа мөҥүрүүр дииллэр. Болот Боотур
Санаан, өйдөөн ааһабын Сааскы кэрэ киэһэни Улахан күөл саҕатыгар Уу оҕуһа мөҥүрүүрүн. С. Васильев
др.-тюрк., тюрк. өкүз, өгүз