мн. от сам, сама, само.

м. ист. декабрист (1825 с. ахсынньы 14 к. крепостной быраабы уонна само-державиены утары дворяннар бөлөхтөрүн революционной бастаанньатын кыттыылааҕа).

саҥа алл. сыһыан холб. Өйдөнөр, биллэн турар диэн санааны араас интонация көмөтүнэн күүркэйии, уордайыы, үгэргээһин, кыһыылаах элэк дэгэттээн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает отношение говорящего к высказываемой мысли как к чему-л. само собой разумеющему с оттенками эмоционального усиления, гнева, иронии, сарказма, которые передаются с помощью интонации (а как же, ну конечно же)
Хайыай оҕолор! Ыт курдук биһигини охсуһуннара оонньоон эрдэхтэрэ дии! Амма Аччыгыйа
«Хайыай оҕолор!» – Нарыйа, эгди буолан, киэҥ-киэҥник атыллаталаабыта. В. Яковлев
Хайыай оҕолор, тойон буолбучча таптаабытынан дьаһайан эрдэҕэ. «ХС»

сыһыан холб.
1. «Биллэн турар оннук» диэн бигэргэтэр эппиэти көрдөрөр (диалогка тут-лар). ☉ Выражает само собой разумеющийся утвердительный ответ (употр. в диалоге; соотв. как же, конечно, еще бы)
— Улууска миигин үчүгэйдик билэллэр. — Ама дуо, [эйигин] билэн ахан буоллаҕа дии. «ХС»
Ама дуо, кинээс кинини кытта урут хаһан бу курдук кэпсэппитэ, «үтүө доҕорум» диэбитэ баарай! Н. Якутскай
Ама дуо! Биир дойдулааҕым, үөлээннээҕим наукаҕа саҥа арыйыыларын туһунан уочарка суруйа кэллим. Г. Угаров
2. Саҥарааччы сөбүлээбэт, үгэргиир сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрение, иронию говорящего (соотв. еще бы, а как же)
Ити ичигэстик таҥныбыт чиргэл уолаттар, хата, онуоха кыһамматтар, ама дуо — кинилэр урут олорбуттар. Н. Габышев
Ама дуо, доҕоттоор... Аналлаах атыырданан, Аҕыстыыра тараҕай оҕонон Ахталыйаа инибин. П. Ойуунускай

ж. см. сам.

сыһыан холб.
1. Этиллэр санаа оннук буолуохтааҕа толору өйдөнөрүн, саарбаҕа, мөккүөрэ суоҕун көрдөрөр. ☉ Выражает, что высказываемая мысль является вполне понятной, само собой разумеющейся
Манна Панас, биллэн турар, эмиэ баара. Суорун Омоллоон
Эрчиллиилээх сүрэх, биллэн турар, ханнык баҕарар ыарахаттары чэпчэкитик тулуйар. Г. Угаров
Микиитэ эмиэ, биллэн турар, сырыы бөҕөнү сылдьыбыт эр бэрдэ киһи курдук сананар. Амма Аччыгыйа
2. Этэр санаа уопсай биллэригэр сигэнии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок ссылки на общеизвестность высказываемой мысли
Биллэн турар, былаан — сокуон. «ХС»
Биллэн турар, поэзия — искусство биир саамай баараҕай салаата. «ХС»
3. Бигэргэтии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок утверждения
Биллэн турар, хаалан иһэр өйдөөх-санаалаах биирдиилээн эдэр дьоннор бааллар. С. Никифоров
Биллэн турар, биһиги итинэн уоскуйуохпутун сатаммат. «Кыым»
4. Эмоциональнай бигэргэтии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок эмоционального утверждения
Биллэн турар, үсүһүн хайдах өлүөхпүнүй? П. Ойуунускай
Биллэн турар, ким норуоту көмүскүөй, мин уолаттарым курдук, эр бэртэрэ көмүскээбэтэхтэринэ! Ч. Айтматов (тылб.)

I
туохт. эб. Этэр санаа кырдьыгын быһаччы бигэргэтиини көрдөрөр (диалогка туохт., араас аат кэпсиирэлэргэ сыстар). ☉ Выражает уверенное подтверждение достоверности высказываемого (употр. в диалоге с гл. и именными сказуемыми)
Киэһэ кэлэр буолумуна. Мантан ыраах дойду. «ХС».— Ол аата эн ону сөбүлүүр буоллаҕыҥ? — Сөбүлээн буолумуна. Н. Заболоцкай
— Кураанахха сылдьыа эбиппит буолбат дуо? — Кураанахха буолумуна. Н. Якутскай
II
туохт. сыһыан т.
1. Этиллибит санаа оннук буолуохтааҕын, оннук буолара этиллэр санааттан толору өйдөнөрүн көрдөрөр. ☉ Выражает оценку говорящим высказываемой мысли как должного, закономерного и вполне понятного следствия предшествовавшей мысли
Ити тэрилтэ баарын-суоҕун олохтоохтор билбэттэр. Буолумуна, былырыыҥҥы ыам ыйыттан биир да мунньах ыытыллан көрө илик. «Кыым»
Буолумуна, хамначчыт муҥнаах хаһан үүрүллүбэтэҕэй, уһун дьолу олорбута баарай? Н. Заболоцкай
Буолумуна, уон кылаас үөрэхтээх, эдэр, доруобай киһи, ама, техниканы өйдөөбөт-билбэт, сырыыны кыайан сылдьыбат бэйэлээх буолуо дуо? Софр. Данилов
2. Саҥарааччы итэҕэйбэтин, сөбүлэспэтин, утарсарын, мэлдьэһэрин көрдөрөр. ☉ Выражает недоверие, несогласие, возражение, отрицание говорящего
Суос сымыйанан этэҕин — Яков күлэ-күлэ эттэ. — Дьиҥ чахчы өйдүүр этим. — Буолумуна. М. Доҕордуурап
Буолумуна! Дириэктэр сопхуос үрдүнэн биир да атыыр оҕус суох буолуохтаах диэбитэ. «ХС»
Буолумуна, ол эн ынаххын мин мөхпүтүм дуо? Хата, бэйэҥ ырыанан кэҕийэҥҥин үргүттүҥ ини. М. Доҕордуурап
3. Этиллэр санаа буолуохтааҕын, сөптөөҕүн билиммитэ, бигэргэппитэ буолан үгэргээһини көрдөрөр. ☉ Выражает иронию говорящего под видом признания высказываемой мысли как вполне закономерной, само собой разумеющейся
Буолумуна, балыгыттан, куһуттан ордон, ол ханнык эрэ халкыҥнаабыт ыскамыайка туһунан саныы сылдьыа дуо? Софр. Данилов
Ээ, буолумуна, Дьөгүөр Дьөгүөрэбискэ иитиллибит оҕо дьадаҥы ийэтигэр сылдьыа дуо?! С. Ефремов
Ээ, буолумуна! Ваня ааҕар да кинигэлэрэ — кинигэлэр аххан! Амма Аччыгыйа

аат.
1. Бэйэтин идэтин толору баһылаабыт үлэһит. ☉ Квалифицированный специалист в какой-л. области деятельности, мастер
Чаһы маас тара.  Евдокия Петровна отучча сыл иистэнньэҥинэн үлэлээн …… билигин дьахталлар тас таҥастарын тигэр маҥнайгы кылаастаах иистэнньэҥ-маастар. «Кыым»
К.К. Байкалов аатынан сопхуоска чахчы бэйэлэрин идэлэрин ба һылаабыт мэхэнисээтэрдэр, үлэ маас тардара үлэлииллэр. «Ленинскэй знамя»
2. Барыга-бары сыстаҕас, дьоҕурдаах ки һи. ☉ Мастер на все руки
Оҕонньор маска эрэ буолбакка, тимиргэ кытта маастар.  Бу көрдүм, Сэмэнчик маастары Атынан дьүккүтэн иһэрин, Буруус туу эрбэммит мастары Собуоттан тутууга тиэйэрин. С. Васильев
Уруһуй да буоллун, Уолбут син биир маастар. Күннүк Уурастыырап
3. Дьоҥҥо-сэргэҕэ киэҥник биллэр, айылҕаттан талааннаах киһи (хол., тыл, сыана, ойуулуур-дьүһүннүүр дьыала маас тара). ☉ Талант-самородок, мастер
Ускуустуба уһулуччулаах маастардара үүннүлэр.  Ырыаһыт Ольга Иванова, тойуксут Марина Петрова, хомусчут Федора Гоголева, Марина Никитина, Пётр уонна Иона Николаевтар састааптаах чабырҕахсыттар триолара — само деятельнай сыана маастардара — ситиһиилээхтик оонньоон көрдөрбүттэрэ. АҮ. Сахалар муоһунан оҥоруу үчүгэй маастардарын быһыытынан бэрт былыргыттан аатыраллар. «Ленин с.»
4. Производство хайа эмэ салаатын, учаастагын салайар үлэһит. ☉ Должность руково дителя отдельного участка производства, мастер
Тутуу биригээдэтигэр саҥа холбоспут холкуостан хас да киһини эбэн Ананийы маастарынан анаабыттар. М. Доҕордуурап
◊ Спорт маастара — спортка уһулуччу ситиһиилэрдээх спортсмеҥҥа бэриллэр аат. ☉ Мастер спорта
Никита Кустуров тустууга өрөспүүбүлүкэ хас да төгүллээх чөмпүйүөнэ, ССРС спордун маас тара. Н. Лугинов
Тустуу кытаанах оскуолатын аан бастаан барбыт уолаттар …… Фёдор Винокуров, Фёдор Эверстов, Сидор Попов уонна Калистрат Владимиров курдук бэртээхэй, бэйэ лэрэ туспа суоллаах-иистээх спорт маастардара буола үүннүлэр. ССТ

туохт. сыһыан т.
1. Этиллэр санаа итинник буолуохтааҕын, ол толору өйдөнөрүн көрдөрөр. ☉ Выражает оценку говорящим высказываемой мысли как само собой разумеющейся, закономерной, должной (конечно, разумеется, а как же, ещё бы)
Чэ, бу аҕа суруга. Сэрэтиминэ, хайыай. А. Сыромятникова
Хайыай, тыыннаах дууһа олоххо тардыһар буоллаҕа. Пьесалар-1960. Хайыай, ол Куонаан, эдэр киһи, сытымына. Эрчимэн
△ Иэйиилээх күүһүрдүү дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок эмоционального усиления высказывания
Оҕотун хайҕаппыт киһи, хайыай! Амма Аччыгыйа
Хайыай, үчүгэйи куду харбаатаҕыҥ дии — нуучча кыыһын! «ХС»
△ Абаккаланыы дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок возмущения
Хайыай оҕолор! Ыт курдук биһигини охсуһуннара оонньоон эрдэхтэрэ дии! Амма Аччыгыйа
Хайыай, миигиттэн буолумуна! М. Доҕордуурап
△ Үгэргээн-кыһытан этии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок иронии
Чэ, мэ, мэ, кырбаа! Кинээс, хайыай, дьаһайдаҕыҥ дии! Суорун Омоллоон
Куоракка киирдэ киирээт, бэһиэччиктэри билсибит оҕо биһиги күлүүлээх буолбакка, хайыай. Амма Аччыгыйа
Ол иһин Акыым оҕону көрүүнү, дьиэ үлэтин да барытын Маайаҕа найылыыр. Хайыай, үлэлиир киһи! Н. Габышев
2. Этиллэр санаа кыах суоҕуттан, күһэллэн оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ Выражает вынужденность, вынужденный выбор высказываемой мысли, совершаемого действия, с оттенком согласия (что делать, что поделаешь, делать нечего, ничего не поделаешь)
Сүөкүлэ дьүөгэтигэр абара санаата, хайыай, эмиэ олороругар тиийдэ. А. Сыромятникова
Хайыамый, этэрээт начаалынньыгар дакылааттыырбар тиийбитим. Н. Якутскай

возвр. от найааннаа =; кини найааннанар он сам навязывается.