м. саахыматчыт.

аат. Дуобат оонньооччу. ☉ Игрок в шашки, шашист
Кини бэйэтэ бэрт дуобатчыт уонна саахыматчыт быһыылааҕа. Суорун Омоллоон
Пуд Ильич - үтүөкэн саахыматчыт, дуобатчыт. Далан
Кирилл Васильевич хаарты, саахымат диэни билиммэт, ортоһуор дуобатчыт. И. Гоголев

ситис диэнтэн төхт
көрүҥ. Иккиэн өрөспүүбүлүкэ уонна Дьокуускай куорат күрэхтэһиилэригэр үгүстүк кыттан, дьоһун түмүгү ситиһитэлээбит күүстээх саахыматчыттар буолаллар. «ХС»

таҥнар I диэнтэн холб. туһ. [Бакыыһа кинээс:] Эн биһикки урут сүбэлэспиппит курдук барыта
[Бүөтүр чаччыына:] Сөп буоллаҕа дии. Ама, бэйэ бэйэбит таҥнарса туруохпут дуо? Эрилик Эристиин
Сэбиэскэй саахыматчыттар …… ситиһиилэринэн киэбирбэттэр, бэйэ бэйэлэрин таҥнарсыбаттар, кыайбыт дьоннорун күлүү-элэк оҥостубаттар. ПВН СБК

туохт., спорт. Волейбол, баскетбол оонньуутугар үөһэнэн көтөн иһэр мээчиги өрө ыстанан, икки илиигин өрө уунан мэһэйдээн тохтот. ☉ Блокировать (при игре в волейбол, баскетбол). Иннигэр турар киһи блоктуохтаах
△ Саахымакка, дуобакка утарылаһааччыгын бүөлүү хаамп. ☉ Делать блокирующий ход (при игре в шахматы, шашки). Саахыматчыт блоктууру сатыыр буолуохтаах

1. көмүскэн диэнтэн хай. аата. Бэйэни көмүскэнии. Буруйдааччыттан көмүскэнии. Салгынтан саба түһүүттэн көмүскэнии. — Бу ыалга хоп-сип, дьону одуулааһын дьаата иҥпит. Онтукалара көмүскэнии биир орудиетыгар кубулуйбут. ЧКС ОИиСТ
2. спорт. Утарылаһааччы атаакалыырыттан көмүскэнэр ньыманы туттуу. ☉ Защита
   Үйэлээх сааһыгар сөбүлээн оонньуур «Кукуев сиэртибэтигэр» сөптөөх көмүскэниини булбатаҕа. НСС ОоО
   Нуучча улуу саахыматчыта ырыппыт дебюта билигин «Петров көмүскэниитэ», биитэр «нуучча партията» диэн ааттанар. ПВН СБК

даҕ. Тэҥ эрийсиилээх, илин-кэлин түсүһүүлээх, киирсиилээх, тыҥааһыннаах (хол., күрэс былдьаһыыга). ☉ Напряжённый, захватывающий (напр., о равном соперничестве в состязании). Күннүк Уурастыырап — саахыматчыт бэрдэ, куорат уонна өрөспүүбүлүкэ таһымынан саахымат улахан хатыһыылаах күрэхтэһиилэригэр кыттыбыт, бириистээх миэстэни ылсыбыт киһи. «ХС»
Саамай хатыһыылаах сүүрүү эр дьоҥҥо буолла. «Кыым»
Кини [оҕус] чахчы-бааччы күүстээх, хатыһыылаах, кимиилээх киирсиилээх буолан, хара тыа аатырбыт адьырҕатын боҕутуннарбыт буолуохтаах. ПАК АаТХ

туохт.
1. Туох эмэ кытаанаҕы баһыйа быс, алдьат (ордук биилээҕи этэргэ). ☉ Разделять на части, отделять от целого чем-л. острым, резать
Эрбиибит хоппот. Кытаанаҕы тииһим хоппот. СТБКТ. Ээ, бу тааспыт тугу да хоппот буолбут, бурдукпун барытын куруппалатан кэбистим. Амма Аччыгыйа
2. Туох эмэ (хол., буулдьа) тугу эмэ дьөлө көтөн эбэтэр өтөн курдары аас. ☉ Пробивать что-л. насквозь, проникать внутрь чего-л.
Отууларын хотон, Олус тоҥон, отонньуттар Ойон туран, кутааларын Уотун эбэн булкустулар. Күннүк Уурастыырап. Дьиэбитин ардах хотон эрэр. Мээнэ буулдьа хоппот эркинэ. СТБКТ
3. Туохха эмэ кими, тугу эмэ баһый, кыай. ☉ Одерживать победу над кемчем-л. в чём-л., одолевать кого-что-л., выигрывать у кого-л. [Ньукулай оҕонньор:] Сэмэнэп дьоппуон сэриитин ылан, соҕуруу дойдуну улаханнык хотон, Бодойбоҕо чугаһаан иһэр үһү. Күндэ
Бу кэлин сылларга институт саахыматчыттара наар хотор буолан иһэллэр. «Кыым»
4. көсп. Киһини итэҕэһинэн-быһаҕаһынан, сыыһатынан киирэн, кыайа-хото саҥар. ☉ Обругать кого-л.
Сотору соҕуһунан мунньах аһылынна. Кэмэндээн Баскыырабы дьахталлар хоттулар, ыксалыгар тириттэ. Амма Аччыгыйа
Туох үлүгэрэй, күн аайы бүгүҥҥү курдук этиспэттэр ини. Бүгүн баҕас Маайа Настааны улаханнык хотто быһыылаах. В. Гольдеров
♦ Өйө хоппот көр өй
Бу хаһан бардьоҥҥо дьоллоох олох күнэ тахсыах бэйэтэй?! Санаатахпына санаам тиийбэт, өйдөөтөхпүнэ өйүм хоппот. Суорун Омоллоон
Ол-бу фантастическай бырайыагынан эбэтэр бэйэм өйүм хоппот дьыалатынан дьарыктаммаппын. Г. Угаров
ср. др.-тюрк. ходы ‘сильный’, ход ‘класть, оставить; бросить’

I
туохт.
1. Бэйэ-бэйэҕэр эрилин, иилиһин. ☉ Спутаться, перепутаться, сплестись (напр., о нитках)
Араадьыйа боробулуохалара хатыспытын ураҕас маһынан араара сылдьан, сиһин этэ быһынна. С. Тарасов
Турахин, уҥуоҕа салыбырыы-салыбырыы, Бурхалейтан тардыһан хатыспытынан туран кэллэ. Эрилик Эристиин
Таастыганнар тиэрбэстэрэ бары биир кээмэйдээх буолаллар, оччоҕо бэйэ-бэйэлэриниин хатыспаттар. Хомус Уйбаан
Көлүүр ыттара …… тыһы ыт кэнниттэн ыстанабыт диэн быаларыгар хатыһаллар. В. Санги (тылб.)
2. көсп. Кими, тугу эмэ кытта тэҥҥэ, бииргэ, араа-бараа буол. ☉ Быть вместе, идти рядом, находиться в единстве (по жизни), соединяться
Володялаах Гоша оҕо эрдэхтэриттэн тэҥҥэ хатыспыт дьон. Н. Лугинов
Үлэ-үөрэх тэҥҥэ хатыһан сиэттистилэр. М. Доҕордуурап
Сытыы тыал, сыыдам сырыы бииргэ хатыстылар. И. Данилов
3. көсп. Кими, тугу эмэ кытта киирис, күрэс былдьас. ☉ Состязаться, тягаться, сцепляться с кем-л.
Араас күчүмэҕэйдэри кытта хатыһан, бу маннык кыайыыга кэллибит. Л. Габышев
Биһиги, сахалар, төрүт өбүгэлэрбит тыйыс айылҕа араас эриирдэрин-мускуурдарын кытары хатыһан үөскээтэхтэрэ. С. Никифоров
Бэрт өр сүүрүктүүн хатыһан, ийэ-хара көлөһүнэ сарт түһэн, Оппоос адьас ыксаабытын кэннэ кытыл чугаһаатар чугаһаан истэ. «ХС»
Эдэр саахыматчыттар Игорь Бутаков, Кеша Малышев, Таня Пахомова кырдьаҕас оонньооччулардыын тэҥҥэ хатыстылар. «Кыым»
4. көсп. Кими эмэ кытта туохха эмэ киирис, этис. ☉ Ссориться, спорить с кем-л., придираться, цепляться к кому-л. [Сыҕаайап] харса суоҕар түһэн, бэйэтэ ыйыталаһар, баайсар, хатыһар. Амма Аччыгыйа
Таракаанап завуч буолаат, Андрей Кузьмиһы кытта хатыһан турда. Далан
Дьиэлээх киһи …… үлэтигэр кини кыр өстөөҕө, өр сыллаахтан хатыспыт, эрийсибит, үҥсүбүт-харсыбыт киһитэ. Н. Габышев
◊ Хатыһан туран — дьаныардаахтык, дьүккүөрдээхтик. ☉ Упорно, усердно
Андрей Наумов уонна Федя Фёдоров күнү быһа хатыһан туран саахыматтаан тахсаллар. А. Бэрияк
Аҕам айылҕаны олус билэр, хатыһан туран үөрэтэр. В. Бианки (тылб.). Хатыһа өһүө — дьиэ үрдэ тутулуктаах, бөҕө буоллун диэн туора ууруллар өһүө. ☉ Потолочная балка, укладываемая поперёк для прочности и долговечности строения
Аҕыс миэтэрэ усталаах өһүө кэдэйбэккэ эрэ хотон үрдүн, даҥын, түһэр хаары-ардаҕы хайдах уйуой? Дьэ, ол иһин булан ыллыбыт эбээт биһиги хатыһа өһүөнү. В. Яковлев
Тэлээтинньик көҥдөйө ыанньык хотонун көҥдөйүгэр маарыннатан, хатыһа өһүөлээх оҥоһуллар. СГК ТҮЧ
II
1. аат. Сүөһү тириититтэн тэлэн оҥоһуллубут быа (үксүгэр хатыллыбыт). ☉ Кожаная верёвка, верёвка из полос кожи скота (обычно плетёная)
Хатыс тиийбэт хаһаланан, Дьирим тиийбэт дьилбэктэнэн, Холум тиийбэт хоҥнуоланан, Күндү-үтүө көрүҥнэнэн …… Күн сиригэр үөскээбитим. С. Зверев
Милиционердар Чорууну ороҥҥо бүк баттаатылар, көхөҕө ыйанан турар хатыһынан кэдэрги кэлгийдилэр. И. Гоголев
Тирииттэн тэлиллибит хатыстары, сиэлтэн өрүллүбүт көнтөстөрү салҕаталаан, балай да уһун быа оҥордо. И. Никифоров
2. даҕ. суолт. Тирии, тирииттэн тэлиллэн оҥоһуллубут. ☉ Кожаный, скрученный, сплетённый из кожаных полос
Сыалдьалаан, мутугун солоон, чыпчаалын быһан баран, хатыс өтүүнэн быалаан Сиидэр …… таһаҕасчыт атынан бу манна ньылбы состорон киллэрбиттэрэ. Н. Лугинов
Киргиэлэй дьэ наҕылыйан, хатыс курун сүөрүннэ. И. Никифоров
Оҕус бурҕалдьытын хатыс быанан кэлгийэллэр. КИИ СТ-2
♦ Хатыс (хатыстыы) ууннар (уун) кэпс. — аккынан олус түргэнник (сыһыллан иһэр хатыс уунуор диэри) сүүрт (сүүр). ☉ Мчать, мчаться во весь опор
Кинээс Өлүөскэтэ бандьыыттарга атынан хатыс ууннара турбут. И. Никифоров
Аттарын үрдүгэр түһэн үс аҥыы хатыстыы ууннардылар. Ф. Постников
Аттар хатыстыы ууннулар Харса суох сүүрүүгэ. Э. Багрицкай (тылб.)
◊ Хатыс устата — биир хаамыы, хардыы устата. ☉ Близкое расстояние, равное одному шагу (букв. длина ремня-повода)
Тэһиин да устата Тэйсэр диэни билбэтэх, Хатыс да устата Хаһан даҕаны Хаалса түспэтэх Атастыылар ити курдук Арахсаллар соһуччутук. М. Ефимов

аат.
1. Киһи олорор көп этэ; сүөһү, кыыл кутуругун төрдүн тулатынааҕы сымнаҕас, көп этэ. ☉ Задняя часть тела человека ниже спины, задница, зад; задняя часть туловища у животных
Эмэһэлэрэ ибили таһыллыбыт, кыайан олорбот буолбут бааһынайдары кытта миигин олордон кэбистилэр. П. Ойуунускай
Уу чоккурас буолбут тыбыс-тымныы эттээх уолун ыга кууһан көтөҕөн ылла уонна хаста да эмэһэҕэ охсуолаамахтаата. Н. Лугинов
[Эһэ] кэлэн тиити өрө сулаамахтаан көрдө да, Түргэн [ыт аата] биир кэм түһэ турар буолан, тахсыбата. Инньэ гынан, эһэ эмэһэтин тиит төрдүгэр анньан баран олордо. Суорун Омоллоон
Кини [Сунтаар быһыйа Кырылыап] куобаҕы саата суох ситэн ылан эмэһэҕэ дэлби тэбэн өлөрөрө үһү. ВНЕ НЭНь
2. кэпс. Туох эмэ кэтит түгэҕэ, олоҕо, тэллэҕэ. ☉ Расширяющееся, раздающееся к низу основание, нижняя часть чего-л. (напр., кочки). Бугулуҥ эмэһэтин үчүгэйдик харбаа
□ [Оҕо хотой] силлиэлиин-холоруктуун сир ийэ үрдүгэр сипсийэн [түспүтүгэр] …… эт эттиирдэрэ эмэһэтинэн лигийэн эккирээтэ. Эрилик Эристиин
«Сылгы» диэн улахан, нэлээ күөллэр кытыыларыгар лэбин от олохторо (төгүрүк, кыра) намыһах, кэтит эмэһэлээх дулҕалар үөскээбиттэрин ааттыыллар. «ХС»
3. кэпс. Сорох тыллары кытта ситимнэстэҕинэ, үөхсүү суолтатын ылынар. ☉ В сочетании с некоторыми словами приобретает бранное значение
Кэлтэгэй эмэһэ. ПЭК СЯЯ
Эн, бадаҕа, ити аптаныамыйа амньыыстыйатын итэҕэйэн, киирэн биэрээри, эмэһэ сирэйдэнэн олороҕун быһыылаах. Суорун Омоллоон
Ээ, күл эмэһэ, бэҕэһээҥҥи саах үөнэ, хаһан ол мин баттаан-атаҕастаан олорбуппун көрдүҥ? Күндэ
♦ Бөрө эмэһэтэ көр бөрө. Ол туһунан Балаайа эмээхсиҥҥэ, бөрө эмэһэтигэр, кэпсээмэ
□ Ээ, бөрө эмэһэтэ, күөртэҥнээмэ! ПЭК СЯЯ
Муҥур эмэһэтинэн буору хаһар көр муҥур I. Муҥур эмэһэҕинэн Буору хаһан Муҥутуу олордоххуна …… Түөкүн Манчаары Кэлэн барыбытын Кэнэҕэс кэпсээн оҥостоор! Эрилик Эристиин. Ыарахан (ыар) эмэһэҕин хоҥнор — ыарырҕаатаргын, сүрэҕэлдьээтэргин даҕаны, син туран бар, тугу эмэ гын. ☉ С трудом, неохотно, но всё же приниматься за что-л., идти на что-л. (букв. оторви свой тяжёлый зад) [Күкүр Уус:] Тукаам, Бииктэр, эйиэхэ бараары гыммытым, сүбэлэтэ
[Бииктэр:] Ол туох буолан ыар эмэһэҕин хоҥнордуҥ, улуу Уус улуутуйан олорумунаҕын. Суорун Омоллоон. Ыарахан (ыар) эмэһэлээх — онно-манна барарын-кэлэрин наһаа ыарырҕатар, сүрэҕэлдьиир. ☉ соотв. тяжёл на подъём (букв. у него тяжёлый зад)
От кэбиһиитигэр аара баран иһэн Бүөтүргүтүн ылан бардаргыт абыраныа этигит да, ол киһигит ыарахан эмэһэлээх, хайыыра буолла. «Кыым». Эбиитин эмэһэҕэ тэп кэпс. — куһаҕан үөһэ өссө куһаҕаны оҥор. ☉ Добить уже побеждённого, обидеть обиженного (букв. вдобавок в задницу пнуть)
Ити кэнниттэн эбиитин эмэһэҕэ тэп диэбиккэ дылы, Тоҕус толугурдаах торбоһун Ньоҕоҕун, дьэбэрэтин Тобугун хараҕар диэри кэспит Дьахтар киһи чанчарыга Дьаардаах хотонуттан Тахсан кэллэ. Саха фольк. Сөбүн мөхпүттэрэ. Эбиитин эмэһэҕэ тэбэн, аны быыгабар биэрбиттэр үһү. НАГ ЯРФС II. Эмэһэ быһаҕас кэпс. — киэбирэн киһиргиир киһи. ☉ Чванливый хвастун
Ол киһи, эмэһэ быһаҕас, кэпсээнэ диэн. НАГ ЯРФС II. Эмэһэҕэ тэбилин кэпс. — хантан эмэ куотарга, суох буола охсорго күһэлин, үүрүлүн. ☉ соотв. коленом под зад (получить)
Томскайга тиийбиппит кэннэ, аҕыйах хонон баран, эсердэр бырабыыталыстыбалара — «Директория» — эмэһэҕэ тэбиллибитэ. П. Ойуунускай. Эмэһэлиин көҥдөй кэпс., күл.-ооннь. — уһаат иһигэр саҥарар курдук улахан, дуорааннаах, сөҥ куоластаах (ордук оҕону күлэн этэргэ). ☉ Обладающий громким звучным голосом (обычно о детях; букв. у него зад полый)
Кыратын көрүмэ, эмэһэлиин көҥдөй. НАГ ЯРФС II. Эмэһэтигэр бүк киирдэ кэпс. — тугу гыныан билбэт гына олус куттанна, дьулайда. ☉ Перепугаться, перетрусить, не знать куда деваться от страха. Эмэһэтигэр муус купчуур киирбит элэк. — тугу гыныаххын билбэккэ, кыһалҕа кыһарыйан эрэ көдьүүһэ суох түбүгүрэн таҕыс. ☉ Суетиться, не знать, за что браться, будучи подгоняемым большой нуждой (букв. в его задницу воткнут ледяной купчуур)
<Эмэһэтигэр> чох кыбыллыбыт — көр кыбылын. [Күкүр Уус:] Сордоох, куттаҕаһа диэн кыыл! Дьэ үчүгэйдик чох кыбыллан сылдьар быһыылаах. Суорун Омоллоон. Эмэһэтин кирсэ быстыбыт кэпс. — бэйэтин туруору күүһүнэн киһиргиир. ☉ Хвастаться своей физической силой (букв. у него порвалась кольцеобразная мышца вокруг заднего прохода). Эмэһэтин тыаһыттан үргэр кэпс. — кыраттан да тымтар, өһүргэнэр. ☉ Оскорбляться, сильно обижаться на кого-л. из-за всякого пустяка (букв. пугается звука собственной задницы). Эмэһэтинэн ылла кэпс. — кими эмэ дьиҥ тулуурунан, дьүккүөрүнэн, өсөһүнэн кыайда (хол., дуобат, саахымат оонньуутугар). ☉ Добиваться чего-л. (напр., победы в чём-л.) исключительно своим упорством, терпением, усердием (букв. брать задницей)
Тэҥ баайыылаах саахыматчыттар этэ. Бүгүн баҕас эмэһэтинэн ылла. НАГ ЯРФС II. Эмэһэтиттэн кумах тохтор — бэйэтин үтүөтүн хайҕаа да хайҕаа буолар; киэптээн, киэбирэн киһиргиир. ☉ Самодовольно и кичливо говорить о своих достоинствах, хвастаться, бахвалиться (букв. с задницы его песок сыплется). Эмэһэтэ да билбэтэ кэпс. — туох эмэ буолбутун төрүт билбэккэ да, сэрэйбэккэ да хаалла. ☉ соотв. ни сном, ни духом (букв. даже задница не почуяла)
Хоноһолор кэлбиттэрин эмэһэтэ да билбэккэ утуйа сытта. НАГ ЯРФС II
◊ Саа эмэһэтэ — саа уоһа холбонор мас чааһа. ☉ Деревянная часть ружья, к которой прикрепляется ствол, ложа ружья
Тиэтэйэ-саарайа, саатын эмэһэтин өһүлэн баран, тимирин орон анныгар уурар. Суорун Омоллоон
(Саатын эмэһэтин олордор). Чэ, бэлэм. Бу баҕайы аны уот биэрбэтэ дуу? Суорун Омоллоон