туохт., кэпс. Бөрүкүтэ суохтук, дьалаҕайдык эбэтэр албыннаан-түөкэйдээн тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Делать что-л. небрежно, недобросовестно, нечестно, обманным путём
Кини үс күн охсон судураайдаабыт отун Домна сыта-олоро сылдьан биир күн бүтэрдэ. А. Фёдоров
Ат сүүрдэн сакылаакка сүүйбүт баайын-дуолун хаартыга судураайдаан баран, илин үрэххэ тахсарыгар атын …… атыылаан кэбиспитэ. И. Федосеев
Онтон Тайҕаҕа эргинэн, дьонтон дьоҥҥо «уол буолан», оннук судураайдаан, араастаан эргийэнурбайан, байбыт. А. Сыромятникова

туохт.
1. Кимниин эмэ илин-кэлин түсүһэн сүүр. ☉ Бежать вместе с кем-л. (о нескольких бегущих)
Чэй, ас бэлэм буолуута оҕолор хантан эрэ сырсан аҕылаһан-мэҥилэһэн кэлбиттэрэ. Далан
Сорохтор ууну көрө Кэрэхтээх тумулга сырыстылар. М. Доҕордуурап
2. Куоталас, илин былдьас (хол., күрэхтэһиигэ). ☉ Состязаться с кем-л. (напр., в беге). Ыһыахха быһыйдар сырыстылар
□ Саас, биир ылааҥы күн, мин, сакылаакка сырсаммын, сабыс-саҥа тэтэрээти сүүйэн ыллым ээ! Амма Аччыгыйа
[Уоһук:] Мин бүгүн эһигини кытта сырсабын диэн хотуурбун дулҕаҕа тосту охсон кэбистим дии. Күндэ. [Холлоҕос — Дүлүҥҥэ:] Доҕоор, сырсыах эрэ сыыры таҥнары. Саха фольк.
3. Кими, тугу эмэ ситээри кэнниттэн эккирэт. ☉ Гнаться, пускаться в погоню за кем-л.
Туораах …… тыына быстыаҕынан ол киһини сырыста. Күндэ
Түүлээх Уллуҥах үөл тоһоҕону туппутунан, [Чүөчээски] кэнниттэн сырсар. Суорун Омоллоон
Дьон «түөкүнү» тута мээнэ сырса сатаабыттара да, тугу да булбатахтара. Н. Заболоцкай
4. көсп. Тугу эмэ ситиһэ сатаа, ону сыал оҥорон эккирэтис. ☉ Преследовать какую-л. цель
[Дьарааһын] Аҥаардас ахсааны сырсыһар Алдьатыы үлэтин хаалларбыт. П. Тобуруокап
[Кини] нуучча, аан дойду классиктарын айымньыларын ааҕыынан умсугуйбута, демократическай тыыннаах литератураны сырсан үөрэппитэ. П. Филиппов
Алмааһы көрдөөччүлэр ортолоругар уһун солкуобайы сырсан кэлбит дьон баарын илэ харахпынан көрбүтүм. ДФС КК
ср. ДТС йарыс ‘состязаться, бежать взапуски’, алт. дьарыш ‘состязаться в беге’, тув. чарыш, кирг. жарыс ‘бег взапуски’

I
туохт.
1. Сүүйсүүлээх оонньууга кыайтаран, кыайбыт киһиэхэ бэйэҥ туоххун эмэ туран биэр. ☉ Лишаться чего-л. в результате проигрыша, проигрывать что-л. в азартной игре
[Ньукулай] хаартылаабыта түүннээх күн буолбут үһү. Элбэх харчытын уонна атын сүүйтэрэн баран, аны сакылаат ууран оонньуу олорор дииллэр. А. Софронов
[Холлой] бүгүн Чолооску Сэмэн илэчиискэни көрсөн бырыылаан биэс сыарҕа оту сүүйтэрэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
[Харытыан уонна Маппыр] куруускаҕа уонна остуоска олбусолбу оонньоон, хас да ынахтарын, сылгыларын сүүйтэрэннэр, бэйэлэрэ кыһыы бөҕөҕө түһэ сылдьаллара. Л. Попов
2. Туохха эмэ (хол., дьыалабыай кэпсэтиигэ) кимиэхэ эмэ кыайтар, сабырыйтар. ☉ Терпеть неудачу в чём-л. (напр., в переговорах), проигрывать кому-л. в чём-л.
Арамаан Дьөгүөрэп аныгылыы киһи буолан кэлэр-барар, эргинэр. Ол гынан баран, кэпсэтиһиигэ кини куруук сүүйтэрэр. Амма Аччыгыйа
Дьэллик күһүн биирдэ, туохтан эрэ быалаһан мөккүһэбин диэн, үс көҕөнү сүүйтэрэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
△ Тугунан эмэ эргиниигэ, тугу эмэ эргитиигэ кимиэхэ эмэ албыннат. ☉ Быть, становиться заложником обмана в каком-л. совместном деле
Дьадаҥы киһи тугу булбутун сыыһын сүүйтэрэн кэбиһэр, онтон сылтаан баай хабалатыгар төлөрүйбэт ытарчаҕа ылларар. «Чолбон»
3. Туһата, барыһа суох, сүүйтэриилээх хаал. ☉ Оставаться в проигрыше. Сэмэн оскуолаттан сопхуоска көһөн улаханнык сүүйтэрдэ — хамнаһы аҕыйаҕы аахсар буолла
□ Дьиҥнээх кырдьыгы эһиги тутуспатыгыт
Кылбановскай дириэктэр буоларыттан обсерватория сүүйтэрэр эрэ. В. Яковлев
♦ Өйгүн сүүйтэр — 1) ким эмэ сабыдыалыгар оҕустар, кини санаатынан бар (хол., албыннатан). ☉ Оказаться под влиянием кого-л., подчиниться его воле и желаниям (напр., обманувшись)
Абам-сүптүм эбит!!! Өлөр быатыгар, Өйбүн бу ааргыга сүүйтэрэн, Суорума соруктаммыт Сорум эбит. П. Ойуунускай
Абааһы кыыһа аптаах диэбиккэ дылы, бэрт доҕор, эн киниэхэ да өйгүн сүүйтэрбитиҥ баар. Эрилик Эристиин; 2) туох эмэ буортулааҕынан, омсолооҕунан үлүһүй. ☉ Увлечься чем-л. дурным, предосудительным
Тугу да гыныан булумуна, өйүн арыгыга сүүйтэрэн сылдьар эрэйдээх диэн аһыныахтара суоҕа. А. Софронов
Уста Уйбаан ускултэскил сылдьар эдэр кулан сааһыгар, көмүс соноругар өйүн сүүйтэрэн, киһи олоҕо уһуга суох курдук саныыра. «ХС»
II
туохт. Улам иинэнхатан, дьүдьэйэн, улаханнык ыран бар (хол., ыарыыттан). ☉ Сильно худеть, сохнуть (напр., от болезни)
Оҕо улам сүүйтэрэн, эрдэтээҥҥи хаһыҥ хаарыйбыт хахыйаҕыныы, иинэн-сүтэн испитэ. «Чолбон»

I
туохт.
1. Туох эмэ сүүйүүлээх оонньууга кыайан барыстан, туохха эмэ тигис (хол., хаартыга оонньоон). ☉ Выигрывать в азартной игре (напр., в карты)
Уол хата тыксыылаах дьаатына диэн оонньууну булан уон биэс тыһыынчаны сүүйбүт, биир тыһыынча барыстаах буолбут. Саха фольк. «Бу сүүйбүппүн быһа охсон ылаары гынна эбээт», — диэн дьулайа саныы-саныы Мэхээлэ Доромооноп хаартытын мэтэйдээн киирэн барда. Күндэ
Кини ити түүлээҕи барытын былырыын дьонтон хаартынан сүүйэн ылбыта. С. Никифоров
2. Туохха эмэ (хол., күрэхтэһиигэ) кими эмэ кыайан таҕыс, сабырый. ☉ Выигрывать, одерживать верх над кем-л., побеждать кого-л. в чём-л. (напр., в состязании)
Саас, биир ылааҥы күн, мин, сакылаакка сырсаммын, киһибин сүүйэн ыллым ээ. Амма Аччыгыйа
Харалар иккис ньыкааларын сиэртибэлииллэр, ол оннугар фигураны сүүйэллэр эбэтэр кутталлаах атааканы оҥороллор. ПВН СБК
Тустууну кини бэйэтин ньыматынан тэтимнээхтик ыытан, икки баалы сүүйэн истэ. ВВ ТТ
3. көсп. Уопсай дьыала туһугар тугу эмэ туһалааҕы, барыстааҕы оҥор. ☉ Делать что-л. выгодное для общего дела, общества
Учууталларынан бары Илья Васильевич курдук дьон үлэлииллэрэ эбитэ буоллар, ыччаты иитии дьыалатыгар төһө эрэ элбэҕи сүүйүө этибит! «Кыым»
4. көсп. Тугунан эмэ эргиниигэ, тугу эмэ эргитиигэ бэйэҕэр туһалаах буолар курдук гына кими эмэ албыннаа, дэҥ үктэт, түөкэйдээ. ☉ Обманывать кого-л. в чём-л. ради получения выгоды
Ити ытыҥ быйыл кыһын хор үгүспүн сүүйдэ ээ: саабын, бурдукпун, бу саас биир тиэйии оппун сүөкэтэн хаалта. Суорун Омоллоон
Сараапап дьону ыйааһыныгар сүүйээри иккилии бууттаах киирэтин алын үүттэрин толору сүөһү сааҕын сыбаан тоҥорбут. Н. Якутскай
Манчаары оннооҕу-маннааҕы баайдар хайдах туттунан, кыра-хара дьону баттаанүктээн, сүүйэн олороллорун истэн-билэн испит. МНН
♦ Бириэмэни сүүй калька. — күнүдьылы ыыппакка, бириэмэни бэйэҥ туһаҕар туһанар курдук дьаһан. ☉ Выигрывать время
Бырабыыталыстыба бириэмэни сүүйэ, онон күүһү мунньуна сатыырын ким барыта билэрэ. «ХС»
Ньиэмэстэргэ улахан утарсыыны оҥорон, элбэх сүтүктэнэн, салааттар бириэмэни сүүйбүттэрэ, суукканы быһа турууласпыттара. К. Симонов (тылб.). Өйүн-санаатын сүүй — 1) кими эмэ бэйэҥ сабыдыалгар киллэр, бэйэҥ санааҕынан барар оҥор (хол., албыннаан). ☉ Делать кого-л. зависимым, подчинять своей воле, влиянию (напр., путём обмана)
Баайдар, үөрэхтээх буоланнар, биһигини, кыра-хара дьону, наһаа дэбигистик өйбүтүн-санаабытын сүүйэллэрэ. Н. Якутскай
[Өрүүскэ:] Баайдар өйгүтүн-санааҕытын олус сүүйбүттэр, тугу да өйдүөххүт суох. Күндэ
Бу хараҥа норуоттар өйдөрүн-санааларын сүүйбүт итэҕэл биир ынырык көстүүтүн туһунан этнографтар Г.В. Ксенофонтов, С.А. Токарев боччумнаах үлэлээхтэрэ биллэр. «ХС»; 2) кими эмэ тугунан эмэ бэйэҕэр олус умсугутан эйигин эрэ өрө тутарын ситис. ☉ Сводить с ума кого-л., привлекая его чем-л.. Уол кыыһы өйүн-санаатын сүүйбүт
ср. монг. шүүх ‘выигрывать (в игре)’, бур. шүүхэ ‘выиграть (по займу), одержать верх’
II
туохт., эргэр. Тугу эмэ хойуута хаалар, убаҕаһа эрэ түһэр курдук сиидэ нөҥүө кут, сүүрт. ☉ Сцеживать жидкость, чтобы собрать гущу. Чэйи быыбаркатын түһэрбэккэ сүүйэн кут
ср. монг. шүүх, бур. шүүхэ ‘цедить’
III
туохт., кэпс. Сааһыран, кырдьан, эккин-сииҥҥин сүтэр, иин-хат. ☉ Худеть, терять вес от старости. Саас ылан, бөкөөрөн оҕонньор этэ сүүйбүт
ср. казах. дьуй, кирг. дьой ‘потерять что-л., лишиться чего-л.’