туохт. Туохха эмэ салбахта оҥор, салбахтаах гын. ☉ Приделывать к чему-л. лопасть. Ураҕаһы салбахтаан эрдии оҥоһунна

тыал хамсатааччыта (тыал күүһүн механическай эниэргийэҕэ кубулутар хамсатааччы. Салбахтардаах Т. х-ра үгусгүк тарҕаммыттар. Балар салбахтаах көлөһөлөрө тыал охсорун хоту эргийэр.)

күрэхтэһии тыыта (илиинэн эрдэн курэх-тэһэргэ аналлаах тыы. 4-7 м. усталаах, үрдүк уонна хоппоҕор ойоҕостоох, анар өттүгэр эрэ салбахтаах эрдии-нэн эрдинэн куоталаһаллар.)

даҕ. Бүөргэ маарынныыр (быһыытынан). ☉ Похожий по форме на почки (животного)
Моруоска сэбирдэхтэрэ бүөрдүҥү быһыылаахтар, үксүгэр биэстии кылгас, кэтит салбахтаахтар. МАА ССКОЭҮү

күөрэй диэнтэн көстө түһүү. Сотору соҕус гынан баран, күөрэс гына түстэ, тайах гыныам диэн ылбыт маһын туппутунан сүүрүк устун таҥнары бара турда. Суорун Омоллоон
Инники олорон иһэр Киргиэлэй ыйытыах буолан истэҕинэ, андылара субу тыы тумсунан кэлэн күөрэс гына түстэ. Н. Заболоцкай
Кэтит салбахтаах эрдиилэр дириҥник тимирэн ылаат соҕотохто күөрэс гына түһэллэр. П. Филиппов

көр даҕайбахтаа
Төөнө уол ойон туран, табахха иҥээҥнээн, эбэтин иэдэһигэр сирэйин таҕайбахтаата. Болот Боотур
Улаан отуум ааныгар кэлэн өҥөйөн туран, суорҕаммын оргууй арыйа тардар уонна сыпсымнаҕас муннунан сирэйбин таҕайбахтыыр. Н. Заболоцкай. Балыксыт икки салбахтаах эрдиитинэн күөл уутун биллэр-биллибэттик таҕайбахтыыр. Н. Лунин (тылб.)

I
аат.
1. Тугу эмэ булкуйарга, баһарга эбэтэр тарыйарга туттуллар угуттан үлдьү салбахтаах кыра тэрил. ☉ Лопатка (инструмент)
Долбуур га чороччу сааллыбыт мас көхөҕө алаадьылыыр лаппаакы, …… ытарча, эт хоторор тимир үтэһэ ыйанан тураллар. И. Никифоров. Хапкаанынан [бөрөнү] бултуур булчут туттарыгар мас лаппаакы улахан туһалаах буолар. К ГП ББНь
2. кэпс. Күрдьэх, тимир күрдьэх. ☉ Лопата (обычно железная)
Туттар тэрилбит хойгуо, лаппаакы, онон хаспыт көмүстээх кумахпытын, буорбутун тачка нан таһарбыт. И. Бочкарёв
3. Кыыл муоһун хаптаҕайа. ☉ Лопасть рогов животных (напр., лося, оленя)
Быыстапкаҕа кыттар муостар биирдии лаппаакылара уонтан итэҕэһэ суох салаалаах буолуохтаахтар үһү. Н. Борисов
II
лаппаакыга уур (түһэр) калька., спорт. — көҥүл тустууга утарылаһааччыгын икки саннын хаптаҕайынан сиргэ сыһыары баттаан ыраас кыайыыны ситис. ☉ Положить на лопатки (одержать чистую победу в поединке в вольной борьбе)
А. И в а н о в , т ө рдүс эргииргэ болгарин Н. Селимовы түөрт баалынан сүүйэн иһэн, сэттэ мү нүүтэ ааһыыта ыраастык хотто. Ка панадзены саннын лаппаакытыгар у у р д а. «Кыым»

I
эрт диэнтэн хай. аата. Тыынан эрдии
□ Поэзия «ааспыт кэрдииһин», пуорма санааны тууйарын, саҥа суолу көрдөөһүн тустарынан элэйбалай эрдии, түҥ-таҥ өйдөөһүн биһиэхэ барыта баар суоллар. Күннүк Уурастыырап
Таах сибиэ мунньахтаан хайаан, син биир кураанаҕынан эрдии. Н. Лугинов
Учаастак хомсомуолларын мунньан баран, эн суруккун ааҕан биэрбитигэр араас тиэрэ-маары эрдии тахсыбат дуо! «ХС»
II
аат. Ууга эрдинэн тыыны, оҥочону уһуннарар, төбө өттө салбахтаах ураҕас. ☉ Шест с лопастью для гребли, весло
Эрдии тыаһа, уу чалыма үрэххэ туола. Амма Аччыгыйа
Толлор [киһи аата] тымтайдаах балыгын сүгэн, эрдиитин тутан, инники киирэн суол устун бакыҥныыр. Н. Якутскай
Туруо дуо. Эрдиитин тардыалаан, Буруйдаах быһыынан уол барда. Эрилик Эристиин
♦ Эрдиитэ суох тыыга олорто көр тыы
[Дуня:] Кэм буолуо. Ити аата эрдиитэ суох тыыга олордохпут. Н. Туобулаахап
Эрдиитэ суох тыыга олордон Эдэр саас арахсан барбатын — Ытаама, доҕоруом, ытаама. И. Артамонов
◊ Кутурук эрдии көр кутурук

аат.
1. Туох эмэ уһугунан саллайан кэтирээһинэ, саллаҕара. ☉ Конец или часть чего-л. широкой и плоской формы, лопасть. Эрдии салбаҕа. Турбина салбахтара
□ Бөртөлүөт бөһүөлэк хоту өттүнээҕи киэҥ ырааһыйаҕа, күүстээх салбахтарынан көй салгыны куугуната ытыйбахтаан, чэпчэкитик дэгдэс гынан олордо. П. Аввакумов
Эрдии салбахтара өрө күөрэҥнэстилэр, сыаҕа киирбит сытыы быһахтыы долгуну минньигэстик быһыта тыыталлар. Н. Заболоцкай
2. Туох эмэ салаата. ☉ Ветвь, ответвление чего-л. (напр., оленьих рогов). Тайах муоһун салбахтара. Атырдьах салбаҕа
□ Салаалардаах салбахтаах Хатыҥ тоһоҕоҥ ханнаный? Саха нар. ыр. II
[Уус Мандар] атырдьаҕын салбаҕа тостубутун кыҥастаһа турда. И. Гоголев
[Кыыл таба муоһун] хас биирдии салбаҕа уратылаах, туспалаах, бэйэтин иһигэр кистэлэҥнэрдээх. С. Тумат
◊ Атах салбаҕа — киһи атаҕын бэрбээкэйиттэн аллараа өттө, атаҕын хаптаҕайа тарбахтардыын. ☉ Часть ноги человека ниже щиколотки, ступня
Атаҕын салбаҕын төбөтүгэр биэстээх атыыр тайах суола чараас хаарга бэчээт курдук көстөр. Н. Абыйчанин. Илии салбаҕа — киһи илиитин бэгэччэгиттэн ыла уһук өттө, ытыстаах тарбахтара. ☉ Часть руки ниже запястья, кисть. Салбах батас эргэр. — былыргы хотуур. ☉ Коса старинная.
ср. хак. чалбай ‘быть расплюснутым’, бур. һалбай ‘лепесток’, алт. салбак ‘отвислый, повисший, болтающийся’, хак. чалбах ‘широкий, обширный’

I
аат. Убаҕаһы ытыйар (хол., күөрчэх оҥорор, сүөгэй иирдэр) тэрил. ☉ Мутовка (напр., для приготовления взбитых сливок, сбивки сметаны)
Чохоону муос ытыгынан сүөгэйтэн уонна үүттэн оҥороллор. И. Данилов
Маарыйа эмээхсин хаҥас остуолга хатыҥ ытыгынан күөрчэх ытыйан күрдьүгүнэтэр. С. Маисов
Кымыһы анал ытыгынан мэлдьи күүскэ ытыйа сылдьаллар. ФВН ТС
◊ Күөрчэх ытыга — убаҕаһы (үксүгэр күөрчэҕи) ытыйарга, булкуйарга аналлаах, угун төрдүгэр хаптаҕай быһыылаах, кытыыта оҥо быһан оҥоһуллубут кэрдиистэрдээх төгүрүк салбахтаах мас ытык. ☉ Деревянная мутовка с круглым диском на конце для взбивания сливок (национального якутского блюда күөрчэх)
Диискэни күөрчэх ытыгын курдук күүскэ эргитэ тардар. Н. Якутскай
Тымныы ыаммытынан үүккэ дьэдьэн кутан, күөрчэх ытыгынан ытыйаллар. КЕФ СТАҮө
Кымыс ытыга — кымыс хамсатар диэн курдук (көр кы- мыс I). Кымыс ытыга сири иһиккэ кутуллубут ыһыах кымыһын ытыйарга туттуллар. СВИ СММТО. Муос ытык — сүөһү муоһун кэрчиктии быһан, хайаҕастардаан, маһынан уктаан оҥоһуллар ытык. ☉ Мутовка с деревянной палочкой-рукояткой, изготавливаемая из рогов скота
Дьахтар кымыһы муос ытыгынан булкуйа турар. «Чолбон». Сүөгэй ытыга — сүөгэйи ытыйарга аналлаах, угун төрдүгэр уонна ортотугар икки төгүрүк салбахтаах мас ытык. ☉ Деревянная мутовка для сбивки сметаны с двумя круглыми дисками — на конце и в середине палочки-рукоятки
Сүөгэй ытыга дьэрэкээн уктаах, икки төгүрүк салбахтаах. СВИ СММТО. Тарбах ытыга — убаҕас аһы (хол., үөрэни) ытыйарга табыгастаах аҕыс салбахтаах мас ытык. ☉ Деревянная мутовка для взбалтывания жидкой пищи (напр., похлёбки) с восемью лопастями на палочке-рукоятке
Тарбах ытыгын угун тиит маһынан оҥоробун. СВИ СММТО
ср. джагат. ааты ‘мутовка’, эвенк. итык ‘мутовка’
II
даҕ.
1. эргэр., итэҕ. Сахаларга урукку итэҕэлинэн: туох эрэ улахан тыыҥҥа толук бэриллиэхтээх, мээнэ тыытыллыбат (ынах эбэтэр сылгы сүөһү). ☉ По старинным якутским поверьям: священный, жертвенный, неприкосновенный (о скоте, предназначенном для жертвоприношения)
Күн киириитигэр сэргэҕэ ытык сылгыны баайаллар. Багдарыын Сүлбэ
Боотуруускай улууһугар былыр биирдии ыал биэс-алта ытык биэлээх буолара үһү. ВВЕ СТИ
Дьаҕыл сылгы анал суолталанан ытык атыыр быһыытынан туттуллара элбэх. КДьА
2. Ким да кэспэтин, тумнубатын курдук дьоһун, сүдү суолталаах (тугу эмэ этэргэ). ☉ Священный, заветный (о чём-л.)
Халаҥаатта барахсан ытык эбэ буоллаҕа дии. Болот Боотур
[Аргыныап:] Ийэ дойдубутугар ытык иэспитин төлүүр чааспыт үүннэ. И. Никифоров
Ийэ сирбэр ааттаан ыллыыбын Кытаанах, тыйыс тылламмыт Ытык андаҕарбын. Баал Хабырыыс
3. Дьон сүгүрүйэрин курдук улахан убаастабылы, дьоһун билиниини ылбыт (киһини этэргэ). ☉ Глубоко почитаемый, ценимый, уважаемый (о человеке)
Ону ааһан, кинини бүтүн улуус даҕаны ытык киһитэ диэххэ сөп. Күннүк Уурастыырап
Ытык өбүгэлэрбит хаалларбыт сирдэригэр нолуок төлүү олоробут. Ойуку
Бу киэһэ дьон бүттүүнүгэр күндүтүк көстөр ытык хоноһо баара. Д. Таас
♦ Төрүт киһи (ыал) төрүөҕэ, ытык киһи (ыал) ыччата (ыамата) көр төрүөх
[Натааһа:] Ытык киһи ыамата, төрүт киһи төрүөҕэ буолуо, тахсан хонон көрдөххө хайдах буолуой? Саха фольк. Сэмэн Сэмэнэбис, эн үөрэхтээх, төрүт киһи төрүөҕэ, ытык киһи ыччата буоллаҕыҥ дии. Н. Неустроев
Төрүт киһи төрүөҕэ, ытык киһи ыамата дии санаабытым. ПИП ОТ
◊ Ытык ас — киһи кырдьыан иннинэ эрдэ туртайбыт баттах. ☉ Седина, появившаяся у человека в молодом возрасте
Дьуон ытык астаах баттаҕа билигин саһарыар диэри маҥхайбыт буолуох этэ. СГФ СКТ. Ытык дабат эргэр. — урут сахаларга: ытык сүөһүнү үөһээҥҥи айыыларга бэлэх оҥорон утаарар туому толор (ойууну этэргэ). ☉ В старину у якутов: проводить церемонию жертвоприношения высшим божествам айыы (о шамане)
Дьоно эрэйтэн-кыһалҕаттан тахсаары, ойуун кыыран ытык дабатарыгар көрдөспүттэрэ. Н. Босиков
Сэргэҕэ ытык дабатарга анаммыт тураҕас атыыр эриэн сэтиинэн туомтуу баайыллан турара. Л. Попов
Арҕаа Хаҥалас улууһугар 1912 сыллаахха өр суорҕаҥҥа-тэллэххэ сыппыт киһиэхэ ытык дабаппыттар. Багдарыын Сүлбэ. Ытык дабатыы эргэр. — былыр сахаларга: ойуун ытык сүөһүнү үөһээҥҥи айыыларга бэлэх оҥорон утаарар туому толоруута. ☉ В старину у якутов: проведение шаманом церемонии жертвоприношения высшим божествам айыы
Арыы ортотунааҕы ырааһыйаҕа хас ыһыах, кымыс үрдүн охторуу, ытык дабатыы ахсын кэриэс сэргэ туруораллара. Л. Попов
Бааллар аны ытык дабатыы сэргэлэрэ, олору Дархан ойууттар туруораллара. И. Баишев
Ытык кырдьаҕас көр кырдьаҕас. Ытык кырдьаҕастарбыт Ыллаабыт ырыаларын Ыллыаҕыҥ дуу, доҕоттоор! Саха нар. ыр. II
Ол ытык кырдьаҕас, бука, таах хаалары саҥарбатаҕа буолуо. С. Ефремов
Барыларын ытык кырдьаҕастара салайар. Эрчимэн
Ытык сүөһү көр сүөһү. Ытык сүөһү диэн улахан сиэргэ-туомҥа эрэ туттуллар ынах да, сылгы да сүөһү буолар. ФГЕ СТС
Онон ытык сүөһү иэстэбиллээх диэн буолар. БСИ ЛНКИСО-1938
Саха сүөһү кутун тартаран, ытык сүөһүнү алҕаан олоҕун уйгутун бөҕөргөтөрө. КДьА. Ытык сэргэтэ эргэр. — былыр сахаларга: ытык дабатыыга туттуллар сүөһүнү баайар сэргэлэрэ (атын сиэргэ-туомҥа туттубаттар). ☉ Коновязь, предназначенная только для исполнения обряда пожертвования духам скота
Ытык сэргэтин биирдэ көрбүтүм. Багдарыын Сүлбэ. Ытык эт — сис тоноҕоһун былчыҥа, сис этэ. ☉ Крестцово-остистая связка, мышца
Ытык этэ ыадайан кэллэр, арай кини эрэ тулуһуо этэ. Суорун Омоллоон
ср. др.-тюрк. ыдух, ыдык, ыйык ‘священный’