хотолдьуй диэнтэн дьаһ
туһ. Алардаһа ылсыһаннар, аргыый аҕай сайгыччы, төбүрүөн түһүлгэни төрүттээн оһуохайдаан хотолдьуталлар. Айталыын. Оройуонтан кэлбит дэлэгээттэр Дьокуускай куорат пионердарын кытта бииргэ парааттаан хотолдьутан бараллар. «ББ»

даҕ. Кугас соҕус, кугаска маарынныыр. ☉ Рыжеватый
[А.И. Софронов] кубаҕайдыҥы ньолоҕор сирэйигэр субуруйбут уһун муннун аннынан кугастыҥы бытыктаах, сайгыччы көрбүт сырдык харахтаах. Амма Аччыгыйа
[Кыыс] самыытыгар тиийэ түспүт хойуу кугастыҥы суһуоҕа хардыытын ахсын икки биилигэр эйэҥэлии охсулунна. Л. Попов
Күрэҥсийэн эрэр кугастыҥы бытыга кырыаран хаалбыт. Н. Якутскай

аат. Православнай таҥара дьиэтин үлэһиттэрэ кэтэр уһун, киэҥ сиэхтээх, кыараҕас бииллээх таҥастара. ☉ Верхняя длинная одежда православного духовенства, с отрезной талией и длинными рукавами, ряса
Кумахтаах аҕабыыта Тихон Томпооһоп эрээсэтин киэҥ сиэҕин сайгыччы көтөҕөн, боччумнаахтык кириэстэннэ. В. Протодьяконов
Ол ыккардыгар, Куриль тиийэн күндү түүлээҕи аҕабыыт санныгар иилэ бырахпытыгар, эрээсэтин мөһүүрэтэ өлбөөдүйэргэ дылы гынна. С. Курилов (тылб.)

сыһ. Сүүрбэт, кэлбэт-барбат, хамсаабат гына ыксары, ыга (тут, баай уо. д. а.). ☉ Туго, крепко, плотно (держать, завязать и т. д.). Бобо тут. Куул айаҕын бобо баай. Былаатын бобо баанна
□ Ийэ кини илиитин икки сылаас илиилэринэн бобо тутан турда. Амма Аччыгыйа
Оҕотун көрөн, үөрүүтүттэн, бобо тутар күөмэйэ чөллөрүйдэ. А. Сыромятникова
[Өрүс] бобо ылан буойа-хаайа сыппыт дьаптал мууһун дьэ хоҥнорон, сайгыччы уста сытта. С. Федотов
◊ Бобо бэрдэр — соһуйан, өмүттэн эбэтэр олус долгуйан, күөмэйгин туох эрэ бүөлээбитин курдук, эмискэ саҥаҥ кыайан тахсыбат буолан ыл. ☉ Внезапно ощутить спазм или комок в горле (будучи ошеломленным или крайне взволнованным)
«Эһигини көрсөөрү...» — Маша үөрүүтүттэн бобо бэрдэрэн ситэ эппэтэ. А. Сыромятникова
Кэпсэтэр кыаҕым адьас суох — барытыттан бобо бэрдэрэн хааллым. П. Тобуруокап. Тэҥн. бөтө бэрдэр. Бобо тут — кыараҕас буолан ыга тута сырыт. ☉ Быть тесным, жать (об одежде). Бэргэһэтэ бобо тутар эбит. Бачыыҥкам бобо тутта

I
туохт. Сири хаһан ууну атын сиргэ ыыт, көһөр. ☉ Рыть канавы, траншеи для спуска воды из водоёмов
Онно былыр улуу күөл баарын нэһилиэк дьоно бүтүннүү мустан хороннор ааттаах ходуһаны таһаарбыттар. Амма Аччыгыйа
Чооруона тиэргэнин чалбаҕын хорон куурда оҕуста. У. Нуолур
[Сибэниэ чилиэннэрэ] кыһын ходуһаларыгар хаар типтэрэллэр, …… саас уу халыталлар уонна хороллор, массыына сылдьар сирин ыраастыыллар, отторун күрүөтүн курулууллар. «ХС»
II
даҕ. Түргэнник бүтүмтүө, баранымтыа (үксүгэр аһы этиллэр). ☉ Быстро расходующийся (о пище, продуктах). Паачыкалаах чэй ордук хор, бараммыта эрэ баар буолар
□ Хор ас. ЯРС
ср. др.-тюрк. хор ‘убыток’
III
саҥа алл.
1. Сөҕүүнү дьиктиргээһини көрдөрөр. ☉ Выражает изумление, удивление говорящего (смотрящего)
Хор, ол курдук Өлүөнэ өрүһүм күн ортотун саҕана оттуун-мастыын күлэр, оонньуур! Суорун Омоллоон
Хор, куһаҕан, сут дьыл моҕотой киһиттэн куттаммат дииллэрэ кырдьык эбит буоллаҕа. И. Гоголев
«Хор, бу булчут киһи быһыыта», — дии-дии Николай Гаврильевич киһитин куһун ылан ыараҥнатта. П. Филиппов
2. Саҥарааччы үөрбүтүн көрдөрөр. ☉ Выражает радость говорящего
[Ыстапаан этин таһа сылдьан:] «Хор, бургунаспыттан алта буут тахсыыһык ээ, ама наадабын толунаа инибин», — диэн үөрэ санаата. А. Софронов
Хор, быраастар барахсаттар эмтииллэрэ үчүгэйэ бэрт буолан киһи оҥорон эрэллэр. М. Доҕордуурап
Хор, син элбэх чубукуну бултаатым. В. Тарабукин
3. Саҥарааччы уордайыытын, кыыһырыытын көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, гнев говорящего
«Хор, Бахсы тойон, кинээс, собус-соруйан баттаанүктээн туран, саас үйэ тухары олорон иитиллибит дойдубун күүһүнэн талаан, уоран хомуһун ходуйан бу кыһалҕалаах дьылга сукка ыытаары гынна, көмүскээ харыһый, көр-иһит!» — диидии талаҕынан туора-маары таһыйар. Саха фольк. Хор, үнүрүүн эһиги дьэҥдьиир оҥороргутугар биһиги уолбутун туоһунан киллэрбит этигит дии, ону бэйэтэ баҕатынан киирбитин курдук санаан, биир киэһэ киирэн наһаа саҥарда. М. Попов
IV
сыһыан тыл
1. Этэр санааны түмүктүүр дэгэттээх бэлиэтээһини, чиҥэтиини эбэтэр түмэн, түмүктээн этиини күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Указывает на степень достоверности сообщения, высказывания (вот ведь; вот, как видишь)
Хор, ити санаабын сайгыччы саҥаран, санаам саппаҕа сайҕанна. А. Софронов
Хор, уруккуну ытыктыыр, итэҕэли тутуһар, аныгылыы иитиигэ буорту буола илик кыыс эбит. Суорун Омоллоон
Хор, субу көтөр оннук өйдөөх буолар эбит. Н. Якутскай
Дьиҥнээх баттыгас хор, ол баар эбит. М. Доҕордуурап
2. Дууһа араас долгуйуутун (дьиктиргээһини үөрүүнү, сөбүлээһини, сөҕүүнү, курутуйууну, муҥатыйыыны, куттаныыны, киһиргээһини, астыныыны уо. д. а.) күүһүрдэри көрдөрөр. ☉ Выражает усиление различных модально-эмоциональных состояний говорящего (удивление, радость, одобрение, изумление, досада, сетование, испуг, хвастовство, удовлетворение и т. п.)
Хор, бу онтуката, ардахтаах дьыл буолан, син тахса сатаабыт эбит дии. Суорун Омоллоон
Хор, түҥэтиэх киһи кэллэ эбээт. П. Ойуунускай
Хор, билии итинник күүстээх! И. Данилов
Хор, син элбэх чубукуну бултаатым! Н. Тарабукин (тылб.)

I
1. даҕ.
1. Уһаты барар тугу эмэ быһа охсор. ☉ Расположенный поперёк чего-л., поперечный
Бөһүөлэк ойуур иһигэр тутуллуо. Икки уһаты уулуссалары уонна хас да туора уулуссалары солонуллуо. Н. Якутскай
Хотон баҕаналарын икки ардыларыгар саайыллыбыт туора маһы илиитин иминэн харбыалаһан булла. С. Никифоров
Бэһис уруокка Петруша дьэ ити эҥин араас уһаты, туора тардыылары, төгүрүктэри быһааран билэр буолта. ОЛ ПА
2. Сүрүн буолбакка, ойоҕос өттүгэр сытар, баар. ☉ Неглавный, находящийся в стороне, второстепенный
Даша …… Ананий түөһүгэр сибэккитин саба быраҕаат, туора суолунан сүүрэн тэлээрэ турда. М. Доҕордуурап
Сорох үүнээйилэри туора лабаанан ууһаталлар. КЗА АҮө
Туора үрэхтэр балыгынан баайдар. «Кыым»
3. көсп. Бэйэ киэнэ буолбатах атын, туохха эмэ тус сыһыана суох. ☉ Чужой, посторонний
Кини санаатыгар туора дойду ото-маһа маннык …… киһи этин сааһынан сайар сыта суохха дылы. Л. Попов
[Коля:] Биһиги үүппүт атын туора сыта, амтана суох буолуохтаах. С. Ефремов
Бэрэссэдээтэл миигин, туора сиртэн кэлбит киһи диэн, тоҥкурууннук көрсүбэтэ. А. Бэрияк
4. көсп. Сиэри таһынан, толоос, мөкү. ☉ Не соответствующий общепринятому порядку, дурной, плохой
Луодур туора быһыытын Дьоҥҥо сирэн туойабын. Күннүк Уурастыырап
[Октябрина:] Кэнчээри, аны уларыйан туора санаалар киирээйэллэр. М. Попов
Кырдьык, кини …… харахха быраҕыллар туора кэмэлдьитэ суох курдук. «Кыым»
2. аат суолт. Туох эмэ кэтитэ, кэтит өттө (тардыы сыһыар-х тут-лар). ☉ Размер в ширину, ширина, поперечник чего-л. (употр. в притяж. ф.)
Туората уон көстөөх, ортотугар туох да отомаһа суох чыыстай дойду эбит. Ньургун Боотур
Үрдүгэ, киэҥэ, туората Маннык диэхпин билбэтим. Саха фольк. Устата биллибэт, туората көстүбэт Улахан дойдуттан күн буолан күөрэйдин. Күннүк Уурастыырап
3. сыһ. суолт.
1. Уһаты буолбакка, туохха эмэ мииннэри, уһаты барар тугу эмэ быһа охсон. ☉ Поперёк, по ширине чего-л.
Иванов биир хайыһары ылан туора тута сытан, одуулаһан кыҥнаҥнаата. Амма Аччыгыйа
Саадьаҕай ат оҕуһу туора мииммит саха киһитэ сайгыччы хаамтаран иһэр. И. Гоголев
Бүлүүнү туора алта уон түөрт миэтэрэ үрдүктээх таас быһыт дьэндэйбит. И. Данилов
2. Атын сиргэ, киэр, тэйэ. ☉ Дальше от какого-л. места, в сторону, прочь
Мылахов Прохорыч оҕонньордуун, туора баран, тугу эрэ сибигинэһэн эрэллэр. Н. Лугинов
Лиэкэр Сеня, саалаах саллааты көрөөт, туора ойбутун бэйэтэ да билбэккэ хаалла. А. Сыромятникова
Кини бүгүн кинигэтин туора ууран баран, сахалыы кэтэх тардыстан, хоһун үрдүн одуулуу сытта. «ХС»
♦ Иһигэр туора муостаах киир- бит — олус күүскэ кыыһырбыт, абарбыт. ☉ соотв. (какая) муха укусила (букв. в него вселился поперечнорогий)
Куобах Бөтөҕөтө оҕонньор иһигэр туора муостаах киирэр, хааһы курдук үлтү бутуллан хаалар. Саха фольк. «Бүгүн эн искэр туох айылаах туора муостааҕа киирдэ?» — Лев Яковлевич, суоһурҕанан, саба саҥараары гыммыта. Р. Баҕатаайыскай
Күнүн туора охтуо дуо көр күн. Ама да киһитэ кини буоллар, күнүн туора охтуо дуо, сүрэ бэрт ини. Күөмэйигэр туох эрэ туора турда көр күөмэй I. Күөмэйигэр туох эрэ туора турбутунуу, харан хаалла. М. Доҕордуурап. Сыта (кэдэрги, сытыйа, туора) бай көр бай I. Ол дьон туора байан ааттарын билбэт буолбут сурахтаахтара. Туора быһыылан — кэдэрги майгылан, толоостук тутун, үгэс буолбут сиэри кэс. ☉ Проявлять грубость, грубо нарушать общепринятый порядок
Исидор мэниктиир диэни билбэт, туора быһыыланары букатын сөбүлээбэт. «ХС». Туора илиигэ киирбит — атын, туспа дьон дьаһалыгар, көрүүтүгэр сылдьар. ☉ соотв. попасть в чужие руки
Тулаайах оҕо буолан, Туора илиигэ киирэн, …… Уҥуоҕу көмүллээбитим. Н. Тарабукин. Туора көр — кими эмэ сөбүлээбэккэ, абааһы көрөн, атаҕастаа, туорат. ☉ Относиться к кому-л. с неприязнью, затирать, зажимать кого-л., косо смотреть на кого-л. [Бырдаахап:] Туома, эйигин олус туора көрбөт киһилэрэ буолуоҥ. Н. Неустроев
Куоратымсытан туора көрбөттөр. П. Аввакумов. Туора кул- гаах истибэтин диэн — атын киһи билбэтин-көрбөтүн курдук. ☉ Чтобы чужие, посторонние люди не узнали
Бечичев аргыый аҕай, туора кулгаах истибэтин диэн, сэрэнэн кэпсии турар. П. Филиппов. Туора сот — тугу эмэ суох оҥор, ылан кэбис. ☉ Вычёркивать, удалять, исключать что-л. Биһиги киһи биир итэҕэстээҕин көрдүбүт да, кинини куһаҕаҥҥа киллэрэн, туора сотон кэбиһэбит. Н. Лугинов
Арассыыйа саҥа ылыллыбыт Төрүт Сокуона ол Дуогабар сүрүн балаһыанньаларын туора соппута. Н. Борисов
Туора сыдьаан көр сыдьаан I. Туора сыдьааннары …… кытта охсуһууга сыра-сылба эһиннэ. Далан
Туора тот (уой, туол) — сыта (кэдэрги, сытыйа, туора) бай диэн курдук (көр бай I). Туора топпут, уһаты байбыт (өс ном.). Ол туора туолбут атыыһыттар даҕаны өрөбөлүүссүйэ буолуоҕуттан ыла кумуна туттар буолбуттара. А. Сыромятникова
Куома манна таах, туора уойа сыппыт ээ, быһыыта. Д. Таас. Туора тур (хаамп) — туохтан эмэ тэйиччи туттуна сырыт, туохха эмэ кыттыма, кыттыһыма. ☉ Стоять, держаться в стороне от чего-л., не принимать непосредственного участия в чём-л.
Доҕор тойон эрдэҕинэ Тоҥхойорго бэлэмнэр, Тохтуур күнэ кэллэҕинэ Туора хааман биэрэллэр. Күннүк Уурастыырап
Сымыраахап …… туой бары саҥаттан, бары саҕаланан эрэртэн туора хаамара. Т. Сметанин
Киһи ити үлүгэрдээх буолбутун кэннэ туора турар табыллыбат. «ХС». Туора түс — кимиэхэ, туохха эмэ мэһэйдэс, утарылас. ☉ Мешать кому-л., противодействовать, противиться чему-л.
Дьиҥэр, кэлээт даҕаны, Көкөккө бара сылдьар санаалаах этэ. Ону Сүөдэр Сүөдэрэп туора түспүтэ. Н. Босиков
Ийэлээх аҕата кыыстарын дьулуһуутун туора түспэтилэр, көҥүллээн үөрэххэ ыытан кэбистилэр. ПНИ АДХ. Туора харах — 1) фольк. остуоруйа кыыллара киһини ааттыыр тыллара. ☉ Название человека в речи животных — персонажей сказок
«Туора харахтан мин куттаныам дуо, хата, мин кинини сиэн аһылык оҥостобун», — диэн этэр эһэ. Саха ост. I
[Эһэ] биир Туора Харахтан мүччү көттүм ээ дии санаан истэҕинэ, иннигэр бу иккис Туора Харах турар. Далан; 2) атын киһи көрүүтэ, санаата. ☉ Взгляд со стороны. Туора харах булугас
□ Маннык санаа баһыйдаҕына, Елена Андреевна кэтит сүүһүн быһыта сүүрбүт биллэ-биллибэт сурааһыннар …… туора харахха чуолкайдык көстөргө дылылар. А. Данилов
Бэйэбит таҥаспыт эмиэ хараҥа, онон туора харахха ылбычча көстүбэт дьоммут. С. Никифоров
◊ Туора баппаҕай калька. — эһэ. ☉ Косолапый (медведь)
[Колобок — эһэҕэ:] Эн баҕас, туора баппаҕай, хантан миигин кыайан сиэтэҥий? ЗМП Х. Туора киһи (дьон) — бэйэ уруутааймаҕа буолбатах, атын төрүттээх-уустаах, туспа киһи. ☉ Посторонний, чужой человек
[Оҕолор] туора киһи киирбитин атыҥыраан, ийэлэрин тула үмүөрүһэн, …… оҥоччу көрөн турдулар. Н. Якутскай
Дьоллоох дьоннор туора дьон туох дии саныылларыгар кыһаммат буолаллар эбит. Л. Попов
Туора күрдьэх көр күрдьэх. Ыаллар тиэргэннэрин күрдьэн, туора күрдьэх тыаһа талырдыыра. Айталын. Туора муостаах кэпс. — ынах сүөһү. ☉ Крупный рогатый скот
Ойуур ортотугар олорбут мин дьоннорум Тура-тура туора муостаах туһа диэн Туруулаһан үлэлииллэрэ. «Чолбон». Туора салаа — салаа II 3 диэн курдук. Ол туора салаа үрэҕи батыс
ср. тув. доора ‘поперёк; поперечный’, алт. туура ‘ширина’, уйг. тоҕур ‘поперёк’
II
аат., хаарты. Үс хара сэбирдэҕинэн кириэстии ойууламмыт хаарты улууһа. ☉ Трефы (карточная масть)
Буугунай, чиэрбэ эбэтэр туора түстэҕинэ, кини [Балааҕыйа] үөрэ түһэр. Г. Угаров
Дөрүн-дөрүн сибигинэйэ былаастаан саҥарсаллар: «Хотуннар, сабабын, эйиэхэ түһэбин, туоралар, буугунайдар...». А. Куприн (тылб.)