садаҕалаа диэнтэн атын
туһ. Онно-манна урусхалламмыт ыстаныактар, өрөмүөҥҥэ турбут боробуостар араастаан садаҕаламмыттара көрүөххэ ынырыга. Айталын
[Самасыбаал:] Мин төрүт даҕаны Улахан Невертэн тулумнанан кэлбит эрэйдээх, бу Дьокуускай базатыгар кэлэммин олох да садаҕаланар күнүм кэлбит буоллаҕа диэммин улаханнык санаарҕаан турабын. «Кыым»

сундулуй диэнтэн холб. туһ. Сытыы тумустаах сылбырҕа тыылар төттөрү-таары сундулустулар. Амма Аччыгыйа
Самасыбааллар кымырдаҕас курдук төттөрү-таары сундулуһаллар. «Кыым»
Хараҕын кырыытынан кынчыатыыр — бөрөлөр уһун атахтарыгар турбуттар, кини кэнниттэн сундулуһан иһэллэр. «ХС»

көн диэнтэн хай
аата. Суол тоҕойун көнүүтүгэр, бырысыап холбонуулаах икки самасыбаал массыына тобус-толору таас чох тиэнэн иһэллэрэ көһүннэ. Тумарча
Биһиги улам бэрээдэккэ тардыллан, көнүү суолугар үктэнэн испиппит. «ХС»
Олох-дьаһах көнүүтэ, төрөөбүт тылынан үөрэх, сурук-бичик, кинигэ тарҕаныыта — бу барыта саха литературата түргэнник сайдарын кэрэһилээбитэ. «ХС»

биирдэм тыас туохт. Улахан, ыарахан предмет туох эмэ кытаанах үрдүгэр түһэн охсуллан хамсаан ыларын курдук бүтэй соҕустук тыаһаа. ☉ Издать грохот, упав и перекатившись по чему-л. твёрдому (о больших тяжёлых предметах)
Бу кэмҥэ сэр гэ хоско туох эрэ лүһүгүр гына тыаһаата. Н. Габышев
[ Экскаватор] баһан ылбыт таастара …… самасыбаал куусабыгар сүр тыастаахтык лүһүгүр гына түһэллэр. «ХС»

I
туохт. Көөнньөн баран, уһуннук сылааска туран аһый (үксүн үрүҥ ас туһунан). ☉ Скисать вследствие долгого брожения в теплом месте (обычно о молочных продуктах)
Айах тутаары көөнньөрбүт Кымыстара кыйырда. С. Данилов
Кэтириинэ саар саҕана Эриэккэскэ эрэ кэлэр Эриэн килэгир бэчээттээх Дьэҥкир ыраас иһиттээх Ыксарытык кыйырбыт Оруомнуура арыгы. С. Зверев
Өссө иэдьэгэй кыйырбыт эбэтэр амтаннаах буоллаҕына үүттээх уу булкуспут суурадаһынынан иэдьэгэй үрдүгэр кутуллар, онтон мөлтөх уокка сылытыллар. ДьСИи
II
даҕ. Бытархай уонна элбэх (үксүн киэҥ сиринэн халыҥнык сытар таас эбэтэр муус туһунан). ☉ Мелкий, измельченный (напр., камень, лед, покрывающий большую площадь)
Хаамар экскаватордар …… тимир тиистэринэн кыйыр тааһы үлтү хадьырыйан самасыбаалларга кутан лүһүгүрэтэллэр. Суорун Омоллоон
Кыйыр муус кырылаата Кытылга анньыллан, Халҕаһалыы уһунна Буур табалыы харсыһан. Доҕордоһуу т. Арыт кыйыр тааһынан, арыт ыт мунна баппат симилэҕинэн айанныыллара. «ХС»

сыһ.
1. Түс-бас майгыла нан, боччумнаахтык, дьоһуннаахтык, дьиппиэрдик (тутун). ☉ Солидно, степен но, серьёзно (держаться)
Бу быыбарга кулуба буолуоҕуттан ыла кини …… нүһэрдик туттар идэлэннэ. И. Гоголев
Сааһырбыт өттүлэрэ ордук нүһэрдик, боччумнаахтык тутталлара, хаалааччыларга сүбэ-ама биэрэллэрэ. В. Тарабукин
Полицейскайдар сүр нүһэрдик туттан сылдьаллар. ПП ОА
2. Сөҥ, улахан куолаһынан дьиппиэнник, итэҕэтиилээхтик (эт, с а ҥ а р). ☉ Гр о мко, весомо, полнозвучно, убедительно (говорить)
Түмэппий, үөрбүтүн туттуна сатаан, ордук нүһэрдик саҥаран, кытаанахтык туттан, аргыый аҕай остуолга ыкса тиийдэ. Амма Аччыгыйа
Удаҕан куолаһын уларытан, намылыччы сыыйан ыллыырын ууратан, ыардык, нүһэрдик туойан барда. Болот Боотур
Кырдьаҕас капитан салоҥҥа төттөрүтаары хаама сылдьан, нүһэрдик кэпсиирэ. И. Егоров
3. Бүтэҥи ньиргиэрдээхтик. ☉ Громко, глухо
Ыар самасыбааллар нүһэрдик күүгүнэһэн утары көрсөн ааһыталыыллар. В. Яковлев

туохт.
1. Чэпчэкитик үктэнитэлээн сүүр, хаамп, хамсан. ☉ Двигаться, идти, бежать, легко ступая, едва касаясь земли
Сүүрэн дэгэй. Үҥкүүлээн дэгэй. Махсыын тыаһа суох сүүрэн дэгэйэн тиийэн, бөлкөй оту өҥөс гына түспүтэ. Р. Кулаковскай
Отучча сыллааҕыта кини сүүрбэччэлээх, курбуу курдук, дэгэйэ көппүт, киирбит-тахсыбыт ахан кыысчаан этэ. Н. Габышев
Бу алта уон алта саастаах, саха аар кырдьаҕаһа сүрдээх имигэстик, чэпчэкитик хамсанан үҥкүүлээн дэгэйэрин көрөкөрө сүрдээҕин сөҕөрбүт. «ХС»
2. Кими-тугу эмэ түргэн үлүгэрдик таарыйан ыл, даҕай. ☉ Едва дотронуться, коснуться до кого-чего-л.
Сүүнэ улахан сомсор тимирэ, боруоданы аргыый аҕай дэгэйэн ылаат, тиэрэ холоруктаан илдьэн ыарахан самасыбаал куусабар сүөкээн курулатар. И. Данилов
3. кэпс. Тугу эмэ хатылаан дэгэрэҥ эбиилээ, эбэ түс. ☉ Добавить что-л. чуть-чуть, совсем немного к чему-л.
Кыратык дэгэйэн эп. Билсэр дьонноругар Билгэччи бастылар, Атаҕастыыр дьонноругар Аҥарынан дэгэйдилэр. Болот Боотур
Истэҕин дуо, ыл өссө Биир ньуоската дэгэй. А. Твардовскай (тылб.)
4. кэпс. Тугу эмэ тыыта, ыла оҕус, сып гыннар. ☉ Очень ловко, проворно украсть, выкрасть что-л., умыкнуть, стянуть. «Убайыҥ балыгын былдьаабыккын. Атын да киһи киэнин дэгэйиэ эбиккин», - диир Аана дьиэтигэр айаннаан иһэн. А. Федоров

I
аат. Тураҥ буор, туустаах буор. ☉ Солончак, солонец
Сүөһүлэрбит алаас кудутун буланнар, арахпат буоллулар. — Таба даҕаны, атын да хамсыыр харамай барыта кудуну таптаан сиир, салыыр. Багдарыын Сүлбэ
[Буур тайах] хаа-дьаа тууска наадыйан кудуга киирэр. Н. Босиков
эвенк. куду
II
сыһ.
1. Туох эмэ (хол., хаар, буор) аннынан киһи билбэт курдук кистии-саба; дьөлө (хас). ☉ Тайком, незаметно, неприметно; очень осторожно (подкопать под снегом, под землей)
Саһыл үктэммит суолун ойоҕоһугар оҥхой хаһан баран суолун саамай аннын куду хаһыллар, ол кэнниттэн хапкааны иитэн ууруллар. ТСКБ
Суол анныгар баар хаар, бөрө суолга кыратык да үктэннэр эрэ дьөлө түһэн хапкаан тэриэлкэтигэр үктүүр гына оччо чарааһыгар диэри куду хаһыллар. КГП ББНь
2. Эрчимнээхтик, харса суох, супту; тохтоло суох. ☉ Стремительно, быстро; без промедления
Петровскай куду хааман киирэн тырыбыынаҕа тахсар. Н. Якутскай
Кини иирэлэрдээх хонуу устун, куду соҕус хааман истэ. А. Сыромятникова
Самасыбааллар кэллэхтэринэ, экскаватор чоҕу куду кутан иһэр. «ХС»
♦ Куду ас — 1) киһиэхэ тугу эмэ саҥата-иҥэтэ суох, кистии-саба биэр. ☉ Подсунуть кому-л. что-л. (быстрым движением) тайком, скрытно, незаметно
Оҕонньор киниэхэ кэһиилэнэн кэлбит улахан балыгын куду анньар. И. Данилов
Баҕар, луохтуур сөбүлэһиэ, оччоҕо тута куду анньан биэрэргэ харчы наада этэ. Д. Таас
Лаана ааһан иһэн аҕатын илиитигэр «Огонек» сурунаалы куду анньан баран, эмиэ көрүдүөргэ элэс гынан хаалбыта. В. Гаврильева; 2) түргэн хамсаныынан бэйэҕиттэн тэйитэ сыҕарыт. ☉ Сдвинуть, отодвинуть (быстрым движением)
[Сүөдэр] …… туос бытархайын уматан түрдэс гыннарда да, чохчотун аҥаар кытыытыгар куду анньан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Кыыс, миискэлээх чэйин тобоҕолоон, иннин диэки куду аспыта. П. Аввакумов
Ньургун …… тимир оһоҕор маһын тобоҕун хаалаан биэрээт, чаанньыгын үөс диэки куду аста. «ЭК». Куду харбаа — 1) тугу да ордорбокко, хаалларбакка ыл, былдьаан ыл. ☉ Забирать, отнимать, отбирать что-л. у кого-л. без остатка
Тугу оҥорбутун барытын хаһаайына куду харбыыр буолан, кулут таһаарыылаахтык үлэлииргэ интэриэһэ суоҕа. КФП БАаДИ
Баайдар элбэх сири куду харбыыллар, …… оттон дьадаҥылар үктэнэр да сирдэрэ суох. АЕВ ОҮИ
Пепеляев дьоно омукка күрүүллэригэр үгүс үбү-баайы куду харбыырга кыһаллыахтара. «ХС»; 2) тугу эмэ түргэн хамсаныынан, биллибэтинэн тутан ыл. ☉ Схватить, подхватить что-л. незаметно, быстрым движением
Хотой …… Куба кыылбар куугунаан түстэ, Кучугуруу-кучугуруу куду харбаата. Ньургун Боотур
Куораан далай ытыспынан Куду харбааммын Кууһуулаах иһэбин. П. Ойуунускай
[Кутуйах:] Куду харбыыр сахха Куоска куттуо суоҕа, Кутум куртахпар түһэрэ уурайдаҕа. В. Чиряев
ср. др.-тюрк. ходы ‘вниз, находящийся ниже’

аат.
1. Үксүгэр хатыҥтан оҥоһуллубут аһы баһар тэрил. ☉ Деревянный черпак, половник, деревянная поварёшка (обычно из берёзы)
Кураанах хамыйах айахха баппат (өс хоһ.). Киһи хамыйаҕын оргууй остуолга уурда уонна илиитин көхсүнэн уоһун сотто-сотто туран кэллэ. Амма Аччыгыйа
Боккуойа мас хамыйаҕы ылан күөһүн булкуйан баран, мииниттэн амсайан көрөр. Ф. Захаров
2. кэпс. Экскаватор тугу эмэ (хол., буору, тааһы) баһар хомуоһа. ☉ Ковш экскаватора
Экскаватордар хатан аһыылаах хамыйахтара түөртүү кууп тааһы биирдэ уобан ылаллар. Суорун Омоллоон
Хамыйаҕын муҥунан Чоҕу баһар экскаватор. Н. Босиков
Экскаватор кумаҕы улахан хамыйаҕынан баһан ылан самасыбаал кэдэс гыныар диэри томточчу кутар. А БАМ
♦ Ийэтин хамыйаҕыттан сыстыбыт көр ийэ. Кытыйа кытыйатын кытта кырбаһар, хамыйах хамыйаҕын кытта хабырыһар көр кытыйа. Кытыйа кыырда, хамыйах хардааччыта, мэһэмээн мэкчиргэтэ — сүрэҕэ суох, аһыыаһыы сытар киһи. ☉ Ленивый обжора (букв. ястреб до чашек, сокол до ложек, сова до турсуков). Уоллара дьонун бэлэмигэр кытыйа кыырда, хамыйах хардааччыта, мэһэмээн мэкчиргэтэ буолан олорор. Кэччэгэйтэн кэлтэгэй хамы- йахтаах баһар көр кэччэгэй. Кэччэгэйтэн кэлтэгэй хамыйахтаах баһар диэн этии бэрт былыргы итэҕэлтэн төрүттээх өйдөбүл буолар. Хамыйах салааччы кэпс. — бэйэтиттэн үрдүк сололоох, дуоһунастаах киһиэхэ илин-кэлин түһээччи, ньылаҥнааччы. ☉ Подлиза, прихвостень, подхалим, угодник. Ээ, ол киһи тойотторго бэрт буолар, хамыйах салааччы. Тэҥн. сирэй көрбөх (көрүмсэх); сэттэ сирэй
◊ Кыл хамыйах көр кыл
Илимнии, ардьаахтыы сатаан баран, кыл хамыйаҕынан чарт тымтайга таах баһан ылааччылар. Күннүк Уурастыырап. Сиидэ хамыйах кэпс. – арыттаах кыра хайаҕастардаах уһун уктаах хомуос. ☉ Большая ложка с частыми дырочками, шумовка
Эт сымнаабытын кэннэ сиидэ хамыйаҕынан күүгэнин, төбүрэҕин баһан баран, бэйэ сөбүлүүрүнэн тууһаныллар. Дьиэ к. Сиэллээх <ибиир> хамыйах — алгыска туттуллар, угугар сылгы сиэлэ киэргэллээх хамыйах. ☉ Деревянный черпак, украшенный пучками конской гривы по рукояти, используемый при выполнении обряда алгыс
Алгыыр киһи сиэллээх ибиир хамыйаҕы ылар. Саха нар. ыр. II
Баһыттан-атаҕар диэри от күөҕэ таҥаска сууламмыт дьахтар тахсан сиэллээх хамыйаҕынан кымыһы баһан ылан сири-дойдуну аһатар. П. Тобуруокап
Сиэллээх хамыйаҕы туппут аҕамсыйбыт дьахтар быыс иһиттэн тахсыбытыгар, бары тохтоон туран хааллылар. Л. Попов. Сүөгэй хамыйаҕа эргэр. — үүт үрдүттэн сүөгэйин холбуйан ылар мас хамыйах. ☉ Деревянная ложка для снятия сливок с молока
Билигин анаан сүөгэй хамыйаҕа диэни туттубаттар. Удьаа хамыйах көр удьаа. Сири иһити киллэрэллэр, удьаа хамыйаҕы ыыталлар, күөх чэчири хойуннараллар. Суорун Омоллоон
[Куйаас Маарыйа] Уҥа хонноҕун анныттан Удьаа хамыйаҕы ылан Үрүҥ илгэ тунаҕы Өлүөнэ өрүс кытылын Үрдүнэн ыһан унаарытта. С. Васильев
Иһигэр удьаа хамыйаҕы уган кэбиһэллэрэ. К. Уткин. Эбир хамы- йах — дойду иччилэрин алгыырга туттуллар, үс сиринэн оҥо быһыылаах кымыс ыһар хамыйах. ☉ Деревянная ложка с тремя выемками для окропления кумысом духов
Алтан түөрэх эбир далаҕай хамыйах диэн оҥорор. Саха сэһ. I. Эллэй Боотур чороон аайыттан арыылаах кымыһы эбир хамыйаҕынан баһан ыла-ыла …… салгыҥҥа ыһыахтыыр. Саха сэһ
1977
Ыһыах эбир хамыйаҕын Ылан ууран кэбиспиттэр. П. Ядрихинскай
ср. алт. чамыяк ‘берестяная черпалочка для ячменя’, др.-тюрк. хамыч ‘черпак, ковш’

сыһ.
1. 1. Сөп түбэспэккэ, хос хатталаһар, хоһулаһа барар гына (хол., туох эмэ бэйэ-бэйэтигэр тиксиитин этэргэ). ☉ Так, чтобы концы или края чего-л. не примкнули друг к другу, а наложились друг на друга, смещаясь
Ыаҕайа эркинэ буолар туоһу киэпкэ эргитэ тутан көрдөххө уһуктара хардары барар буолуохтаах. ГПП ТО
Ыксаан, суолу туораан иһэн самасыбаалга киирэн биэртим. Онно тааһым уҥуоҕа түөрт сиринэн тостубут, хардары барбыт. ОҮҮА
2. Утары, утары хайысхаттан. ☉ Навстречу кому-л.
Ананий дьонун бырастыылаһан атаарда. Хардары суотчут киирэн кэллэ. М. Доҕордуурап
Сеня тахсарын кытта хардары быыһык саҕынньахтаах икки киһи киирэн кэллилэр. Эрилик Эристиин
3. Аһары, куоһары. ☉ Превосходя (чей-л. результат)
Онус кылааһы бүтэрбит Аня Протопопова ити сайын хас биирдии ынаҕыттан 1500 киилэ үүтү ыан бастыҥ ыанньыксыттары хардары түспүтэ. Үлэ үө. Мустарааччы …… оҕустарааччылары хардары анньан ситэн иһэрин сөбүлүүр. Ходуһа х.
4. көсп. Кимиэхэ эмэ хоруйдаһан, эппиэттэһэн. ☉ Отвечая, в ответ кому-л. (на вопрос, на реплики)
«Төбөҕүн бэйэҕин кытта илдьэ сылдьаҕын дуо?» — диэн хардары ыйытааччы. М. Доҕордуурап
«Бэйи эрэ, доҕоор, ол туох бырааһынньыга буолла?» — Харыйаан хардары ыйыта тоһуйда. А. Бродников
«Улахан туох да сонун суох. Эһиги бу куоракка айаннаахтаан иһэҕит дуу?» — эһэм хардары ыйытар. С. Маисов
5. көсп. Кимиэхэ-туохха эмэ иэс ситиһэн, боруостаһан; кимиэхэ-туохха эмэ утарылаһан. ☉ В ответ кому-л. на что-л.; навстречу кому-чему-л., против кого-чего-л. (выступить)
Дыгдалан уола хайыһарын уһулан ылан, хардары далайан [Дьөгүөссэни] хаптаччы охсон түһэрдэ. М. Доҕордуурап
Сиидэрэп иккиһин охсон эрдэҕинэ, Малыыкаан хардары сырбатта. Күндэ
Өстөөх күүһэ өһүллүбүтэ. Сэбиэскэй сэриилэр хардары кимэн киирбиттэрэ. ЭБЭДьА
2. даҕ. суолт. Туохха эмэ утары хайысхалаах, ураты дьайыыны оҥорор. ☉ Встречный, взаимный
Фашистар хардары атаакаттан өмүттэн, аанньа ытыаласпакка, тыаҕа куоттулар. Д. Кустуров
Харалар хардары кимиини оҥороллор, ити үгүс түбэлтэҕэ көмүскэнии үчүгэй ньымата буолар. КА СОоО II-III
Ол кэннэ «Дьоҕус уонна орто урбааны өйүүр мэхэньиисим: мониторинг, хардары сибээс» диэн диспут ыытылынна. «Кыым»
♦ Күлүгүн быһа (хардары) хаам- пат — иннин быһа хаампат диэн курдук (көр илин I)
Бочуона саҥас тугу да көрбөт курдук буолан хаалла. Хобороос туһунан да истэрэ киниэхэ кытаанах. Ол баҕайы хара күлүгүн хардары хаампыты көрбөтөҕө. А. Сыромятникова. Уҥуоҕа (сүһүөҕэ) хардары барар — киһи илистэр, сылайар, сылааргыыр (үлэтэ). ☉ Изнемогать, ног под собой не чуять (от усталости)
[Макаар оҕонньор:] Хотуммут аах бурдуктарын тардабын диэн уҥуоҕум хардары баран, сытан сынньанным. А. Софронов
[Быһыт тутуутун туһунан] «Маһын үлэтэ диэн ырыа буоллаҕа дии, — диэтэ Лука — Буорун үлэтэ, киһи сүһүөҕэ хардары барар, ыар үлэ буолуо». М. Доҕордуурап
Ходуһаттан атыыр үөрүн үүрэн сырсарыгар аҕылаабытын, уҥуоҕа хардары барбытын аһараары оҕонньор халдьаайы анныгар охтубут маска олордо. КН ПБ. Хардары бар — дьүдьэй, ыр, иин-хат (хол., ыарытыйан биитэр күүстээх үлэттэн). ☉ Вянуть, чахнуть, хиреть (напр., от болезни или от непосильного труда)
Биир үксүн онон да [аалларан ыалдьан] хардары бардым. М. Доҕордуурап. Хардары уун — иэс төлөс, боруостас. ☉ Ответить чем-л., отплатить
Үөрэхтээх өйө эбиллэн Билиитэ да кэҥээтэр, Харчыта да элбээтэр, Хааччынара холоон ини. Хардары уунара эбэтэр Хатаҕалыыра суох ээ кини. С. Тимофеев