Якутские буквы:

Якутский → Якутский

саймаархай

даҕ.
1. поэт. Сырдыгынан, сылааһынан сылаанньытар; сымнаҕас, чуумпу (хол., сайыҥҥы күн туһунан). ☉ Согревающий, ласкающий теплом и светом; безветренный, тихий (напр., о весеннем дне)
Көп сирэм сибэкки быыһыттан Күөрэгэй күөрэйэн хоһуйда, Саймаархай сайаҕас салгынтан Сааскыны уруйдуу тоһуйда. Күннүк Уурастыырап
Улам-улам сайыҥҥы саймаархай күннэр бүтэннэр, халлаан тымныйан, оту-маһы хамсатар суугунас тыаллаах күннэр буолбуттара. «ХС»
2. Киэҥ-дэлэй мэндээркэй, чуумпу. ☉ Растекающийся спокойной, тихой гладью (напр., о водной поверхности)
Модун мотуор …… баала, өрүс саймаархай иэнин тоҕута солоон, теплоход кутуругуттан тэйиччи үллэ-дэбилийэ истэ. Амма Аччыгыйа
Курулас кумахтаах хааларын Куулата эмпэрэ бүүрүктээх, Сайбайа кыыс оҕо хаамарын Санатар саймаархай сүүрүктээх. С. Тимофеев
3. Туох эрэ үчүгэйи күүтэр, инники кэлэрин үчүгэйинэн эрэ ыралыыр (хол., киһи санаатын туһунан). ☉ Предвкушающий, ожидающий что-л. приятное, светлое, радостное. Саха урааҥхай доҕотторум, Саламталаах санаалаах Сайаҕас ыччаппыт [С.А
Новгородов] Салыйда диэҥҥит, Салайбыт суолун Самнаран кэбиһимэҥ; Саймаархай санааҕытынан сайдар гына Салайан көрүҥ. А. Софронов
Тыраахтар сиҥнэрбит кырдала Быйаҥын киһиэхэ бэлэхтиир. Ол бэлэх арыылыы саһархай, Ол бэлэх сүөгэйдии мөлбөөркөй. Сайыҥҥы санаа да саймаархай, Үүтэ да, төрүөҕэ да төрөлкөй. Н. Босиков
4. Киһи иһигэр туохха эрэ улаханнык тартаран санаата саймаарарын, аралдьытарын көрдөрөр, этэр эбэтэр киһи санаатын оннук саймаардар. ☉ Рассеянный, отрешённый, отсутствующий (напр., о взгляде); грустный, навевающий тоску (напр., о песне)
Түргэн битиилээх уонна саймаархай холку ырыалар суксуруһа ылланаллар. Амма Аччыгыйа
Кини санаарҕаабыт саймаархай харахтарынан төһө да эйигин уун-утары көрөр курдук буоллар, дьиҥэ, эйигин көрөрө дуу, суоҕа дуу? Ч. Айтматов (тылб.)

Еще переводы:

далаар

далаар (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Биир тэҥник дайар курдук хамнан (хол., устарга, көтөргө). ☉ Плавно двигаться (плыть, лететь)
Таас хайа адаарын үрдүнэн далаарда Саймаархай салгын ыар харааба. И. Чаҕылҕан
2. көсп. Улаханнык биир күдьүс саҥар. ☉ Говорить монотонно и громко. Тэҥн. халаар

саймаархайдык

саймаархайдык (Якутский → Якутский)

сыһ. Тартарыылаах туох эрэ ис санааҕа саймааран, саймаарбыт быһыынан. ☉ Рассеянно, невнимательно, думая о своём
Тоня саймаархайдык эппиэттээтэ: «Суох, баҕар, Виктор мин саныырбынааҕар ордук чиэһинэй киһи буолуо». Н. Островскай (тылб.)

эймээркэй

эймээркэй (Якутский → Якутский)

даҕ. Биир кэм уһаантэнийэн иһиллэр, саймаархай (хол., ырыа). ☉ Протяжный (напр., о песне)
Максим тыа иһин диэки бардар баран истэ. Ол тухары эймээркэй ырыа-тойук кинини арыаллыы истэ. Софр. Данилов

чүөмчү

чүөмчү (Якутский → Якутский)

аат., үрд.
1. Туох эмэ үрдүк сайдыыта, ситиһиитэ. ☉ Положительный результат каких-л. усилий, высокое достижение кого-чего-л.
Билигин элэктэриичэстибэ Нэлэгэргэ үрдүк күүрүүлээх лииньийэнэн ЕЭС-тэн кэлэр. Ити барыта билиҥҥи олох хардыыта, кини чүөмчүтэ! Далан
Бэйэҥ билэҕин сүүрбэһис үйэ чүөмчүтүн. Г. Колесов
2. Туох эмэ салгыы үүнэн уларыйан, тупсан иһиитэ, сайдыы. ☉ Развитие, прогресс чего-л.
Анфиса дохсун олох киэҥ хардыытын, үрдүк чүөмчүтүн кытта тэҥҥэ олук уурсар. С. Федотов
Үүт тураҥ саймаархай санаалар… Үллэҥнии үөрдүһэр толкуйдар… Үйэлээх чүөмчүнү түстээннэр Үрүҥ күн килбиэнэ өҥнөөхтөр. Түһүлгэҕэ т. Үйэбит дьүккүөрдээх чүөмчүтүн Тибиилэр типпэттэр өрүүтүн. «ХС»

чыҥыс

чыҥыс (Якутский → Якутский)

даҕ., үрд. Сүрдээх, сүүнэ, модун (үксүгэр ханнык эмэ айылҕа көстүүтүн этэргэ). ☉ Внушительный, громадный, могучий (в основном о каких-л. природных явлениях)
Күрүлэс чыҥыс тыастардаах Сүллэр этиҥ сүллүүлээх, Сүүлэр былыт өрөгөйдөөх, Илигирэс ичигэстээх Ибир самыыр көлөһүннээх. С. Зверев
Бу, чыҥыс тымныы дойдутун Урааҥхай саха өбүгэм, Отуутун уотунан ититэн, Улахан мөҥүөн олоххо, Билиҥҥи көлүөнэ дьоннорго Бэлэмнээн кэбиспит эбит. Л. Попов
Биһиги киһибит иннигэр …… Чыҥкыныыр чыҥыс халлаан уола Чуҥкунуур Чуура бухатыыр Соҕотохто суодас гына түстэ. С. Васильев
◊ Чыҥыс Хаан миф. — былыргы саха итэҕэлинэн, киһи дьылҕатын, бүтүн олоҕун быһаарар таҥара. Аһыныгаһа суох, тыйыс, көрдөһүүнү-ааттаһыыны ылыммат диэн итэҕэйэллэрэ. ☉ По поверьям: одно из древних якутских божеств, является властителем рока и судьбы, отличается жестокостью, непреклонностью, беспощадным, неумолимым, твёрдым нравом
Чыҥыс Хаан ыйааҕа, Одун хаан оҥоруута (өс хоһ.). Одун хаан оҥоһуута Улаатан эрэр эбит, Чыҥыс Хаан ыйааҕа Ыксатан эрэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Чыҥыс Хаан ыйааҕыныы, Чыҥкынас тыалтан тыыннанан, Саймаархай салгынтан санааланан Саха урааҥхай барахсан …… Үгүс үйэлэргэ үөскээбитэ дэһэллэр. С. Зверев
ср. джаг. чиҥгиз ‘великий, сильный’

барбах

барбах (Якутский → Якутский)

I
1. даҕ. Бөрүкүтэ суох, үчүгэйэ суох, мөлтөх. ☉ Неважный, нехороший, посредственный
Барбах майгылаах, туора-тосту быһыылаах (өс хоһ.). Тибиилээх-тиһиктээх күннэргэ Тибийэн-табыйан тураммыт Баай дьон батталын барыахпыт, Барбах дьоннор барҕарыахпыт. П. Ойуунускай
Кини [Жюли] билигин олус барбах дьүһүннэннэ буолан баран, уруккум курдук үчүгэйбин, өссө ордук тубустум дии саныыра. Л. Толстой (тылб.)
2. аат суолт. Дьадаҥы, дьадаҥылар. ☉ Бедняк, бедняки
Холоон эрээри хоноһумсуйар, барбах эрээри маанымсыйар (өс хоһ.). Аар тойон аҕаттан айыллан Күн күбэй ийэттэн Барбахтары барҕардарга, Баттаммыттары быыһыырга, Биһиги дьолбут иһин Эн төрөөбүт эбиккин! С. Зверев
3. сыһ. суолт. Мөлтөхтүк, арыычча. ☉ Неважно, слабо, еле-еле
Таһырдьа хараҥа. Мастар, оҕуруоттар эҥиннэр барбах барыһан аҕай көстөллөр. Күндэ
Кутаа, маһа баранан, салгын хамсаатаҕына эрэ барбах кыламныы, күрэҥ күлүнэн бурҕаҥныы сытта. Софр. Данилов
Өһүөҕэ ыйаммыт лаампа өлбөөркөй сырдыга сайыҥҥы үрүҥ түүҥҥэ дьиэ иһин барбах сырдатар. А. Бэрияк
II
аат сыһыан т. Саҥарааччы сөбүлээбэт, сүөргүлүүр сыһыанын сымнаппыта буолан этэрин көрдөрөр. ☉ Выражает отрицательно-ироническое отношение говорящего (под видом смягчения высказываемого). Марска, барбах, табах тардан, Венераҕа – таарыйан Саха сорох поэттара Саймаархайгыт сүрэ бэрт. Күннүк Уурастыырап
Мин, барбах, киниэхэ сүгэһэрдьит эрэ этим. Суорун Омоллоон
Муҥар, дьиэбит иһэ кыйма курдук оҕо: барбах, ахсыалар эрэ! С. Федотов

илиилээх

илиилээх (Якутский → Якутский)

аат. Киһи. ☉ Человек
Илиилээх туппатах, саймаархай сандаа маҥан уу тараабыт субуруйар долгун суһуоххун алдьатта. П. Ойуунускай
Илиилээх эчэппэтэх, тыҥырахтаах тыыппатах айылҕа эбэ хотун барахсан айыллыбытынан турара. Далан
Илиилээххэ туттарбат Эрэһиинэ мээчигин Эркин үөһэ тэйитэн Эккирэстии сырытта. Р. Баҕатаайыскай
Суруксут киэнэ ааттааҕа, Илиилээх иннилээбэт буочардааҕа. Баал Хабырыыс
♦ Илиилээх оҥорбот - илиинэн күрэхтэһиигэ эбэтэр илии үлэтигэр адьас тулуппат. ☉ Намного превосходить кого-л. в силе, ловкости (в спорте, некоторых видах физического труда). Мас тардыһыыга миигин илиилээх оҥорбот. От охсууга илиилээх оҥорбот. Тэҥн. илиилээх-атахтаах оҥорбот. Илиилээхтэн иҥнэстимэ, ойоҕостоохтон охтума алгыс. - өстөөххүн кытта охсуһууга кыайтарар, хотторор диэни билимэ. ☉ Не знать поражения в схватке с врагом (букв. от имеющего руки не опрокинься, от имеющего ребра не падай). Илиилээхтэн иҥнэстибэтин, ойоҕостоохтон охтубатын, татаар тыллаах таба эппэтин, уоттаах харахтаах утары көрбөтүн... Саха фольк. Иллэҥ барбыт илиилээх фольк. - 1) элбэх иллэҥ үлэһиттээх. ☉ Имеющий в своем распоряжении много свободных (рабочих) рук; 2) охсуһар идэлээх, охсуһууга үөрүйэхтээх киһи. ☉ Дающий волю своим рукам; 3) баайын-дуолун, үбүн мээнэ, туһата суох ороскуоттуур, ыһар киһи. ☉ Напрасно, попусту (без расчета) тратящий свое имущество, деньги. Чэрдээх илиилээх - үлэһити, үлэлээн иитиллээччини хоһуйар эпиитэт. ☉ Эпитет, характеризующий трудового, рабочего человека
[Михаил:] Биллэн турар, Егор Егорович, чэрдээх илиилээхтэри көмүскээбэт, халыҥ баайын көмүскүүр. С. Ефремов
Ити сайын эрдэттэн ыла баартыйалаахтар мунньахтара, чэрдээх илиилээхтэр мунньахтара бэрт хойуутук сотору-сотору буолуталаабыттара. Р. Кулаковскай
Дьэргэл-дьэрэкээн талбата Чэрдээх илиинэн айыллыбыта. С. Васильев

иэй

иэй (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Ис искиттэн (этиҥхааныҥ өрүкүйүөр, долгуйуоххар диэри) манньыйан, көнньүөрэн кэл. ☉ Испытывать внутренний прилив радостного волнения, вдохновения, быть в отличном настроении
Саймаархай салгыннаах сандал саас маҥнайгы үтүөкэн, күндээрэр күөх халлааннаах күннэрин ким истиҥник эҕэрдэлии, ис сүрэҕиттэн иэйэ көрсүбэтий! С. Никифоров
Ол кырдьаҕас сылбырхай чэйи иһэн сырылата-сырылата бэркэ иэйэн аргыый сэһэргии олорбута. П. Филиппов
Күн киирэрин Джамиля ис иһиттэн иэйэн иһийэн туран көрбүтэ. Ч. Айтматов (тылб.)
2. Кимиэхэ эмэ доҕордуу, истиҥник, чугастык сыһыаннас. ☉ Быть дружески настроенным, расположенным к кому-л.
Буолар-буолбат баайсыынан, Муҥнаамаҥ даа киһини! Эрэннэххэ, иэйдэххэ Эр бэрдэ буолан тахсаарай! Л. Попов
Илииһинэй тылы эппэт, Идэҥ-халаҥ буолан, иэйбэт, Мэлдьи иҥин хаана сойбут, Мэлдьи дьэбин уоһуйбут. Күннүк Уурастыырап
3. Улаханнык саҥа таһааран айманан, ытаан сулан, онолуй. ☉ Громко, жалобно стенать, причитать
«Һуу! Өллүм да өллүм... абырааҥ... Ийэккээм, оҕотоо, өллүм... Аҕаккам оҕотоо, өллүм... Абытайбын да айыккабын... һуу!..» - диэн иэйбитинэн барда. П. Ойуунускай
[Оҕом Киэсэ] итинтэн аҕыйах хонон баран аҕата тиийэн кэлбитигэр, кини Дьаҕаарап кинээс оҕото буоларын уонна аҕатын кытта барсарын туһунан эппитигэр иэйиикээн иэйиитин иэйбитэ. Эрилик Эристиин
Эн иннигэр, ыар курус чааскар ытыы-соҥуу мин иэйбитим. А. Пушкин (тылб.)
4. поэт. Киһи дууһатын таарыйардык араастаан уларыйан дьиэрэй, дуорай, тыаһаа. ☉ Издавать волнующее звучание, звуки, берущие за душу, доходящие до самого сердца
Ойуур кэтэх томторугар Оҕо-уруу үҥкүүлүүрэ, Бастыҥ күүлэ кырыытыгар Байаан оонньоон иэйэрэ. С. Васильев
Абылаҥнаах төрөөбүт буорум, Эн миигин кэрэҕэ угуйаҕын, Нарыннык иэйэр хомуһум Дьикти ырыатыгар уһуйаҕын! Чэчир-76
Алыптардаах дорҕооттор Имэҥнээхтик иэйдилэр: Хаары хаһар тугуттар Илэ көстөн кэллилэр. Н. Калитин (тылб.)
ср. тюрк. сэв 'любить'

сааскы

сааскы (Якутский → Якутский)

  1. даҕ.
  2. Саас буолар, оҥоһуллар, туттуллар. ☉ Весенний. Сааскы кэм. Сааскы халлаан. Сааскы тыал. Сааскы ыһыы
    □ Сааскы киһи салбаммытынан, күһүҥҥү киһи күлбүтүнэн (өс ном.)
    Сааскы ылааҥы күн барахсан чэбдик салгына сайа кууста. Болот Боотур
    Төһө да сыралара эһиннэр, санааларын баҕатынан сааскы халаан уутун кэһэн айаннаабыттара. И. Данилов
  3. көсп., поэт. Киһи эдэр айар сааһынааҕы эбэтэр норуот олоҕун саҥалыы сайдыыта саҕаланар кэминээҕи. ☉ Относящийся к раннему периоду творческой деятельности человека или к этапу обновления жизни народа
    Ырыаһыт буолбут ыраатта. Ол сааскы омуннаах кэмҥэ Дууһабар айыы баҕата, Сүрэхпэр олох ырыата Муҥура суох элбэх этэ. С. Данилов
  4. аат суолт.
  5. көр саас III
  6. Көп сирэм сибэкки быыһыттан Күөрэгэй күөрэйэн хоһуйда, Саймаархай сайаҕас салгынтан Сааскыны уруйдуу тоһуйда. Күннүк Уурастыырап
    Хоту кыраай Хонон турбут курдук Сандаа маҥан Сааскыта эргийбит. С. Васильев
    Кыл сэлээппэлээх кырдьаҕастар быйыл, сааскыта хатааһыннаах буолан, от-бурдук бөрүкүтэ суох үүнүө диэн дьоһумсуйан олорон дьылҕалыыллар. В. Чиряев
  7. көсп., поэт. Киһи көҥүл, дьоллоох эдэр сааһа эбэтэр норуот олоҕор дьоллоох саҥа кэм. ☉ Счастливые юные годы в жизни человека; счастливое новое время в жизни народа
    Аан бастаан ыллаппыт, ытаппыт Умнубат бастакы тапталбыт, Бастакы ырыабыт ымыыта, Олохпут сааскыта — барыта Хаалбыт ол быдан сыллаахха Сэргэлээх иккитэ уопсайга. С. Данилов
    Иитиллэр эбэбит Элиэнэ иэнигэр Эриэккэс сааскыны эргиттиҥ, Үйэттэн үйэҕэ тилэри диэлийэр Үрдээбит өрөгөй чэчирин чэлгиттиҥ. Күннүк Уурастыырап
сайгыт

сайгыт (Якутский → Якутский)

  1. сайгый 3 диэнтэн дьаһ. туһ. Ардах кэнниттэн Арылхай маҥан күн, Сандаарыччы көрөн, Саймаархай сөрүүн салгыны Сайгытан барар, Синньэ күөх бырааны Сэргэхситэн биэрэр. С. Васильев. Сайаҕас сайыны Сайгыта туойаҕын, Санньыйбыт санааны саймаарда ыллыыгын. «ХС»
    2
    сайгый диэн курдук. Сайылык барахсан мэччирэҥэ нэлээрэн, күөлэ күндээрэн, тыата унааран, салгына сайгытан, эчи, үчүгэйин! П. Аввакумов
    Күндүтүөн сылаас чэй итиитэ Мин хааммар сайгытан киириитэ. В. Башарин
    [Аҕабыыт] Сэлээппэтин устан Кириэстэнэн сайгытар. Н. Некрасов (тылб.)
  2. Тугу эмэ ирэн-хорон уһуннук, тахсыылаахтык оҥор. ☉ Делать или исполнять что-л. размеренно, плавно, с чувством, увлечённо
    Бүөтүр Эбэ үрэҕэр от охсон сайгыта турар. П. Аввакумов
    Михаил Прокопьевич бэйэтин Тааттатын оһуохайын этэн сайгыппыта. И. Бочкарёв
    Онтон Туйаарыма аарыйатын Егорова толорон сайгытар. И. Эртюков
    [Дьиэлээх] Аны наҕыл тылынан Аргыый кэпсээн сайгытта, Ис-иһиттэн ылынан Иэйэн-куойан манньытта. А. Бродников
  3. поэт. Киһи санаатын манньыт, дуоһут. ☉ Доставлять удовольствие. Эн туойар тойугуҥ кутуллар хоһооно Сайаҕас санааны сааскылыы сайгытар. Күннүк Уурастыырап. Самнан биэрбэт Сахам тустууктара, Саргыбытын кэҥэтэн, Сайаҕас сүрэхпитин Сайгытан иһиҥ. Н. Босиков
    Саамал кымыс сайгыттын санаалары, көөнньүү кымыс көнньүөртүн көҕүстэри! Т. Сметанин