бадаалаа диэнтэн дьаһ
туһ. Кырдьаҕас киһи бытааннык суруйан бадаалаппытын [Микиитэ] бытааннык салҕааттаан аахта. Амма Аччыгыйа
Маҥнайгы лиис бэчээтинэй буукубаларын үрдүнэн туора бадаалатан Бутукаай кэргэнин ахсаана суруллубут. Амма Аччыгыйа

бэчимэлээ диэнтэн бэй., атын
туһ. Омоҕой Баай болуотун чөкчөлөөн өрө көтөхтөрөн, сигэтин салҕааттаан, бэчимэлэнэн өрө хааман өксөйөн, билиҥҥи Нам улууһун сиринэн кэлэн иһэн биир сиргэ тохтоон ааһар. Саха фольк. Муҥхалары тыыга бэрийэн, бэчимэлэнэн, оҥочолорун өксөтөллөр. Н. Габышев
Дьөппөннөр, хачыкааттар өрүһү туоруур бэрэбиэстэрэ маныаха диэри бэчимэлэнэн кэлэрэ. «ХС»

даҕ. Субуллаҕас уһун эбэтэр субуруччу салҕанан барар. ☉ Вытянутый в длину или тянущийся в одну линию, длинный
Хаамтаҕына субурхай Хара долгун суһуохтаах, Халлаан курдук арылхай Ыраас сырдык харахтаах. Л. Попов
Талахтарбын эрийэн, салҕааттаан, уһун субурхай сигэ быа оҥоһуннум. Н. Заболоцкай
Сүүһүнэн дьон субурхай халҕаһата ол модун муусукаҕа доҕуһуоллатан ыллаан дуораһытар. П. Филиппов

салҕааттыы сиэтии, сыбааркалааһын (уһатар, кэтирэтэр энин наадатыгар оноһуктары уһук-уһуктарынан эбэтэр кырыы-кырыыларынан иһэрдэн холбооттооһун ньымата.)

I
туохт., эргэр. Көпсөнөн кэлгий, көпсөнөн баай. ☉ Скреплять, связывать или стягивать что-л. бечевкой (вязкой) из тальника
Тыаттан хас да хаппыт маһы киллэрэн талаҕынан холбуу көпсөлөөтө. И. Данилов. Өлүөнэҕэ түһээт Омоҕой баайдаах болуоттарын көпсөлөөн баран, уһун талаҕы салҕааттаан быаланан, бэчимэлэнэн өрө хааман, бары Дьокуускай оннугар кэлэн олохторун булаллар. БСИ ЛНКИСО
II
туохт. Көпсөркөй, бурҕаа оҥор (сири, буору). ☉ Делать рыхлой, мягкой (почву, землю)
Алааһы кыйа массыына, матасыыкыл тибилийэн көпсөлөөбүт суолунан матасыыкыллаах киһи …… хорохоччуйан иһэрэ көһүннэ. П. Аввакумов

турбалар кыбытыктара, быыстарайдара (салҕааттаан таҥыллар турбалар бэйэ-бэйэлэригэр уу тэстэр быыһа суох холбоноллорун хаач-чыйар сымнаҕас матырыйаалтан оноһуллубут кыбытык иилэр.)

даҕ.
1. көр адаар
1.
Олус бөдөҥ дьуос көхсүгэр маарынныыр мутуга, лабаата суох адаархай үөрбэ тииттэрдээх сиһи быһа түһэн үрэххэ киирбиппит. Далан
Ыраахтан көрөн былыт диэбитим адаархай таас хайалар буолан бардылар. Н. Заболоцкай. Огдооччуйа уолу кырыллыбатаҕа ырааппыт, тарааҕы билбэтэх адаархай баттаҕыттан сүр сымнаҕастык имэрийбэхтээн ылла. Н. Заболоцкай
2. Бөдөҥ уонна тэҥэ суох (хол., буочар). ☉ Крупный и неровный (напр., почерк)
Кырдьаҕас киһи адаархай буочарынан суруйан бадаалаппытын бытааннык салҕааттаан тохтуу-тохтуу аахта. Амма Аччыгыйа
△ Бөдөҥ, киһи хараҕар быраҕыллар (хол., ойуу). ☉ Яркий, крупный, бросающийся в глаза (напр., рисунок на материи)
Татьяна уоскуйан, адаархай күөх сибэкки ойуулаах халаатын эҥээрин көннөрүнэ-көннөрүнэ, түгэх хоско киир-дэ. М. Попов
[Мааһа:] Ээ, бороҥ, хара ырбаахы куһаҕан. Адаархай ойуулаах кыһыл дуу, араҕас дуу буоллар үчүгэй этэ. Күндэ
△ Бөдөҥ, үөмэхтэспит курдук; онно-манна ыһыллыбыт курдук (хол., тутуу эҥин). ☉ Крупный и неровный, как бы разбросанный неровно (напр., строения)
Атахтарын аргыый сыһан, тиийэн кэллилэр адаархай тутуулаах оройуон киинигэр. Р. Баҕатаайыскай
Өлөксөй Улуу Лена адаархай долгунун Оҥочонон икки аҥыы силэйэн, дьол сырдык чыпчаалын ситиһэ, Дьокуускай куоракка киирдэ. С. Васильев

I
тыаһы үт. туохт. Нарыннык, уһуннук, биир тэҥ түргэнник илигириир «дьур» диэн тыаһы хосхос таһаар. ☉ Производить нежный продолжительный однообразный булькающий звук, журчать
Сүр имигэстик хомуска оонньоон барда. Истиэхтэн эриэккэс кэрэ дорҕооннор дьырылаатылар, дьурулаатылар, арыт ытаан, арыт ымманыйан, ыллаан, арыт санаарҕаан-мунчааран, арыт үөрэн-көтөн бардылар эбээт! И. Гоголев
Оччоҕо сааскы уу Дьурулуу сүүрэн Түмсэрин курдук дуу Хойуу дьон киириэ. Эллэй
Кинилэр [күөрэгэйдэр] көрдөөх ырыалара тохтобула суох дьурулуур. И. Данилов
II
дьүһ. туохт. Уһун сурааһын курдук суолу хаалларан түргэнник аас. ☉ Пронестись быстро, оставляя за собой сплошной длинный прямой след
Сылабаартан икки утах итии паар өрө дьурулаан таҕыста. Амма Аччыгыйа
Иннибит диэки ыраах эмиэ дөрүн-дөрүн ракеталар үөһэ дьурулаан тахсаллар. Булүмүөттэр татыгырыыллар. С. Никифоров
Күөгүбүт быата чиккэйэ түһээт, харбыс гынна, уу кырсынан сордоҥмут кутуругун далаана, маһынан ууну суруйбуттуу дьурулаан, аҕыйахтык көстөн хаалла. В. Тарабукин
△ Килэгир ньуур устун туохтан да иҥнибэккэ сыыдамнык аас. ☉ Проноситься без задержки по гладкой поверхности
Мундербек аллараа мутук дьаабылыкатыгар чугаһаан харбыахча буолан иһэн, кыайан туттуммакка, маһын кууспутунан таҥнары дьурулаан түстэ. Эрилик Эристиин. Мин [үөһээ дойдуттан] хайдах да дойдубар түһэр кыаҕа суох буолан сырыттахпына, биир бааһынай оҕонньоро кэлэн сүбэлээтэ: «Эн бурдук отун салҕааттаан баран, ол устун таҥнары дьурулаан түс»,- диэн. Саха фольк.
△ Көнө уһун сурааһын буолан көһүн. ☉ Протягиваться прямой длинной линией
Бэйи эрэ, ол туох суола үрэҕи ортотунан дьурулаан барда? Амма Аччыгыйа
Хайыһарыҥ сытыы суола Хайаларга дьурулаатын! И. Эртюков
Дьиэ кэннинэн ойуурга оскуола оҕолоро быһалаан сылдьар ыллыктара дьурулаан тахсар. Амма Аччыгыйа

сиэтии, сыбаарка, иһэрдии, холбуу сиэтии (араас онгоһуктар тус-туспа чаастарын бэйэ-бэйэлэригэр тиксиһиннэрэн, үксүн, үрдүк температура көмөтүнэн сиэтэн, copo5op сымныар диэри күүскэ баттатан атомнай (малекулярнай) сибээстэри үөскэтэн хам холбооттуур, салҕааттыыр, туттартыыр ньыма. Анардас уулларан эбэтэр сымныар диэри хам баттатан сылытан холбооттуур ньыма 60-тан тахса көрүннэрэ баар.)

1. 1. баай I диэнтэн хай. аата. Кэпсэтииттэн сүбэ ордук, баайыыттан туомтуу ордук (өс хоһ.). Өҕүллүбэт өһүөнү уурдулар, Туллубат тулууру туруордулар, Кэхтибэт кэлгиэни кэлгийдилэр, Барбат баайыыны баайдылар. С. Зверев
      Сүөһүнү баайыыны өссө судургу оҥоруохха, бу үлэ олус бириэмэни ылбатын ситиһиэххэ. «Кыым»
2. Ыалдьар сири, бааһы саба кэлгийэргэ аналлаах туох эмэ (хол., таҥас кырадаһына). ☉ Материал, которым завязывают больное место, рану (напр., кусок ткани), повязка
   Онтон киһи илиитигэр сыстаҥныы сылдьар ыарахан баайыыны Попов төбөтүттэн арааран ылаат, дьоҥҥо көрдөрөр быһыынан тэниччи тардан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
3. көсп. Туох эмэ тутуу холбонор бэлиэ сирэ (хол., дьиэ холлоҕоһо). ☉ Определенные места, соединяющие каркас какого-л. строения (напр., сруб дома)
   Бу айдаан, алдьархай ааҥнаабатаҕа буоллар, оскуоланы билигин түннүгүн баайыытыгар тардыбыт буолуо этилэр. Болот Боотур
   Түннүгүн аллараа баайыытыгар чугаһаан эрэр дьиэ иһинэнтаһынан мас суора сылдьар дьон саҥата-иҥэтэ суох мунньустуталаан барбыттара. В. Яковлев
   Хотон үрүт баайыытын уһаты сыыйыытын үстүү хос гынабыт. Ити хотон үрдүн наһаа бөҕөргөтөр эбит. «Кыым»
4. Тугу эмэни өрүү, хатыы. ☉ Вязание, плетение чего-л.. Итии таҥаһы баайыы. Мунду туутун баайыы. Илими баайыы. Муҥханы баайыы
5. көсп., эргэр. Туох эмэ мээрэйэ, кээмэйэ (хол., сэбирдэх табах). ☉ Мера, размер чего-л. (напр., связка листового табака)
   Биир бааһынай оҕонньор кэлэн сүбэлээтэ. «Эн бурдук отун салҕааттаан баран, ол устун таҥнары дьурулаан түс», – диэн. Инньэ диэн баран биир баайыы бурдук отун биэрдэ. Саха фольк. Оҕонньоро [Хабырыыс оҕонньор] куорат атыыһытыттан таһаарбыт биир баайыы сэбирдэх табаҕа баранан эрэр. И. Гоголев
   Остуолга обургу ыга эриллибит хара сукунаны, икки «Дорообо» чэйи, хас да баайыы сэбирдэх табаҕы, куһуок саахары уурталаатылар. Тумарча
6. даҕ. суолт. Саптан өрүллүбүт өрүү. ☉ Связанный из ниток, вязаный
   Айаан дэҥҥэ Аайаны көрөр, дьахтар сирэйин үрүҥ баайыы былаатынан тууна баанар, хара харахтара эрэ чоҕулуһаллар. Н. Габышев
   ♦ Орто баайыы – орто ахсааҥҥа сылдьар ким-туох эмэ. ☉ Имеющий неплохую репутацию (напр., в общественном мнении)
   Үлэбит чааһынан эттэххэ, оройуоҥҥа орто баайыыга сылдьабыт. «Кыым»
   Киһи эбэтэр тугу да билбэт, эбэтэр барытын билэр, сатыыр буолара сөп эбит. Орто баайыы киһи туохха нааданый. А. Сыромятникова
   Матаар аҕатын ууһа сурукка кытта киирбит. Онтон көстөрүнэн, кини орто баайыыга киирсэр аҕа ууһа эбит. Багдарыын Сүлбэ. Харах баайыыта – тугу эмэни куолутугар эрэ оҥорон баран, барыта үчүгэй курдук тупсаран көрдөрүү. ☉ Преднамеренное приукрашивание чего-л., очковтирательство
   Туһалыылларын ааһан, сорох түбэлтэҕэ буортулууллара, үтүө дьыаланы куолутугар айдаарыыга, хараҕы баайыыга кубулуталлара буолуо дии саныыбын. Софр. Данилов
   Бандьыыттар суут-сокуон сиэрин тутустахпыт аатыран, харах баайыытыгар да буоллар, бэркэ силигин ситэри [Уулаах Уйбааны] доппуруостууллар. ФЕВ УТУ
   Саҥаны, үчүгэйи оҥорор оннугар, эргэни-хаарбаҕы бөрөөн күлүгүрдэн, хараҕы баайыыттан аккаастаныахха наада. «ХС»
   ◊ Ат баайыыта – босхо сылдьыбыт сылгыны кыратык аһатан (эбэтэр хас да хонукка аһаппакка) көлүүргэ эбэтэр сүүрдэргэ анаан хатарыы. ☉ Выдерживать коня с нагула перед долгой дорогой (или вообще перед ездой), давая ему определенное количество корма или держа его (иногда несколько суток) без корма
   Ат баайыытыттан диэн мээнэҕэ эппэттэр. «Кыым». Туомтуу баайыы – быа аҥаар уһугуттан тартахха сөллөн кэлэр гына солбуйа тардан баайыы. ☉ Завязывание распускным (якутским) узлом
   Муҥунан көтүтэн иһэр атын эмискэ эргилиннэри тардан, сиргэ тура түһээт, [Микиитэ] саха аатырбыт туомтуу баайыытынан солбуйа тарда охсон кэбиһэр буолла. Сөллүө, ахсыа суоҕа туомтуу баайыы! Амма Аччыгыйа