побуд. от саламааттаа =.

возвр. от саламааттаа = готовить саламату (для себя).

бордуу диэн курдук
Эмээхсиэн! Оҕолоруҥ маҥнайгы бултарыгар Малааһыннаа: Бордооһуннаах буор күөскэр Саламааттаа, Хаардаах бугул саҕа Хааннаах сэксэтэ оҥор, Күөскүн онно олорт. Саха нар. ыр. II
Көй киин, көмүс уорук, Үс бордооһуннаах Буор оһохпут. Н. Якутскай

туохт. Эһэни бултаабыккын малааһыннаа, сэбээринэтэ тэрий; малааһыҥҥа сырыт. ☉ Угощать, угощаться по случаю добычи медведя
Барҕа байым бэлэхтээх Байанай! Эн сылаас хараххынан көрдөххүнэ Эһэ иһин сыатынан Саламааттаан сэбээринниирим. И. Гоголев

1. даҕ. Баҕа санаатын сиппит, олоҕунан дуоһуйбут, дьол тосхойбут. ☉ Счастливый
   Уол оҕо дьоллоох, таҥара баайдаах (өс ном.). Кыыс оҕо сирэйигэр дьоллоох (өс ном.). [Миитэрэй саһылы өлөрбүт үөрүүтүгэр] баары-суоҕу барытын мунньан, иһит-иһити барытын тэбээн, солуурчахха саламааттаатылар. Дьоллоох дьоро киэһэ буолла. Амма Аччыгыйа
   Үүйэлээх Симон бүгүн саамай дьоллоох күннэрэ. Дьоллоох дьоннор туора дьон туох дии саныылларыгар кыһаммат буолаллар эбит. Л. Попов
   Кэлэр да кэмҥэ биһиги дьоллоох дойдубутугар куһаҕаны санаабыт уокка умайыа, илиитин көтөхпүт иҥиирэ тардыллыа. Т. Сметанин
2. аат суолт. Баҕа санаата туолбут, туохтан эмэ дуоһуйбут киһи. ☉ Счастливый человек
   Ханнык дьоллоохторго оҕолор сүрэхтэрэ аһыллан биэрэрэ буолуой? Софр. Данилов. Өлүү эмээхсин кэллэҕинэ Улуу дьоллоохтор этэллэр: «Биэрэрим суох эбээт эйиэхэ, Дууһабын биэрбитим норуоппар!» П. Тобуруокап
   Москваҕа үөрэнэр Чиэс дьоллооххо эрэ тиксэр. И. Гоголев
   ◊ Уһун дьоллоох - ыарыһах, кыаммат, дьоло суох киһи (аһынан эбэтэр абааһы да көрөн этэр тыл). ☉ Болезненный, жалкий, несчастный (употр. с оттенком легкого презрения или сочувствия)
   Уһун дьоллоох ханна ырааппыт үһүө. ПЭК СЯЯ

I
<кэлтэгэй> кэрис бараан ыйдаах (ыйдаах-күннээх) фольк. — олоҥхоҕо Аллараа дойду ыйын-күнүн хоһуйарга туттуллар уларыйбат эпиитэт сорҕото, чопчу суолтата биллибэт. ☉ Щербатый, сумрачно-тусклый — часть постоянного эпитета солнца, луны эпического Нижнего мира в олонхо
Кэдирги эргиирдээх кэлтэгэй кэрис бараан ыйым кэдирги кэмниэтин! (андаҕар). ПЭК ОНЛЯ II
Кэрис бараан дьүһүннээх Кэлтэгэй ыйдара-күннэрэ Тиэрбэс иитин курдук Тиэрэ эргийэн хааллылар. П. Ойуунускай
Кэрэ күммүт оннугар Кэрис бараан ый тыгар. Н. Тарабукин (тылб.)
II
1. кэрий диэнтэн холб. туһ. Доҕотторо тэҥҥэ кэристилэр
2. Тугу эмэни уочарат быһыытынан ылан, биэрэн, туһанан ис. ☉ Брать, использовать что-л., передавая из рук в руки, по кругу
Уоттан ордон хаалбыт биир тимир куруусканан үһүөн кэриһэн чэйдэрин иһэн, күөл бүүрүгүн үрдүгэр сукуһан олордулар. Амма Аччыгыйа
Саҥа кэлбит дьон кэриһэ иһэн баран чороону остуолга уураллар. Эрилик Эристиин
[Эһэ] ис буотараҕын иһин сыатын кытта холбуу кырбаан, буһаран саламааттыыллара уонна кэргэн барыта мас хамыйаҕынан үллэстэн кэриһэн сииллэрэ. ПАК ЭТ
III
көр кэрии
Кэрис тыабар кэҕэ этэн кэҕийдэ, — Тула өттүбэр Тоҕус сайын сатыылаата. Л. Попов

туохт.
1. Тугу эмэ сиэ, ас гынан аһаа (үксүн элбэх аһы иҥсэлээхтик сиир туһунан). ☉ Есть, кушать (обычно в большом количестве и с большим аппетитом)
Дьиэ кэргэнэ били балыктарын буһаран сыа, саламаат курдук сиэн-аһаан баран, идэлэринэн лэппиэскэ оҕолоох чэй истилэр. Күндэ
«Ээ, минньигэс да эбит! Амсайбатаҕым ыраатта», — дии-дии өрүһүспүт курдук сиэн-аһаан барар. Н. Якутскай
Бурдугу ахтан иэдэйбит дьон, үрдүгэр түһэн үчүгэй аҕайдык саламааттаан ыргытан сиэн-аһаан баран, утуйан хаалыа этилэр. Н. Заболоцкай
2. көсп., кэпс. Олус уордайан, кыыһыран ким эмэ үрдүгэр түс, мөх-эт. ☉ Наброситься на кого-л. с бранью, с руганью
Тымтыаххынан тымтан, сиэхаһыах быһыытыйан кэлэн бараҥҥын, кини кыра оҕо киэнинии икки инники тииһэ килбэйэрин, сэмэлэнэ санаан кэтэҕин суураланарын көрдөххүнэ, мичээрдээбиккин бэйэҥ да билбэккэ хаалаҕын. Софр. Данилов
Субу сиэх-аһыах курдук үллэн булгунньах төрүөн буугунуу турда. Н. Заболоцкай
Мин улаханнык уордайбыт, сиэх-аһыах буолбут киһи, ону көрөммүн намырыйан, уоҕум хараан хаалбыта. И. Федосеев
♦ Сиэххэ-аһыахха дылы (айы- лаах) — ынырык, дьулаан көрүҥнээх. ☉ С угрожающим видом
Дьиэ иһэ толору саалаах-саадахтаах, сиэххэ-аһыахха дылы баҕайылар — сорохторо туран эрэн, сорохторо хаама сылдьан аһаансиэн дьаабыланаллар. Д. Токоосоп
Дьүһүнүнэн-бодотунан даҕаны сылыктаатахха, оннук сиэххэ-аһыахха айылаах көрүҥэ суохха дылы этэ. Тумарча

аат.
1. Ынах арыытын сылаас үүккэ, сүөгэй уутугар эбэтэр тарга булкуйан ытыйан оҥоһуллар, тоҥорон баран сиэниллэр үрүҥ ас. ☉ Сливочное масло, сбитое в тёплом молоке, пахте или простокваше, употребляемое в замороженном виде, хаяк
Саламааттаан баран хайаҕын харыстаабыт диэбиккэ дылы (өс хоһ.). [Күөс Бүөтүр:] Бар, эмээхсин, хайахта киллэр. Н. Неустроев
Асчыт хайах анньан, килиэп бысталаан, тустуспа тэриэлкэ аайы өрөһөлөөн остуолларга уурталаата. Эрилик Эристиин
2. түөлбэ. Сыма. ☉ Мелкая рыба, заквашенная в специально вырытых для этого ямах
Баҕар, бу күөл кытыытыгар хайах көмө сылдьыбыттара буолуо. Багдарыын Сүлбэ
◊ Кымырдаҕас хайаҕа — кымырдаҕас оргулуттан ылыллар арыы курдук убаҕас. ☉ Муравьиное масло (жидкое, желеобразное вещество, добываемое с большим трудом из муравейника, используемое в народной медицине), муравьиная кислота
Ыарыйдахтарына кымырдаҕас хайаҕынан, араас отунан эмтэнэллэрэ. ГКН КК. Таас хайаҕа көр таас I. Таас хайаҕын эмкэ тутталлар. Хайах арыыта көр арыы II. Ол көрөн турдахпына — Аҕыс үөстэнэн араалланан, айманан, аатыран-айгыстан, Хайах арыыта буолан Асхарыйан айаан барар эбиттэр [үрэхтэр]. Саха фольк. Хайах сиир ый эргэр., түөлбэ. — сэтинньи ый (хайах сиэниллэргэ сөп буола тоҥор кэмэ). ☉ Ноябрь, когда хаяк можно заморозить до готовности к употреблению. Урут сэтинньи ыйы бүлүүлэр хайах сиир ыйа диэн ааттыыллар эбит. Хайах хостоһуута — саха төрүт оонньуута: хас да киһи төрүт буолан баҕананы кууһан олорор киһи кэнниттэн субуруччу бииллэриттэн ыга ылсыһан олороллор, хайах хостооччу бүтэһик киһини хонноҕуттан ылан кэннин диэки соһон, кинилэри биир-биир араартыыр соруктаах. ☉ Якутская национальная игра: первый игрок, сидя на земле, обхватывает руками столб, за ним цепочкой садятся другие игроки, каждый из которых держится руками за пояс впереди сидящего, а игрок, оставшийся стоять в конце цепочки, должен оторвать их по одному друг от друга
Онтон хайах хостоһуутугар уол төрүт буолбутун дьон бары, сынньана-сынньана, тардыһа сатаабыттара да, кууспут баҕанатыттан төлө тарпатахтара. Болот Боотур
Хайах хостоһуута бүттэ, аны харах симсиитэ буолла. Н. Заболоцкай
Хайах хостоһуу таһырдьа да, дьиэҕэ да оонньонор. ОВЕ СОо
ср. др.-тюрк., тюрк. хайах, кайак