сэлэлээ диэнтэн дьаһ
туһ. Түүҥҥү халлаан аннынан, Кыйыр хаары сэлэлэтэн Түҥкэлийэн айаннаан, Кыһыгырас тыалы быһа Ыраах, ыраах барбытым. И. Чаҕылҕан

дезинтеграция (сир баайдаах, наһаа чинии уонна кытаата илик арананы куөргэллээн, көбүтэн уунан сайгыыр үлэ. Үрэх-өрүс тааһыттан (кумаҕыттан) көмүһү, платннаны, хорҕолдьуннаах минералы касситериты, сууйааһынна (хостооһунна), атын даҕаны кэлимсэтийэн таастыйа илик туруктаах сир баайын кыйыр тааһы (гравий), фосфориттары хостооһунна улэлиир сууйар (байытар) техника үлэтин бастакы түһүмэҕэ.)

көр иэччэх
Оноҕос тиийэн иэрчэҕин уҥуоҕун үлтү көттө. Саха ост. I
Эргийэн көрдөрбүн - Иэрчэҕим эмтэрийдин!!! Хайыһан көрдөрбүн - Хаалдьыгым хайыннын!!! П. Ойуунускай
Көстүбэт иэрчэх үрдүгэр тыаһа суох сымсатык эргийэ-урбайа турар хаамар экскаватордар тимир тиистэринэн кыйыр тааһы үлтү хадьырыйан МАЗ самосвалларга кутан лүһүгүрэтэллэр. Суорун Омоллоон

аат. Симэн кэбиспит курдук хойуутук үүммүт кыра мастаах эбэтэр талахтаах сииктээх намыһах сир. ☉ Влажная низменность, густо поросшая молодой порослью или тальником
[Эһэ] түҥ хараҥа симилэх иһигэр киирэн, сытынан кэбиспитэ. И. Федосеев
Хойуу ойууру, симилэҕи тахсар ыллык устун сэндэҥэ тыата дьэргэлдьийэ турар сиргэ Хаппытыан чугаһаан истэ. А. Сыромятникова
Арыт кыйыр тааһынан, арыт ыт мунна баппат симилэҕинэн айанныыллара. «ХС»

буункар, бункер (1. Алын өттүнэн синньииР уонна онно аһыллар-сабыллар ahagacraax, кумах, туорз» бурдук, кыйыр таас курдук тохтугас курууһу, ол иһигэр-тимир дэтээл соҕотуопкатын уонна оноһуллубут дэтээллэри кутарга, сүөкүүргэ, кылгас кэмнэ мунньарга аналлаах улахан иһит курдук оноһук. Сир баайын хостуур, байытар үлэҕэ эмиэ туһаныллар. Б. Сыҕарытыллар сыҕарытыллыбат араастардаах; 2. Суудуна иһигэр чоҕу дуу, уматыгы дуу кутан хаһаанар сир эбэтэр сорох хомуйар комбайннар хомуйбуттарын мунньар чаастара; 3. Ветонунан бөҕөргөтүллүбүт буомбаттаи, снарядтан куотар, хорҕойор сир (тутуу).)

даҕ.
1. Туустаах хабархай; солохтоох (уу). ☉ Соленый, щелочной (о воде). Абалаах — Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар баар тунаархай өҥнөөх туустаах уулаах, аттыгар оннук ааттаах биллэр куруортаах күөл аата
□ Алдьархайдаах аан-өлүү аарыктаммыт, Абалаах аһыы байҕал алыҥнаах, Чэлгиэн сата саатаабыт Чэҥ муус сиксиктээх Кыйыра-кырылыы көтөр Кыһыл кумах кырдайдаах Аан дойду айыллыбыта үһү. П. Ойуунускай
2. Сүлүһүннээх бурут оттоох. ☉ Имеющий ядовитое растение, цикуту, сурепку. Бу күөл тулата абалаах

дьүһ. туохт.
1. Түргэн-түргэнник кынаккынан сапсынан, тэтимнээхтик дьирибинэйэн көт (үксүн дьоҕус көтөр туһунан). ☉ Взлетать, порхать, летать стремительно, трепеща крыльями (обычно о мелких птицах)
Сымсаҕай хараҥаччылар …… суйулаһа көтөллөр, өрө-таҥнары хойуостаналлар, кынаттарынан салгыны быһыта суруйан кылыбырайаллар. Р. Баҕатаайыскай
Кыайбыты күүтэн кирийэ сыппыт тыһы [хабдьы] букатын кэнники, ыттар суолга киирээри эргийиилэригэр үргэн, кыната кылыбырайа турда. Н. Заболоцкай
Кынаттаах чуораан-күөрэгэй Кылыбырайан тахсан онно — Халлаан халтаҥ өрөҕөтүгэр Хатыы курдук хатанна. С. Тимофеев
2. Түргэтээтэр түргэтээн мэһэйэ суох сүүрүгүрт, уһун (ыраас уулаах кыракый үрүйэ туһунан). ☉ Течь стремительно, беспрепятственно (о маленьком ручейке с чистой водой)
Кыйыр таас устун сыпсырдык үрүччэ кылыбырайар. Софр. Данилов. Оҕолор ханан баҕарар киэҥник атыллаан туоруур үрүйэлэрэ үөттэри быыһынан кылыбырайа устар. П. Аввакумов
Уол бэрт өр айаннаан, …… сүүрүгүрэн кылыбырайа сытар дьэп-дьэҥкир уулаах үрэххэ тиийбитэ. «ХС»

туохт.
1. Илиилэргин туора уун. ☉ Растянуть руки в стороны
Хочо дуу, алаас дуу иннигэр эмискэччи нэлэс гына түстэхтэринэ, мэлдьи үөрүүлээхтик соһуйар буоларым. Илиибин быластаабытынан халдьаайыны таҥнары сүүрэр этим. Амма Аччыгыйа
Сонун көхөҕө ыйаан баран, саала дьыбааныгар кэлэн, илиитин быластаабытынан лах гына олордо. М. Попов
Мефодий кэнниттэн сүүрэн испит Остапенко эрэйдээх, хайдах эрэ дьиибэтик өрө эһиллэн баран, оҥхой быарыгар быластаабытынан оҕунна. ССС
2. Былаһынан кээмэйдээ. ☉ Измерять маховой саженью
[Дьаакып кинээс:] Өлөксөй, ити уол отун көрөн быластаабытыҥ дуо? Сыарҕата тахсыыһык дуо? А. Софронов
Торбос абааһыта. Чаччыстыбыт Чараас иэдэстээх, Ырдьайбыт Дьэбиннээх тиистээх, Ынайбыт дэдэгэр истээх …… Сииргэ-аһыырга тиэтэйбит Сэбэһэ быатын быластаата. С. Васильев
Өлүөскэ саамай улахан балыгы хаптарбыт: — Су-баччаны, — диэн баран, икки илиитин быластыыр. Н. Габышев
3. Киэҥ уһун сиринэн тайаа, тугу эмэ тилэри киэптээ. ☉ Распространяться, простираться на большом пространстве
[Борокуот] Ындыылаах баарсаны буксуурдаан Көс сири быластаан субуйда, Ыһыытыы-хаһыытыы чоргуутаан Биэрэккэ эрдээхтик дьулуйда... С. Васильев
Хайаҕа Мантан ыраах, оол, үөһэ, мамонт кыыл аһыытыныы Кырыыланан, эбии үрдээн, Кыйыр арҕас быластыыр. Р. Баҕатаайыскай
4. Туора сараадый (хол., көтөр кынатын, мас мутугун тустарынан). ☉ Раскидываться, растопыриваться (о ветвях дерева, крыльях крупных птиц)
Хаххан буоллаҕына, ойоҕун кытта бырастыылаһан-бырастыылаһан баран, кынатын быластыаҕынан быластаан, хоту диэки көтөн сабырыйа турбут. Суорун Омоллоон
Дьорҕоот, ити туох көтөрө биһиги үрдүбүтүгэр кэлэн быластаан хаалла? Н. Заболоцкай
Сиэл ыйыыр дэлбиргэ баайар Сэттэ урдаах кырдьаҕас тиит Суон, хаппыт мутуктарынан Суолу туора быластаан турда. С. Васильев

аат.
1. Кыһынын маҥан кыырпаҕынан түһэр кырыатыҥы сөҥүү, ол сөҥүү сири бүрүйбүтэ. ☉ Атмосферные осадки в виде белых хлопьев зимой, снег, а также сплошная масса этих осадков, покрывающая землю
Хаар бөҕө түһэн үллүктээн эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
«Быйыл күһүн хаас эрдэ киирэн ааста, хаар эрдэ түһэр буолла быһыылаах», — диэтэ Өндүрэй бэркэ түспэтийэн олорон. В. Протодьяконов
Бүгүн хаар түһэн сир-дойду туналыйа сырдаата. М. Доҕордуурап
2. кэпс. Киһи-сүөһү сааһа (олорон ааспыт кыһынын ахсаанынан ааҕыы). ☉ Возраст (якуты раньше возраст исчисляли по зимам, ассоциируя её со снегом: столько-то снегов)
Ньукулай оҕонньор быйыл аҕыс уон бэһис хаарын туолан, кыһыҥҥы олоҕуттан сайыҥҥы олоҕор бараары, кытылга турар тыытыгар киирдэ. Күндэ
Оҕонньор быйыл сэттэ уон иккис хаарыгар үктэннэ. С. Никифоров
Ыстапаан быйыл аҕыс уон иккис хаара, эмээхсинэ киниттэн түөрт сыл балыс. МДН КК
Бургунас (тиҥэһэ) диэн үһүс хаарыгар үктэммит сүөһү. ГНИ СҮөТ
△ Сыл (күнүдьылы кыһынынан ааҕыыга). ☉ Год (при исчислении времени по зимам)
Настя манна киирэн бултуур буолбута син өр буолла, быйыл үһүс хаара. Н. Якутскай
Бу этэрбэһи үһүс хаарын кэтэрим да, хата, алдьаныах быһыыта суоҕа. В. Иванов
Биэс хаар анараа өттүгэр эбитэ буоллар, кэлин өттө кэтинчэ да буолуоҕун толкуйдуу барыа суох этэ. С. Курилов (тылб.)
♦ Сииккэ сиэллэ, хаарга хаамта көр сиик I
[Дьаакып:] Мин сииккэ сиэллим, хаарга хаамтым, дьиэбиттэн үүрүллэбин, туох баарбын барытын ыларга суруйдулар. А. Софронов
[Дарыбыан:] Былыр мин эмиэ, оройбунан көрө сылдьарым саҕана, арыгынан утахтанан, хаартынан харахтанан сииккэ сиэлбит, хаарга хаампыт бэйэм. Н. Туобулаахап
<Сыа> хаары бааһырдан сырыт — буору бааһырт (бааһырда сырыт) диэн курдук (көр буор). Ээ, оҕонньор барахсан хаары эрэ бааһырдан сылдьаахтыыр. Сыл (сыллар, күн-дьыл көмнөҕө) хаара сабар көр сап I. Ол хаарыан кэмнэри үгүс күн-дьыл хаара саптаҕа. «Уу» диэбитэ — хаар, «хаар» диэбитэ — уу көр уу I. Ээ, ол киһи «уу» диэбитэ — хаар, «хаар» диэбитэ — уу, кини тылыгар соччо эрэнимэ. Күрүлгэн. Хаар баттыыр кэпс. — киһи кырдьан, күүһэ-уоҕа мөлтүүр, бодоорор. ☉ соотв. годы берут своё
Оҕонньор төһө да хаар баттаан ыраах булка, айаҥҥа сылдьара уурайдар, билигин даҕаны тэп курдук, дьиэ эргин үлэһит киһи. В. Протодьяконов
Күүс-уох мөлтөөн, дьиэтигэр олорбута хаһыс да кыһына буолла, хаар да баттаатаҕа. В. Иванов
Хаар баттаан мин кэлиинибарыыны кыайбат, сылайар-ахсыыр буолан иһэбин. ВВ ЫСЫ. Хаарга үктэммитэ эрэ кырдьык — кырдьыгынан сылдьыбат, сымыйалыыр, албынныыр идэлээх киһи. ☉ Лгун, лжец, обманщик
Ээ, ити киһи тылын итэҕэйимэ, кини арай хаарга үктэммитэ эрэ кырдьык. Хаардыы хаамп көр хаамп. Өстөөхтөр төһө да өмүтүннэрэн саба түспүттэрин иһин, сэбилэниилээх дьону ити курдук хаардыы хаамаллара биллибэт этэ. Г. Угаров
Бандьыыттар кэрээннэриттэн тахсыбыттар, ыаллыы нэһилиэккэ киирэн хаардыы хааман тахсыбыт сурахтаахтара. Күрүлгэн
Бу сырыыга билэр билиэтэ түбэһэн, эксээмэҥҥэ хаардыы хааман тахсыбыта. «Чолбон». Хаар хайа буол — хаһан да кыайтарыа суох курдук буол (хол., киһи саллан мээнэҕэ ылсыбат дьыалатын этэргэ). ☉ Быть, казаться непреодолимой, неразрешимой проблемой (букв. снежной горой стать)
Сүрүн доҕор, хаар хайа буоллаҕай, оҥоруллуо буоллаҕа дии. Кустук. Хаары харбат — туохтан эрэ матар, туохха да тиксиһиннэримэ. ☉ Оставить ни с чем, с пустыми руками
Байанай диэн талаан баайа, хаары харбатан, иэс баайан, хоодуоттары эрэ дьоллуур. Н. Рыкунов. Хаары ытыс (ытыһан хаал) — туга да суох хаал, туохтан эрэ мат. ☉ Остаться ни с чем, с пустыми руками
«Аргыылап оҕонньор нуучча күтүөттэнэбин диэн, хаары ытыспыт», — дии-дии алларастаабаттар дуо? Софр. Данилов
Хоту киирэн алта төгүрүк сыл устата чээччэйдэ да, хаары ытыһан хаалла. В. Протодьяконов
Оннооҕор биир түүн хаартылааҥҥын, хаары ытыһан хаалар үһүгүн дии, дьэ, саат-суут диэтэҕиҥ! ИН ХБ. Элбэх хаар уулунна — элбэх күндьыл, сыл-хонук ааста. ☉ соотв. много воды утекло
«Оо, ол кэмтэн бэттэх элбэх хаар уулуннаҕа», — оҕонньор өрө тыынна. «Чолбон»
◊ Көбүөрүнньүк хаар — күл курдук көпсөркөй тэлгэнэ сытар хаар. ☉ Мягкий, пушистый, как пепел, снег, лёгший на землю
Оҕолор саҥа түспүт көбүөрүнньүк хаарга төкүнүһэ оонньоотулар. Көмнөх хаар көр көмнөх. Көмнөх хаарын көтөҕөн, Кырыа мууһун кыбынан Кэтэһиилээх ыалдьыппыт Кэллэ тымныы кыһыммыт. П. Тобуруокап
Үчүгэй хотугу күһүн Бөһүөнэх көмнөх хаар түһэрэ. Баал Хабырыыс. Көмнүө хаар — сыарҕа бастаан сылдьарын саҕанааҕы арыый халыҥаабыт хаар. ☉ Первый санный снег
Көмнүө хаарга сыарҕа суола ырылыйан көстөр. «Чолбон»
Көмүк кыраһа <хаар> көр кыраһа. Тыал биллэ күүһүрдэ, Тымныынан аҥылыйда, Көһөр көй былыттан Көмүк кыраһа хаар түстэ. Күннүк Уурастыырап
Көмүрүө хаар көр көмүрүө. Көмүрүө хаар күөнүттэн Күөх оппут көһүннэ. Эллэй
Көмүрүө хаар уута элбэх, ыраас буолар диэн үөһээ өттүн сыа хаарын тарыйан баран, көмүрүөтүн баһан ылаллара. БСИ ЛНКИСО-1938
Итии чоҕу сыа хаарынан буолбакка, көмүрүө хаарынан ыһан умуруоруллар. МАП ЧУу. Көп хаар — туох эмэ (хол., лабаа) үрдүгэр үллэччи олорон хаалбыт көпсөркөй түү курдук хаар. ☉ Рыхлый пушистый снег, копной лежащий на чём-л. (напр., на ветвях)
Кыһын арыт мас лабаата түү курдук көп хаарынан, кырыанан бүрүллэр. «ХС». Куобах түүтэ хаар — куобах ньаарсын түүтүнүү оргууй намылыйан түһэр кыырпах хаар. ☉ Снег, падающий мелкими мягкими хлопьями
Наллаан түһэр куобах түүтэ хаар сыыйа сири-дойдуну бүрүйдэ. «ХС». Күрдьүк хаар — күрдьүллэн мунньуллубут хаар. ☉ Снег, сгребённый в кучу, сугроб
Уол атырдьаҕын күрдьүк хаарга батары аста. И. Никифоров. Кыйыр хаар — хаамтахха хаачыргыыр чигдитийбит хаар. ☉ Утоптанный скрипучий снег
Түүҥҥү халлаан аннынан Кыйыр хаары сэлэлэтэн Кыһыгырас тыалы быһа Ыраах, ыраах барбытым. И. Чаҕылҕан
Кыраһа хаар — кыраһа диэн курдук. Бөлүүҥҥү кыраһа хаарынан төһө эрэ кырынаас сырыста? П. Тобуруокап
Кыраһа хаар түстэр түһэн, Кыһын буолан испитэ. Күннүк Уурастыырап
Кыраһа хаар кырсыгар Кылбайар кустук оонньуур. К. Туйаарыскай. Кырса хаар — бөдөҥ-бөдөҥ көмнөҕүнэн өлгөмнүк, үллэччи түһэр халыҥ хаар. ☉ Снег, падающий большими хлопьями, толстым слоем покрывающий землю
Таптыыбын самаан күөх сайыны, Кылбаарар кырса хаар кыһыны. С. Тарасов
Кырса хаар сир үрдүн Үллүктүү бүрүйдэ. Баал Хабырыыс
Кырыа хаар көр кырыа. Кырбас эт талбалаах, Кырыа хаар тыыннаах, Кыһалҕа, кыыбаҕа кымньыылаах Кыыдааннаах кыһын хотуну Кыйдаан ыыттаҕым буоллун. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сир үрдүн Кыымнаах кырыа хаарынан Уолуйбакка үллүйэрэ. П. Тобуруокап
Куобах кутуруга кырыа хаар кыыдайар. Н. Түгүнүүрэп. Кырымах хаар — кырымах
1.
1 диэн курдук. Кылыс тыалгынан кыладыйа, Кырымах хааргынан кыскыйа, Кыыдааннана абараҕыан?! Күннүк Уурастыырап
Күн көмүс кустугу бырахта Кылбайар кырымах хаарга. Баал Хабырыыс
Туһахтарбын көрөөрү оҕуһу тохтотон, кырымах хаар устун ол диэки сүүрдүм. Т. Сметанин
Кыстык хаар көр кыс- тык I. Сотору соҕус кыстык хаар түспүтэ. Н. Якутскай
Аны саас кыстык хаар анныттан Араҕас ньургуһун анньыыта Бурдукпут ыһыыта буолуоҕа. Күннүк Уурастыырап
Тоҥоттуу барбыт кыстык хаарга Халыйар хайыһар суолун хаалларбат. С. Данилов
Кыс хаар көр кыс II. Хотугу дойдубут кыс хаара Сүрэххэр сырдыгы киллээртэ. Л. Попов
Кыыс уулуссанан истэ, Кыс хаары тобугунан кэстэ. С. Васильев
Хараҥа халлаантан кыс хаар Түһэр аргыый намылыйа. Дьуон Дьаҥылы
Кыс хаар ортото көр кыс II. Оннооҕор биирдии дьукаах тапсан олорбокко, кыс хаар ортото көсүһэн хаалар. Амма Аччыгыйа
Биһигини кыс хаар ортото таһырдьа быраҕаталаары гыналлар. Н. Якутскай
Кыыһын ааҕы холдьоҕон Кыс хаар ортото дьиэттэн Кыйдаталыы сыспыта. Күннүк Уурастыырап
Маҥнайгы хаар көр маҥнайгы. Маҥнайгы хаар түһэрин кытта, хас да буоланнар ыраах үрэх баһыгар бултуу тахсаллар. Күндэ
Маҥнайгы хаар түһэн, таһырдьа сып-сырдык. А. Фёдоров
Маҥнайгы хаарынан Булгунньахха соһуччу куораттан тойон тиийэн кэллэ. С. Курилов (тылб.). Ньуолах хаар — ньаарсын түү курдук сымнаҕас, оргууй намылыйан түһэр көмнөх хаар. ☉ Мягкий пушистый снег, плавно падающий большими хлопьями
Бөдөҥ ньуолах хаар сүрэҕэлдьээбиттии тэлээрэр. Күрүлгэн. Өксүөн хаар — ыкса күһүн түһэр тыаллаах-куустаах, самыыр былаастаах хаар, хаар-самыыр. ☉ Снег вперемежку с дождём поздней осенью, осеннее ненастье со снегом
Өксүөн хаарбыт түһүүтэ, Үлэ-хамнас бүтүүтэ, Артыал дьонун үөрүүтэ — Өлгөм үрдүк үүнүүтэ. Эллэй
Күһүн өксүөн хаарын саҕана суолга хаайтарыы бөҕө буолбута. Кустук. Саҥа хаар — саҥа түһэн сири маҥхаппыт хаар. ☉ Свежевыпавший снег, покрывший землю
Төрөөбүт дойдутун саҥа хаара хараҕар көстөн ааста. И. Гоголев
Таһырдьа тыал оһох буруотун балаҕан тэллэҕэр сабыта сынньа, саҥа хаары ытыйа оонньуур. М. Доҕордуурап
Саҥа хаар түстэр эрэ, аҕаҥ тииҥҥэ хаамар этэ. Н. Тарабукин (тылб.). Симиин хаар — саҥа түспүт ыраас сибиэһэй хаар. ☉ Чистый свежевыпавший снег
Симиин хаар устун оргууй хааман иһэбин, тулам уу чуумпу. «ХС». Сиҥэ хаара — сааскы ириэрии кэмигэр хаар уонна уу бииргэ холбоспута, уулаах хаар. ☉ Талый водянистый снег в период весенней оттепели, снег с водой
Айан дьоно сиҥэ хаарын өрүнэн чэйдээтилэр. Н. Габышев. Сис хаара — сис тыа быыһынааҕы саас хойутуу (аһаҕас сирдээҕэр хойут) ууллар халыҥ хаар. ☉ Глубокий снег в лесном массиве (тает позже, чем на равнине)
Тайах сис хаарыгар батарыта түһэтүһэ, сүүрэн быыралыы турда. Сойуо хаара көр сойуо I. Сойуо хаара түстэҕинэ, оччоҕо бултууллар. ВМС СТТТ
Доҕордуулар сойуо хаарын былдьаһа, олохтоохтук тэринэн бултуу барбыттара. «Чолбон». Сомунах хаар түөлбэ. — сири бүрүйбүт көпсөркөй хаар. ☉ Рыхлый снег, покрывающий землю
Сомунах хаарга тииҥ суолун көрдө. Сонор хаар көр сонор. Сонор хаар илдьирийэн Суорҕан курдук бысталанна. С. Васильев
Сыарҕа хаара көр сыарҕа. Айанньыт саас сыарҕа хаара алдьаммытын кэннэ, аттарын чыыбаайылаах куруҥҥа хааллартаан, дьиэтигэр ырандьүдьэйэн кэлэр. И. Гоголев
Охоноон күһүн сыарҕа хаара түспүтүн кэннэ, кэһии бөҕөлөөх Эһэ Хайаҕа киирбитэ. Н. Якутскай
Сыа хаар көр сыа. Күн сардаҥата сыа хаарга чаҕылыйара. Н. Лугинов
Күһүҥҥү сыа хаар өрүһүспүт курдук түһэн үллүктүүр. М. Доҕордуурап
Биир сарсыарда күүтүүлээх сыа хаар барахсан сири-дойдуну саба түстэ. М. Попов. Сылбыйа хаара – сааскы ириэрии кэмигэр уутуйан сыстаҥнас буолбут, инчэҕэй хаар. ☉ Мокрый, вязкий снег в период весенней оттепели
Кэлиэхтээх дьонноро, суолу былдьаһа, сылбыйа хаар устун айаннаан испиттэрэ. И. Гоголев. Тоҥот хаара — саас күнүһүн хаар үрдэ ирэн баран, түүнүн тоҥмута, мууһурбута. ☉ Ледяная корка на поверхности снега, наст
Дойду сир туругуруоҕуттан ылата Тоҥот хаара Тоҕо силэйтэлээн Ох курдук уһууран ааста. Саха нар. ыр. Тобурах хаар — тобурах диэн курдук
Ыкса күһүн биирдэ тобурах хаар түспүтэ. Тоҥуу хаар көр тоҥуу III. Көстөкүүн тоҥон, сүүрэрхаамар икки ардынан тоҥуу хаар устун чуучур-чаачыр үктээн истэ. Күндэ
Арай, тоҥуу хаар үрдүгэр кутаа уот умайан күлүбүрүү турар эбит. Амма Аччыгыйа
Атаҕын олус чэпчэкитик ылаттаан, тоҥуу хаар устун атаралаан тамаһыйар. Н. Павлов. Тоҥ хаар — бөһүөнэх буолбатах, кытаата тоҥмут кыһыҥҥы хаар. ☉ Затвердевший от холода зимний снег
Көстөкүүн тоҥон, сүүрэр-хаамар икки ардынан тоҥ хаар устун чуучур-чаачыр үктээн истэ. Күндэ
Сиҥэлээн, тоҥ хаар уу буолан, Таҥаспыт ньылбы сытыйда. С. Данилов
Үтүлүктээх илиитинэн тоҥ хаары хаһыста. А. Кривошапкин (тылб.). Туллук хаара — саас туллук кэлэрин саҕана бытархай кыырпахтарынан түһэр хаар. ☉ Мелкий весенний снег, выпадающий в период прилёта пуночек
Халлаан былыттаах, таһырдьа туллук хаара түһэн эрэр. «Чолбон». Тураах хаара — саас тураахтар кэлэллэрин саҕана бөдөҥ кыырпахтарынан түһэр хаар. ☉ Весенний снег, выпадающий большими хлопьями в период прилёта вороны
Аҕалара саас, тураах хаара түһүүтэ эргиллэн кэлбитэ. ССС. Түүмэх кыраһа <хаар> көр кыраһа. Түүмэх кыраһа хаар түһэн, сири-дойдуну маҥхатта. Үүт кыраһа <хаар> көр кыраһа. Таһырдьа үүт кыраһа хаар күнү быһа түспүтэ. Хаар алдьаныыта — саас хаар ууллан бүтүүтэ, суолга хаайтарыы буолар кэмэ. ☉ Период весенней распутицы как следствие таяния снега
Оҕолор саас хаар алдьаныытыгар уонна сайын аччыктыыр эрэ кыһайдаҕына дьиэлэригэр кэлэллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Хаар былыта — хаар түһэригэр халлааны саба бүрүйэр, лүҥкүрбүт намыһах былыт. ☉ Низкие тёмные облака, приносящие снег
Хаар былытын сыһыары тардыммыт бүтэй тумарык халлаан даҕаны син хамныы, дьалкылдьыйа турар эбит. Амма Аччыгыйа
Таас суорбалар, үрдүк хайалар тараҕай төбөлөрүн хаар былыттара тарыы тураллар. А. Сыромятникова
«Хаар былыта кэлээри гынна ээ, быһыыта, дьарҕам дэлби көптө», — диэтэ оҕонньор оргууй аҕай. «ХС». Хаардаах сылгы түөлбэ. — биир сааһыттан үөһэ субан сылгы. ☉ Конский молодняк старше одного года
Дьонноро икки сүүс биэс уон хаардаах сылгыны, ол иһигэр сүүс түөрт уон төрүүр биэни көрөллөр. «Саха с.». Хаар киһи — көр киһи I. Сымнаҕас хаарга чопчу түһэ сытан, Сапсынан лыах ойуутун түһэрэрбит, Ардыгар, хаар киһи оҥоро сатаан Алҕас тарбахпытын иһэлитэрбит. С. Спиридонова
Оҕо-аймах мунньустан, Тымныы чэбдик салгынтан Иэдэстэрэ кытаран, Хаар киһини туруоран Күлэ-үөрэ оонньуоҕа. «ХС». Хаар куйаар — бүтүннүү хаарынан бүрүллэн сытар киэҥ дэхси сир. ☉ Снежная равнина
Киһи хараҕа алаарыйан, өйө туймаарыйан барыахха айылаах барыта биир кэм тунаа маҥан, хаар куйаар дойду. Амма Аччыгыйа
Маннык хаар куйаар туундараҕа Проня төрөөбүтэ. «ЭК». Хаар кыырпаҕа — хаар биир өлүүскэтэ. ☉ Снежинка
Хаар кыырпахтарын болҕойон көр — кинилэр бары алталыы салаалаахтар. КЗА АҮө
Хаар (куба, муус, туус) маҥан көр маҥан. Аан хоско хаар маҥан баттахтаах кырдьаҕас эмээхсин уот иннигэр олорор. Н. Якутскай
Мотя сирэйин хайдах ойуулуохха сөп эбитэ буолла? Муус маҥан? Хаар маҥан? Далан
Оҕонньор хаар маҥан бытыга ибигирээн уоһун хамсатта. М. Доҕордуурап. Хаар ойуун түөлбэ. — хаар эбэ. ☉ Полярная сова, лунь
Сунтаар диэки хаар эбэни атыннык хаар ойуун дииллэр эбит. Багдарыын Сүлбэ. Хаар сиэһиитэ — саас күн уотуттан хаар чараас сиринэн ууллан барыыта (муус устар саҥата). ☉ Проталины, появляющиеся в весенний период, когда начинает таять снег (начало апреля)
Саас бэлиэлэрэ — тоҥот, хаар сиэһиитэ, туллук кэлиитэ, чалбах тахсыыта. Хомус Уйбаан. Хаар суруга — көтөр-сүүрэр хаарга хаалларбыт суола-ииһэ. ☉ Следы зверей и птиц на снегу
Булчуттар биирдии уучаҕы миинэн икки аҥыы айаннаатылар: уол — тииҥнии, оҕонньор — хаар суругун ааҕа, көтөр-сүүрэр суолун-ииһин көрө. А. Кривошапкин (тылб.). Хаар сыата көр сыа. Хаар сыата кыралаан сиэһэн эрэр. Хаар сылгыта (убаһа- та) — кыһынын далга буолбатах, сыһыыга сылдьар, хаары хаһан аһыыр, дьиэтийбэтэх сылгы (убаһа, тый). ☉ Лошадь (кобыла, жеребец), зимующая на лугу, добывая корм копытами из-под снега
Бүөтүр ата арыый хадьы, аллара киирэн хаһа турарын көрөн: «Төттөрү барар ини, аата, хаар сылгыта буоллаҕай», — дии санаата. Р. Кулаковскай
Ээ, ити хаар сылгытын курдук айыы оҕотун ким сириэй? А. Сыромятникова
Хаар убаһата иһэ-үөһэ улааппат, тыйыгар тиийэн баран ордук төлөһүйэр. ҮБНьТ. Хаар типтэриитэ (хаары типтэрии) т.-х. — бааһынаҕа хаары типтэрэн, сири нүөлсүтүү. ☉ Размётывание снега на пашнях с целью орошения
Тыа хаһаайыстыбатын институтун учуонайдара өр сыллаах кэтээн көрүүлэрин түмүгэр, сааскы хаар типтэриитэ туһата суоҕа дакаастанна. ЛИК СОТҮҮүТ
Мантан салгыы звено хаар типтэриитигэр уонна тиэхиньикэ өрөмүөнүгэр киириэҕэ. «Кыым». Бу күннэргэ аҕыс сүүс гектар сиргэ хаары типтэрии ыытылынна. «Саха с.». Хаар төбө — ортотугар боруоҥкалаах улахан үрүҥ тэллэҕэр сэлээппэлээх, сэлээппэтин кытыытынан сэбирийбит сымнаҕас түүлээх, тууһанан сиэниллэр тэллэй. ☉ Съедобный гриб с широкой белой, мохнатой по краю шляпкой, груздь
Тэллэйдэртэн пластинкалаахтары тууһуур үчүгэй, ордук хаар төбө (груздь) уонна кубачыын (рыжик). Дьиэ к. Киһи сиир тэллэйдэриттэн хайаларыттан да үрүҥ тэллэй, хаар төбө, хатыҥ тэллэйэ, …… ордук иҥэмтэлээхтэр. КВА Б. Хаар түһэриитэ — саас ууллан таммалыан иннинэ хаары дьиэ сарайын, о. д. а. тутуу үрдүттэн күрдьэн түһэрии. ☉ Сбрасывание снега с крыш домов или других сооружений по весне. Оскуолаҕа үөрэнэ сырыттахпытына хаар түһэриитигэр субуотунньук буолааччы. Хаар уута — 1) саас хаар ууллан күөлгэ, үрэххэ, өрүскэ киирэр уута. ☉ Весеннее половодье, вызванное таянием снега
Хаар уутун ханыы тардыһан, көҥүс уутун көһөрөн, күөх далай буолан көҥүл устара буолуо. П. Филиппов
Ырбыы — хаар уута киирэн, күөл, үрэх, өрүс тулатынан мууһу ириэрбитэ. Хомус Уйбаан; 2) кэпс. — хаары баһан ууллардахха тахсар уу. ☉ Талая вода от растопленного для хозяйственных нужд снега
Хаар уута ып-ыраас, дьэп-дьэҥкир буолар, онон баттаҕы сууннахха олус кылабачыйар. Дьиэ к. Хаар хайдар — саас кыстык хаар бастаан ууллар, харалдьык тахсар (кэмэ). ☉ Весенний период, когда начинают появляться проталины
Саас хаар хайдыаҕыттан сопхуос аныгы дьылы — кэлэр кыһыны туоруур, сыл тахсар иһин мөхсүөхтээҕэ. Далан
Тураах бу дойдуга хаар хайдыан иннинэ, ханнык да көтөр иннинэ кэлэр эбит. Я. Семёнов. Хаар хаһыҥ — ыкса күһүн хаар түһэ илигинэ биитэр саас хойутуу, хаар ууллубутун кэннэ (биирдэ эмэ онтон да хойут) сир үрдэ халыҥ кырыа буола маҥхайа тоҥуута, улахан хаһыҥ. ☉ Большие заморозки с толстым слоем инея, образующего снежный покров на земле глубокой осенью или поздней весной (иногда даже позже)
Бэс ыйын саҥатыгар үс-түөрт түүн субурутан хаар хаһыҥнар буолуталаатылар. И. Никифоров
Түүн чыычаах сототун ортотунан хаар хаһыҥнар түһэллэр. Н. Туобулаахап
Күһүн бастакы хаар хаһыҥнар түһүүлэригэр ньирэй таһырдьа аһаҕас сиргэ хонноҕуна тымныйар, быһа түһэр. КН ПБ. Хаар холорук — хаары өрө көтүтэн ытыйа олорор күүстээх тыал, холорук. ☉ Снежный вихрь
Кини эмиэ хаар холоругу, сэллээн көрбөт буурҕаны кытта, тыынын былдьаһа-былдьаһа, эрийсибитинэн барда. Я. Козак (тылб.). Хаар чыычааҕа (чооруоһа) зоол. — туундараҕа олохсуйар үрүҥ дьүһүннээх кыракый чыычаах (чооруос бииһин ууһа). ☉ Чечётка обыкновенная (белая тундровая птичка)
Ханнык эрэ хаар чыычааҕа «чыып-чыырт» диир. Амма Аччыгыйа
Көтөр кынаттаах хаар чооруоһуттан хара уларыгар диэри бары кэлэ сылдьыбыт курдуктар. «ХС». Хаарынан сэриилэс (быраҕыс) кэпс. — ириэнэх хаары илиигэр бөкүнүтэ-бөкүнүтэ, онон бырахса оонньоо. ☉ Играть в снежки. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан хаарынан бырахса оонньуурбут үчүгэй да этэ
□ Петрушкалаах хаһыа да буолан хаарынан сэриилэһэн кыыдамнаттылар. М. Доҕордуурап
Оскуола оҕолоро Олбуордарга хаһыытаһаллар, Хамаандалаһан, барылара Хаарынан сэриилэһэллэр. С. Васильев. Хаар эбэ — хоту олохсуйар үрүҥ дьүһүннээх, хаххан бииһигэр киирсэр тыҥырахтаах көтөр. ☉ Полярная сова, лунь
Хаар эбэни тыҥырахтаах көтөрүнэн ааҕар буоланнар, бу диэки бултаабаттар. С. Тумат
Хоту тымныыттан куттаммат, астарын булунар эрэ көтөрдөр кыстыы хаалаллар: хаар эбэ, хабдьы. КЗА АҮө. Ыалым ыҥыыртан Ыстанан түстэ, Хаар эбэҕэ, кыырка Хапкаан ииттэ. Доҕордоһуу т. Хомурах хаар — саас сыа хаар аннынааҕы мууһурбут көбдөркөй хаар араҥата. ☉ Нижний рыхлый, в виде ледяной крупы слой снега (обычно в весеннее время)
Хомурах хаары күрдьэн, ураһа туруоруннулар. Амма Аччыгыйа
Хомурах хаар хахха тутта, киһи көстүбэт гына үчүгэйдик оҥордо. Н. Павлов
Хомурах хаары аннынан Үрүйэ уута Холдьугуруу сүүрэ сытта. С. Васильев
Чигди хаар — чигди диэн курдук. Дьиэ үрдүгэр чигди хаарга пуоска турар киһи хаамар тыаһа күчүгүрээн иһиллэрэ. Эрилик Эристиин
Кирилл Иванов сайын кутаҥнас туундараҕа, кыһын субу уйуо суох курдук чигди хаарга үөрэнэн хаалбыта. Н. Габышев
др.-тюрк. хаҕар, тюрк. кар, нен. хан ебцё ‘сова’

1. даҕ.
2. Хаан курдук өҥнөөх. ☉ Красный
   Мааны таҥаска баҕалаах, Кыһыл таҥаска кыһалҕалаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Кыракый кыһыл былааҕы астылар. Амма Аччыгыйа
   Күөх, кыһыл, маҥан — араас сибэккилэр, Сыһыыларбар араастаан чэлгийэллэр. С. Данилов
3. Кытарымтыйан көстөр, кытархай, кугас. ☉ Рыжий
   Кыһыл ынах маҥырыымаҥырыы сүүрэр (тааб.: өрт уота). [Украинец] кыһыл бытыктаах этэ. Эрилик Эристиин
4. көсп., истор. Сэбиэскэй былааһы көмүскэһэр, ол туһугар туруулаһар (Гражданскай сэрии кэмигэр), кыһылга сыһыаннаах. ☉ Относящийся к красным (во время Гражданской войны)
   Баабылап уруккута кыһыл бартыһаан. Амма Аччыгыйа
   Кыһыл сэриилэр ханна бааллара биллибэт. В. Протодьяконов
   Сир ахсын кыһыл этэрээттэр тэриллибиттэрэ. Н. Габышев
5. аат суолт.
6. Туох эмэ кыһыл, кытархайдыҥы өҥө. ☉ Красный, рыжий цвет кого-чего-л.
   Эмиэ туох эрэ кыһылы уоппут. Амма Аччыгыйа
   Саһыл кыһыла хараҥаҕа соччо көстүбэт. Н. Заболоцкай
   Уулаах отон кыһыла кырдал аайы кыым буолан чаҕылыйар. К. Кулиев (тылб.)
   2
   кэпс., көр арыгы. Кыратык кыһылла Амсайыахха дуу, хайдаҕый? Күннүк Уурастыырап
   Биирдии кус сууйуута биирдии кыһыл. В. Яковлев. Арыгы бииһин ууһа үрүҥҥэ, кыһылга, десертнэйгэ арахсар. ЭХК
7. истор. Гражданскай сэрии кэмигэр саҥа Сэбиэскэй былааһы көмүскэһэр байыаннай киһи, дьон. ☉ Красный, красные (во время Гражданской войны)
   Дьахтар аймах кырааһынайга кыттыста, кыһыллар онон кыайыахтара. П. Ойуунускай
   Мин кыһылга үлэлиибин. Амма Аччыгыйа
   Улахан уолаттар кыһылларга барбыттара. Эрилик Эристиин
   ♦ Кыһыл атахтаа — барааччыныкэлээччини олус диэн эрэйдээ, сындалыт. ☉ Утомлять, доставлять много страданий путнику (о местности)
   Айанньыт бөҕөнү кыһыл атахтаабыт …… сис хайалар ааттыын да дьиктилэр, саллыылаахтар. Багдарыын Сүлбэ
   △ Кыһайан дэлби онно-манна сырытыннар, сүүрт. ☉ Заставлять, вынуждать много, долго ходить, обходить что-л. Кыһалҕа обургу кыһыл атахтаан, тиийбэтэххэр тиийэн, түгэммэтэххэр түгэнэн эрдэҕиҥ эбээт. Н. Босиков. Кыһыл атахтаах — кыһалҕаланан, онно-манна барытыгар бара-кэлэ сатыыр. ☉ Гонимый нуждой
   Кыһалҕалаах быдан былыргыттан кыһыл атахтаах. В. Титов. Кыһыл илиитинэн — туох да сэбэ суох, илии эрэ күүһүнэн. ☉ соотв. голыми руками
   Кылана-кылана, Кыһыл илиилэринэн кыдыспыттар. П. Ойуунускай
   Бу суолу …… хаайыылаахтар кыһыл илиилэринэн туппуттара. И. Федосеев
   Кини аарыма бөрөнү кытта кыһыл илиитинэн киирсэн турардаах. П. Аввакумов. Кыһыл сыгынньах — таҥаһа суох. ☉ Раздетый, голый; соотв. в чем мать родила
   Кыһынын тиийэн, Кыһыл сыгынньах Кытара сүүрбүт. Өксөкүлээх Өлөксөй. Кыһыл тыл — туох да олоҕо суох кураанах тыл. ☉ Пустословие, фразёрство
   Интернационализм диэн кыһыл тыл буолбатах. В. Ленин (тылб.). Кыһыл тылыгар олордор (түһэрэр) — кими эмэ күүскэ мөҕөр-үөҕэр, мөҕө, үөҕэ тоһуйар. ☉ Крепко ругать, бранить кого-л.; встречать кого-л. крепкой руганью, бранью
   Күнүскү чаай кэннигэр Өлөксөй дьиэтигэр кэлбитигэр, ийэлээх ойоҕо кыһыл тылларын үрдүгэр түһэрдилэр. Д. Токоосоп
   Тугу да сатаабаккын, кыайбаккын диэн, мэлдьи мөҕөн, кыһыл тылыгар олордоро. Н. Түгүнүүрэп. Кыһыл тылынан кынаттанар — тугу да суолталааҕы гыммакка, кураанах тылынан эрэ сылдьар. ☉ Быть краснобаем, фразёром; много болтать, мало дело делать
   Дьиҥэр, тугу оҥордохторой, …… кыһыл тылларынан кынаттанар буоллахтара дии. Н. Якутскай
   Кыһыл тылынан кыырар көр кыыр. Кэнники диэкинэн олус кыһыл тылынан кыыран, көҥүл баран эрэбит. Далан
   Кини бэйэтэ кыһыл тылларынан кыырар дьоннору абааһы көрөр. НВ БК. Кыһылынан көр — кытарбыт, кыыһырбыт хараххынан көр. ☉ Смотреть налитыми кровью глазами, злобно
   «Кугастаайы» диэн кыһылынан тиэритэ көрөн кэбиспит …… уот кугас оҕустаахтар. Амма Аччыгыйа. Кыһыл ытыһынан — туга да суох, кураанах. ☉ С пустыми руками
   [Ыалдьыты] утары уунара суох кыһыл ытыспынан көрүстүм. Н. Лугинов
   [Сыбаайбаҕа] кыһыл ытыспытынан тиийэбит дуо? С. Дадаскинов. Кыһыл этинэн көрөр — аһаҕас дириҥ баастанар. ☉ Иметь открытую рану
   Икки ньилбэгин тириитэ соролонон түһэн, бүтүн ый тухары кыһыл этинэн көрөр. А. Сыромятникова
   ◊ Аалай кыһыл — сырдык кыһыл. ☉ Светло-красный, алый
   Аалай кыһыл былаахтар Кустуктуу кыыспыттар. Эллэй. Кыһыл ала түөлбэ. — кугас ала диэн курдук (көр кугас). Кыһыл балык — муораттан өрүскэ тахсан ыыр кыһыл эттээх балык: уһуна миэтэрэ аҥаарын кэриҥэ, ыйааһына биир-балтараа киилэ. ☉ Красная рыба, горбуша
   Сотору кыһыл балык үгэннээн тахсаары турара. В. Санги (тылб.). Кыһыл билиэт кэпс., истор. — партийнай билиэт. ☉ Партийный билет
   [Иванов:] Кэргэн, олох боппуруоһа улахан боппуруос, көннөрү боппуруос буолбатах. Итинниккэ кыһыл билиэттэриттэн арахсаллар. В. Протодьяконов. Кыһыл буулуур — түүтүн иһин нуолура туртайан уонна туох баар түүтэ кытарымтыйан көстөр (сылгы дьүһүнүн туһунан). ☉ Рыжеватый (о масти лошади)
   Кыһыл буулуур атын мииммитэ. Эллэй
   Ньоҕурук кыһыл буулуур биэни хайҕаабыта. Күннүк Уурастыырап
   Кыһыл дуоска — Бочуот дуоската диэн курдук (көр бочуот). Дукаай икки Дьарааһын икки …… Кыһыл Дуоскаҕа суруллубуттар. Күндэ. Кыһыл кирпииччэ — уматыллыбыт, тутууга, оһоххо туттуллар кирпииччэ. ☉ Красный, огнеупорный кирпич
   Дьиктилээх куорат Тутуллар кыһыл кирпииччэтин Биирдэстэрэ — мин. П. Тобуруокап
   Кыһыл көмүс көр көмүс II. [Муссерен] икки кыһыл көмүс мэтээллээх. Эрилик Эристиин
   Нараҕаннаах Лоокуукка кыһыл көмүс чоху ытарҕаны кэтэрдэллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Кыһыл көмүс боччук истор. — ортотугар кыһыл көмүс уулларыллан кутуллар бөкүнүк кыра туой көһүйэ. ☉ Глиняный горшок, в котором плавили золото. Былыр саха уустара кыһыл көмүс боччук диэн тэрили тутталлара. Кыһыл көмүс пуонда — туох эмэ уһулуччу сыаналаах, суолталаах саппааһа. ☉ Золотой фонд
   Кини [А.И. Софронов] пьесалара Саха литературатын кыһыл көмүс пуондатыгар киирбиттэрэ. «Кыым»
   Кыһыл көмүс сыбаайба көр сыбаайба. Скрябиннар кыһыл көмүс сыбаайбаларын үөрүүлээхтик бэлиэтээн аһардылар. «ЭК». Кыһыл кумах — хайа кумаҕа. ☉ Горный песок
   Кыйыра көтө турар Кыһыл кумахтаах …… дойду эбит. Ньургун Боотур. Кыһыл кычык түөлбэ. — уот сиэбит сиригэр үүммүт титирик ыркыйа. ☉ Заросли молодой лиственницы на гари. Үрэх уҥуор кыһыл кычык көстөр. Кыһыл кута зоол. — көмүскэнэригэр дьөлө сиир убаҕаһы тыктарар хомурдуос. ☉ Бомбардир (жук). Кыһыл мас бот. — хара эбэтэр харатыҥы от күөҕэ өҥнөөх, үрдүк суортаах столярнай оҥоһукка туттуллар, тропическай дойдуга үүнэр олус кытаанах мас. ☉ Красное дерево
   Кыһыл маһы күндү миэбэли оҥорорго туһаналлар. КВА МГ. Кыһыл моонньоҕон түөлбэ., көр хаптаҕас. Көҥүскэ кыһыл моонньоҕон үүммүт. Кыһыл муннук — 1) тэрилтэ култуурунай-сырдатар үлэни ыытарга аналлаах хоһо, муннуга. ☉ Красный уголок
   Кыргыттар кыһыл муннук тэрийбиттэрэ. Далан; 2) спорт. тустууга, буоксаҕа киирсэр дьонтон биирдэрэ көбүөргэ, риингэҕэ тахсар, сынньанар анал миэстэтэ. ☉ Красный угол
   Сынньалаҥ кэнниттэн аны кыһыл муннук бөҕөһө сэрэтии ылар. «Кыым». Кыһыл оҕо — саҥа төрөөбүт оҕо. ☉ Новорожденный младенец
   Ийэтэ, [кини] кыһыл оҕо эрдэҕинэ, өлбүтэ. Суорун Омоллоон
   Балааҕыйа кыһыл оҕотун эмиийдээбитинэн барбыта. Л. Попов. Кыһыл отон түөлбэ., көр отон. Кыһыл отон үүнүүтэ үчүгэй. Кыһыл салахай бот. — кытархай өҥнөөх, уу дириҥэр үүнэр, умнаһа, силиһэ, сэбирдэҕэ суох олус синньигэс үөскэхтиҥи үүнээйи. ☉ Красная водоросль
   Муораларга, окыйааннарга ордук буурай уонна кыһыл салахайдар үгүстэр. КВА Б
   Кыһыл саһыл көр саһыл. Дьааһык аайыттан биирдии кыһыл саһыл уорҕата быган көстөр. Суорун Омоллоон
   [Булчут кулуба ойоҕор] биэс кыһыл саһылы кэһии биэрэр. М. Доҕордуурап. Кыһыл сиэр — кытарымтыйан көстөр сырдык тураҕас (ат дьүһүнүн туһунан). ☉ Светло-гнедой с красноватым отливом (о масти лошади)
   Сиэр сылгыны эмиэ араастык дьүһүннүүллэр: кыһыл сиэр, саһыл сиэр, улаан сиэр, сырдык сиэр, хардаҥ сиэр, өлөҥ сиэр, солоҥдо сиэр. ОМГ ЭСС. Кыһыл соһо (кырааска) — кыһыл өҥнөөх от-мас сүмэһинэ кырааска. ☉ Охра
   [Таас хайаҕа ойуулар] оҥоһуллубуттар кыһыл соһонон. Багдарыын Сүлбэ
   Таас хайа сырайдарыгар кыһыл соһо кыраасканан араас ойуулары оҥорон хааллараллар. МАП ЧУу. Кыһыл субай — убаҕас сырдык кыһыл хаан. ☉ Алая жидкая кровь
   Кыыс дьахтар кыһыл субайынан, Кырыыс этинэн кыырдаҕым буоллун. П. Ойуунускай. Кыһыл сыалаах — мөлтөх уойуулаах (сылгы). ☉ Слабой упитанности (о лошади)
   Кыһыл сыалаах — кыра саал дуомнаах, онтукатын өҥө кытархай. АНП СЭЭ. Кыһыл талах (дьахтар талаҕа) бот. — үрүҥ сибэккилээх, үрүҥ туораах сиэмэлээх, кыһыл умнастаах, ойуур саҕатыгар, уу арыытыгар, алааска үүнэр сэппэрээк талах. ☉ Свидина. Үрэххэ кыһыл талах үүнэр. Кыһыл тугут түөлбэ. — төрөөбүтүнэн тугут. ☉ Новорожденный олененок. Горнайга төрөөбүтүнэн тугуту кыһыл тугут дииллэрин түөлбэ тыл тылдьытыгар бэлиэтээбиттэр. Кыһыл тураҕас — кыһыл аалыктаах сиэллээх, кутуруктаах, самыыта, уорҕата, хоҥоруута кытарымтыйан көстөр, быттыга, хонноҕо, өрөҕөтө сырдык тураҕас өҥнөөх (сылгы дьүһүнүн туһунан). ☉ Гнедой с красноватым отливом в гриве и хвосте (о масти лошади)
   Тураҕас дьүһүн арахсар: хара тураҕаска, кыһыл тураҕаска, өһөх тураҕаска, эһэ тураҕаска. ОМГ ЭСС. Кыһыл тэллэй — тэтиҥ, бэс, хатыҥ, харыйа, тиит тулатыгар үүнэр кыһыл эбэтэр кугастыҥы кыһыл сэлээппэлээх тэллэй. ☉ Подосиновик. Кыһыл тэллэйи соркуойдууллар, хатараллар, тууска, маринадка угаллар. Кыһыл устуруока — апсаас саҕаланыытыгар чугуччу суруллар устуруока. ☉ Красная строка. Тиэкис кыһыл устуруокаттан саҕаланар. Кыһыл хааннаах — сырдык сэбэрэлээх, тэтэркэй. ☉ Белокожий; румяный
   Кыһыл хааннаах оҕо киһи суот тардан лаһырҕата олорор. М. Доҕордуурап
   Кыһыл харах — кыһыыдай диэн курдук. [Киһи] эргэ тымтайга көп түгэҕинэн ньоҕор былаастаах кыһыл харах балыгы сүөкээтэ. А. Федоров. Оҕонньоттор кыһыл харах, бэл сордоҥ уонна тэҥили курдук балыктары «сыыс» балык диэн ааттыыллар. «Чолбон». Кыһыл чуум — табаһыттар култуурунай кииннэрэ. ☉ Культурный центр оленеводов, красный чум
   Бөһүөлэккэ …… кыһыл чуум, фактория аһыллыахтара үһү. Болот Боотур
   Кинини, кыһыл чуум аттынан ааһан истэҕинэ, хомсомуол сэкирэтээрэ тохтотто. Т. Сметанин. Кыһыл эриэн — сырдык толбонноох кугас. ☉ Переливчато-рыжий
   Кыһыйбыт, кыыһырбыт Кыһыл эриэн таракаан. Күн Дьирибинэ
   [Сыырдаах ыала] кыһыл эриэн сылгылаах. С. Зверев. Кыһыл эттик эмп. — хааны кытардар, тыынарга наадалаах кислороду эккэ бүтүннүү тарҕатар бэссэстибэ. ☉ Эритроцит
   [Сылгы иһин үөннэрэ] уҥуох көмүрүөтүгэр үөскүүр хаан кыһыл эттиктэрин үөскээһиннэрин хам баттаан аҕыйатар. НПИ ССЫа. Саадьаҕай кыһыл — көхсүгэр маҥан ойуулаах кыһыл. ☉ Красный с белыми пятнами на спине
   Бу сытар хатыҥым төбөтүгэр …… саадьаҕай кыһыл эриэн үөн эриллэн турар эбит. С. Зверев. Уот кыһыл — уот курдук кыһыл. ☉ Огненно-красный
   Уот кыһыл сибэккилэр аппыттар. Суорун Омоллоон
   Манна баар уот кыһыл сибэкки. П. Тобуруокап
   др.-тюрк., тюрк. кызыл